I
сарылаа диэнтэн холб. туһ. Туматтар таптаран сарыласпыттара, куотан тыа диэки күлүгүлдьүспүттэрэ. Далан
II
даҕ. Сарылыыр, сарылаан иһиллэр. ☉ Вопящий, ревущий. Сарылас саҥа
□ Айдаар туох буолбутун өссө да чопчутук өйдүү илигинэ ити иҥсэлээх күрүлгэн иһиттэн сарылас хаһыы дуорайда: «Айдаар!.. Айдаар!..» Софр. Данилов

1. сыһ. Лоп бааччы, туох да сыысхала, саарбаҕа суохтук, чопчутук. ☉ Вразумительно, чётко, ясно
   Кини күрдьүөттээбиттии умса көрөн олорор, уруккутун курдук чоп курдук кэпсэтэрэ уурайбыт, чиҥирбит. И. Никифоров
   Уолаттар чоп курдук хардарсан иһэллэр. Огдо
   [Ыйытыыларга] эрдэттэн бэлэмнээх буолан, чоп курдук хардардым. «Чолбон»
   2
   көр дьоп курдук. Бары миэстэтэ барытыгар чоп курдук сөп чөм курдук кыыс, кыҥнаҥныы-кыҥнаҥныы сурук суруйа олорор эбит. А. Софронов
   Арамаан саҥа туттубут чоп курдук балаҕана. Суорун Омоллоон
   Чээн, оҕолорун хосторо чоп курдук буолан, аата кыратын. Тумарча

аат.
1. Судаарыстыба салалтата норуот былааһыгар олоҕурар форматын билинии бириинсиптэригэр, гражданнар көҥүл буолалларыгар уонна тэҥ бырааптаныыларыгар олоҕурбут политическай тутул. ☉ Демократия (форма политической организации общества). Дэмэкирээтийэни, көҥүлү уонна Россия инники кэскилин үрдүктүк тутар дьону барытын куоласкытын Борис Николаевич Ельцин иһин биэриҥ диэн ыҥырабыт. «Саха с.»
2. Кэлэктиип үлэтин тэрийэр, онно бу кэлэктиип бары чилиэннэрэ көхтөөхтүк уонна тэҥ бырааптаахтык кытталларын ситиһэр бириинсип. ☉ Демократия (принцип организации коллективной деятельности)
Бүгүн дэмэкирээтийэ элбээтэ дэһэллэр. Чэйиҥ эмиэ чопчутук ырытан көрүөҕүҥ. Дэмэкирээтийэ диэн тугуй? «Саха с.». Мультикультура (культура дьапталҕата диэн буолуон сөп) дьиҥнээх дэмэкирээтийэ, тэҥ бырааптаныы түмүгэр ситиһиллэр. «Далбар Х.»

сыһ.
1. Дьулурҕатык; дьайыылаахтык. ☉ Решительно (наступать); сильно, основательно (воздействовать)
Баайдарбытыгар кимиэллээхтик кимэн киириэх тустаахпыт. Амма Аччыгыйа
Киэҥ туундараҕа Муустаах байҕал кимиэллээхтик да уһуурар эбит. А. Сыромятникова
△ Олус чопчутук чуолкайдык, күүстээхтик. ☉ Наступательно, убедительно, доказательно, очень точно
[Т. Сметанин] аҕыйах тылынан олус кимиэллээхтик, кимиэхэ баҕарар өйүгэр-санаатыгар түһэр гына этэн кэбиһэр. КНЗ ТС
2. көсп. Омуннуран-төлөннүрэн; олус көтөҕүллэн. ☉ Очень возбужденно, горячо; вдохновенно, с большим подъемом
Омар бүк түһэ-түһэ, Сулеймаҥҥа тугу эрэ кимиэллээхтик этэр. С. Руфов
Кимиэллээхтик ыллыыбын. М. Ефимов
3. көсп. Суостаахтык. ☉ Грозно
Дьонум өссө күүскэ дарбыйдылар, кимиэллээхтик саҥарталаатылар. Болот Боотур
Николай Артемьевич тохтуу түһэн баран, кимиэллээхтик ыйытар. П. Егоров
Төбөҕүн быһыам диэн кимиэллээхтик сирбиэтэнэр. П. Аввакумов

туохт.
1. Төбө өттүгүнэн ордук соноон таҕыс; оннук соноон тахсыбыт быһыылаах буол. ☉ Утолщаться кверху или иметь утолщённый передний конец. Кэбиһэр оппут үөһэнэн саллайбыт. Турунуопус аһа үөһэнэн саллайан үүнэр
□ [Сөдүөрэ:] Аны ол аалбыт саахалламмыта буолаарай, саллайан киһи куттаныах курдук ээ. Л. Попов
△ кэпс. Бэйэҕэр холоотоххо ордук улахан төбөлөөх буол. ☉ Иметь несоразмерно большую голову, быть большеголовым. Уолчаан ити саллайан турар
□ Эмээхсин уол саллайбыт төбөтүн, чачархай баттаҕын имэрийэн ылла. В. Протодьяконов
△ Киһи төбөтө улаатан көстөрүн курдук улахан, киэҥ буол (бэргэһэни этэргэ). ☉ Быть огромным по размеру, таким, что голова кажется несоразмерно большой (о головном уборе на ком-л.)
Саллайбыт бороҥ нэк бэргэһэлээх, …… эдэр киһи …… оһох иннигэр кэлэн илиитин уокка үппэхтээтэ. Болот Боотур
△ Эбии улаатан саллаҕар буол (атах таҥаһын баһын этэргэ). ☉ Становиться больше, разбухать (о носке обуви)
Таһыттан ардаҕы бүрүммүтүнэн уһун бириһиэн сонноох, сытыйан баһа саллайан хаалбыт ииччикилээх Сафейка киирэн кэллэ. Тумарча
2. көсп., кэпс. Улам улаатан, ыараан кыаллыгаһа суох буол. ☉ Постепенно усугубляясь, становиться трудноразрешимым (напр., о проблеме); разрастаясь, становиться неуправляемым (напр., о толпе)
Бүгүҥҥү алҕаһыҥ сарсын саллайан тахсыа турар дии. …… Бары алҕастары эрдэтинэ ылҕаан кэбиһиэххэ! Н. Лугинов
Билигин соҕотохто саллайан, улаатан хаалбыт биригээдэ, чуолкайдык, чопчутук салаллар кыаҕыттан тахсыбыта. «ХС»
♦ Баһа саллайар көр бас II
Арахсыы баһа аны саллайда. Аны көнсөр саарбах. Н. Лугинов
Кур иэс диэн оннук. Эн төһө да төлөөбүтүҥ иһин бараныа, бүтүө диэн саараама. Хата, сыллата үүнэн баһа саллайан иһэр. Н. Заболоцкай
Кутуругуҥ суптуйдун, баһыҥ саллайдын көр бас II. Кутуруккут суптуйдун, баскыт саллайдын, барбыт эрэ суолгут көһүннүн, киирбит суолгут көстүбэтин, нохолоор! Саха фольк. Саллайар сааскар — саллар сааһыгар диэн курдук (көр салын I). Саллайар сааскар Саалаахтан самныма, Олороруҥ тухары Охтоохтон охтума! П. Ойуунускай
Саллайар саастарыгар биир эмэ хамначчыты киллэрбэтэх дьон этилэр. Күндэ
ср. монг. заглайх ‘быть большеголовым’, тюрк. йалбай ‘вытягиваться в ширину’