м. уст. тарбах; # один как перст чороҥ соҕотох.

көр сулумах
Түөрт уонуттан тахса-тахсымына гынан иһэн түөтэ Шура, чороҥ соҕотох кыталык курдук, сулурбах хаалбыта. Айталын
Пахомов сулурбах киһи буолбатах. «ЭК»

сыһ. Аймаҕа-уруута суох курдук, чороҥ соҕотохтуу (санан). ☉ Одиноко, сиротливо (чувствовать себя)
[Сэмэн — кэргэнигэр:] Быһах тууратынан тостубутунуу, тураҕастык сананан сылдьыбыппыт алҕас эбит буолбаат?! Р. Кулаковскай

саатат диэнтэн бэй. туһ. Санааҕын саататын
□ Кини …… ыар аһыытын ити биир чороҥ соҕотох уолунан саататынара. С. Васильев
Мин ыраас тапталбынан, мин дьонтон итэҕэс, ыарыһах олохпунан оонньообут, саататыммыт эбиккин. Мин эйигин оннук эрэ буолуо дии санаабатаҕым. И. Федосеев

даҕ. Сытыытык чаҕылыҥныыр, уоттааҕынан көрөр (хараҕы этэргэ). ☉ Горящий, блестящий, сверкающий (о глазах)
Чурумчуку барахсан, Сортон-муҥтан арахсан, Чоҕулигил хараҕын Субуруһар ууларын Солко былаатынан сот[унна]. Эллэй
Чоҕулигил харахтаахтар Чороҥ кыра дьиэбитигэр Чоҕулуччу көрүөхтүннэр. И. Гоголев

туохт. Уһаан кураадыйан көһүн (ойдом турар кими, тугу эмэ этэргэ). ☉ Выделяться одинокой высокой фигурой, силуэтом (о комчём-л.)
Ампаар биир муннугар хайа хатан хаалбыт кэлии сүөдэллэн турара. Н. Якутскай
Аттаах киһи атаҕар сүөдэллэн турда. Н. Габышев
Ол-бу тутуу баар буолбутун туоһулуур курдук биир чороҥ соҕотох баҕана сүөдэллэн көстөрө. П. Аввакумов

даҕ. Кимиэхэтуох ха эмэ маарынныырдаах, майгынныыр өрүттээх. ☉ Подобный кому-чему-л., похожий на кого-что-л.
Чоххо-кыымҥа маарыннаах Чоҕул хара харахтаах, Чуор мутук обоччолоох Чурумчуку чороҥ сордоох — Тойон саары утаран, Тугу гыныай, хайыаҕай? Эллэй
Бу көрсүһүүбүт атын нэһилиэктэргэ ыыппыт көрсүһүүлэрбитигэр эмиэ маарыннаах, онон уратытыгар эрэ тохтуохха сөп. С. Руфов
Дьыл дьылга маарыннаах буоллар да, Үүнүүтэ араастык тахсааччы. Дьон дьоҥҥо майгылыыр б у о л л а р д а , Д у у һ а т ы н туспатык аһааччы. Р. Баҕатаайыскай

аат. Уһуктаах синньигэс мас (сииктээх сиргэ оту бугуллуурга, күөлгэ илими туттарарга туттуллар). ☉ Заострённый кол, используемый при складывании сена в копны во влажных местах, а также при ловле рыбы сетями
Чомойукаан этиппэтэ, Чороох саҕа бэйэтэ Чороҥ ойо турбута. П. Тобуруокап
От үрдүгэр чорооҕу кыратык …… тутум саҕа чорбойор гына анньыллар. ПАЕ УуАХО
Илим чороохторо хаар кыһамар ыраахтан барбах харааралларыгар сыаллыы көрбүтүм, [тыыраахылар] соболорбутугар түһэллэр эбит. Н. Борисов

1. аат. Аты ыҥыырдыырга арҕаһыгар уурар оту, сиэли үүйэн оҥорбут эбэтэр атын халыҥ сымнатыы. ☉ Отдельная подкладка под седлом из сена, конских волос или другого материала, потник
   Мэхээс, атын ыҥыырын устан, бототун уолга тэлгээн сонунан сабан биэрбитэ. И. Федосеев
   Өрүү тимир сөрүөтүн сөрүөлээтэ, Боҕууска тимир бототун ботолоото, Халлаан мөҥүөнэ ыҥыырын Хап гына уурда. П. Ядрихинскай. Тэҥн. буутай
2. даҕ. суолт., поэт. Сымнаҕас, көп уонна халыҥ, бөҕө. ☉ Пышный и толстый, добротный (напр., о каком-л. материале)
   Буур таба, лөкөй тириилэрэ Бото көп тэлгэх буолбуттар …… Таарбаҕанынан таарбайбыттар, Буобуранан буодьулаабыттар, Быыдаранан быыччыктаабыттар. П. Тобуруокап
   Сир ийэ хойуу бото Сирэм симэҕэ сириэдийдэ, Күн көҕө, норуот дьоло — Көр-нар, үөрүү эймэһийдэ. А. Абаҕыыныскай
   Тымныыга тоҥорбот Үллэр бото куйахтаах, Куйааска буһарбат Үрүҥ көмүс солотуулаах Уоттаах гаас уһуурар Улуу турбата тардыллан Оҥоһулла охсубутун Сотору буолаат көрдүбүт, Сөрү диэн сөхтүбүт. ПИ КТ
   △ Балачча, үгүөрү. ☉ Довольно большой, довольно значительный
   Саастанан куралай буолбут Уолаттарбыт бэйэлэрэ Чороҥ иккиэйэҕин эрэ Буруоланан олорбуттар, Бото соҕус дьон буолбуттар. И. Эртюков
   ◊ Бото болдьох фольк. — туох эмэ буолуохтаах кэмин эрдэттэн ыйыллыбыт эбэтэр кэпсэтиилээх бигэ болдьох диэн хоһуйан этии. ☉ Образное выражение о сроке осуществления чего-л. как о заранее установленном, предрешенном и непоколебимо твердом. Мас курдук өрүс алдьаныыта биирдэ эргийэн күөн көрсүөм, хаан харсыам. Бото болдьох, кэтэ кэрдии буоллун. Саха сэһ
   1977
   Көрдөр харахпыт дьүккэтин, Көтүрдэр тииспит билэтин, Туналҕаннаах ньуурдаах Туйаарыма Куо балтыбын, Таҥара табатын курдук Таҥыннаран намылытыҥ, Сир симэҕин курдук Симээн сэнньэлитиҥ, Бото болдьох туолла, Барар кэмэ буолла. П. Ойуунускай
   Өлбөт үйэлээх айылҕа Өлөр тыыннаах ыччата, Мин барахсан, бу дойдуга Бото болдьоҕум кылгаата. С. Данилов

даҕ.
1. Ол-бу салаата эҥинэ суох, аҥаардас бэйэтинэн эрэ сылдьар. ☉ Лишённый веток, листьев, голый
Тииттэр умнастара сулугур, мутуга суох сулугур этилэр. Далан
Саас эрдэ [хонуу боруутун] силиргэҕиттэн …… салаата суох сулугур умнастар үүнэн тахсаллар. МАА ССКОЭҮү
Сэбирдэҕэ суох сулугур лабаалар куоппаһырыыны мэһэйдээбэттэр. КВА Б
2. көсп. Чороҥ соҕотох. ☉ Одинокий, сиротливый
Тумат диэн …… дьикти бөһүөлэк — сулугур дьиэлэр, тула туохтара да суох, тиэргэн, хаһаа, ампаар диэни көрбөккүн. С. Руфов
[Буҕарҕана:] Булан-булан буллаххыт! Дагдаҥныырын аанньа Далай акаарыны! Суодайбытынан эрэ, Сулугур Туруйаны! Суорун Омоллоон
Мин салҕан хааллым, салынным, Соҕотох хааллым, сулугур. «ХС»
3. Оннуга-манныга, эбиитэ-сабыыта суох. ☉ Не имеющий ничего лишнего, сам по себе, голый
Сулугур ыраас истиэнэ куруутун үөл-дьүөл испиэскэнэн эрэ килэччи көрөр. С. Федотов
Бу ыстатыыстыка сулугур эрэ сыыппаралара. ТАЛ БУ
Киниэхэ [былыргы массыынаҕа], билиҥҥи массыына курдук, прибор той суох — кэбиинэтин иһэ суйдаан ылбыттыы, сулугур, сулумах. «ХС»
4. Синньигэс, уһун, көнө уҥуохтаах. ☉ Тонкий, стройный (напр., о фигуре человека)
Сулугур уҥуохтаах, …… Сытыы сындыыс дьон, Сырсан сылыбыраһан, Сыаналаах көрү таһаардылар. Өксөкүлээх Өлөксөй
Икки тутуһан турар Сулугур сотобут силиитэ Уу курдук Унньулуйа сылайыахтаах этэ. Д. Говоров
[Лизалаах Лена] эдэр эрдэҕинээҕи умнуллубакка олорон хаалбыт мөссүөннэрин бу сулугур, синньигэс, үрдүк кыргыттарга тэҥнии тутта. Далан
5
кылыгыр III диэн курдук. Олоро түһэн үкчү дьиэтигэр курдук буһарар, сулугур, туох да эбиитэ суох миини истэ. А. Сыромятникова
«Сибилигин эһигини чэйинэн күндүлүөхпүт, — диэбитэ кини. — Биллэн турар, сулугур уунан, чэйбит суох». «ХС»