сов. что, чего 1. (напр. мусор) харбаан чохчолоо, харбаан мус; 2. (нанести — о вьюге и т. п.) тип, тибэн кэбис; ветром намело снегу тыал хаары типпит.

туохт. Туох эмэ иһэ, ырааһа тахсарын курдук тас хаххатын, хаҕын хастаа, хаҕылаа эбэтэр иҥнигэс буолар ордугун-хоһутун солоон ыраастаа. ☉ Снимать, сдирать, счищать верхний слой, защитную оболочку с чего-л. или очищать поверхность чего-л. от шероховатостей
Үс титириги быһан ылан мутуктарын суллаан кэбистим. Н. Заболоцкай
Баҕана буолар мастары кэрдэн, хатырыгын суллаан, тиэйэн киллэртииллэрэ. Д. Таас
Уолаттар хотон кур сыбаҕын суллаан, чохчолуу-чохчолуу уматтылар. Күндэ
ср. бур. һуллаха ‘опустошить, разорить’, шор. чулда ‘счищать кору с дерева’, монг. суллах ‘освобождать, делать свободным; опорожнять’

айааһаа диэнтэн атын
туһ. Хантан эрэ саҥа айааһаммыт соноҕоһу булан көлүйбүттэр. Софр. Данилов
Сааһыра барбыт Саадьаҕай оҕус Доруобунньуктаах кууллары Чохчолуу тиэйбиттэрин Күүһүн муҥунан Көһөрөн истэҕинэ, Айааһана илик Ала кунан Аара көрсөн этэр. П. Тобуруокап
Уол оҕо барахсан Ат кулуннуу айааһанар, Анньыы тимирдии мүккүллэр. Суорун Омоллоон

даҕ. Бороҥнуҥу күрэҥ. ☉ Бурый
От буспут килиэп курдук сыттанар, күрүҥ «буурай» өҥнөнөр, онон «буурай» диэн ааттанар, төһө да мөлтөх састааптааҕын иһин, сүөһү хамаҕатык сиир уонна хаһаанарга ордук. ПАЕ ОС
Хатаахыйдаан хаппайбыт Хатырыктыыр сарайдаах Хара буурай ампаар дьиэ Хаҥхаллаахтаан турбута. А. Бэрияк
Буурай хара өҥнөөх Буобуралыыр кыыл курдук, Бухар хара кунаным Торбостуурун ууһатыа, Доҕотторун чохчолуо, Муоһун охсон буор хаһыа. С. Зверев

сыһ. Үрүт-үрдүгэр буолар гына, үрүт-үрдүгэр чохчолуу. ☉ Кучей, грудой, ворохом
Ураһаҕа киирэн, дьиэ уҥа өттүгэр сохсолуу ууруллубут мутукча сөгөлөөн орон үрдүгэр …… олорон кэбистибит. Н. Заболоцкай
Сыарҕалаах оҕуһунан …… дьылҕан ураҕастары, сыарҕа сыҥааҕа буолар хатыҥ мастары, ылах талахтарын сохсолуу тиэйэн Ньукулааһа дьиэтин олбуоругар тиийэн кэллэ. «ХС»

туохт.
1. Туох эмэ таһын сыстаҥнас тугунан эмэ сыһыаран бүрүй. ☉ Покрывать что-л. чем-л. липким, вязким, обмазывать
Мотуруона оһоҕун сыбаабыта. Күннүк Уурастыырап
Уолаттар хотон кур сыбаҕын кууллаан, чохчолуу-чохчолуу уматаллар, дьахталлар хотон сыбыыллар. Күндэ
Тааһы туойунан сыбаан, оһох оҥорон бараннар, иһигэр мас чоҕун уонна тимир уруудатын куталлара. КФП БАаДИ
2. Илиигинэн имитэн, таптайан, имэрийэн-томоруйан тугу эмэ оҥор (хол., туойтан, быластылыынтан). ☉ Лепить что-л. (напр., из глины, пластилина)
Валентин Серов эмиэ үс саастааҕар туойтан араас оонньуурдары сыбаан оҥороро. ОАП ОДьТС
Ханнык баҕарар бөгүүрэ туох баар быһыытын-таһаатын, сабардамын толору көрдөрөр скульптурнай үлэлэри таптайан, сыбаан, кыһан, чочуйан лоппоҕор гына оҥоруллар. ПСН УТС
Итини тэҥэ оҕо буорунан сыбаан, эрбиинэн эрбээн, тигэн ону-маны айа сатыырын өйүөххэ. Дьиэ к.
ср. ДТС сува, туркм. сувамак ‘обмазывать, намазывать, штукатурить’, узб. сувамок ‘штукатурить’, монг. шавах ‘обмазывать’

аат. Олус улахан (хол., күөс буһарар) иһит. ☉ Большой сосуд для варки, котёл
Алтан олгуйдарга эт буһарыллыбыт. Күннүк Уурастыырап
Улахан олгуйдарга кэрэх биэ этин буһаран лыксыталлар. Н. Якутскай
Дьэс олгуйга көйүллүбүт муус эмиэ баар. И. Гоголев
◊ Олгуйдаах эһэ — арҕах хастыбакка, маһы чохчолоон, онно уйа оҥостон кыстыыр эһэ. ☉ Медведь, который зимует не в берлоге, а на земле в своеобразном сооружении из валежника в виде берлоги
Оҕокком ойуурга өр сылдьан Олгуйдаах эһэҕэ түбэспит. «ХС»
ср. хак. алҕай, алт. алҕый ‘маленький котелок’

аат. Туох эмэ биир сиргэ чохчолуу мунньуллубута. ☉ Куча, груда, ворох чего-л.
Бу …… түбэһиэх бас-балабыай ыһыллыбыт адаархай чөмөхтөр быыстарыгар киһи кэбиһиилээх оту даҕаны хорҕотуон сөп быһыылаах. Н. Заболоцкай
Эриэ-дэхси лэкэчиктэр эниэ устун элэстэнэн истилэр. Кэнникинэн күтүр улахан чөмөх буолла. С. Федотов
Хортуоппуй чөмөҕө итийэриттэн бэрт кылгас болдьох иһигэр уулла сытыйар. ФНС ОС
ср. с.-юг. чопак ‘клубок нити; округлый кусок масла’, кирг. чөмөлө, тат. чүмэлэ ‘копна’

туохт.
1. эргэр. Омуһахха (боппуолдьаҕа, булууска) уур. ☉ Помещать что-л. в погреб, хранить, держать что-л. в нем.
2. эргэр. Биир сиргэ чохчолуу, чөмөхтүү уур. ☉ Складывать что-л. кучей, в кучу
Дьууктаммыт маһы уматан кэбис. СГФ СКТ
3. көсп., кэпс. Кими эмэ өһөөн, суута-сокуона суох өлөр. ☉ Убивать кого-л., расправляться с кем-л. без суда и следствия
Тоҕус палач дьоннорунан [Чурумчукуну] Чокуйтара ыыппытым, Дьууктаатахтара диэбитим, Чуоч-сымыйа эбит дуу?! Эллэй
Николай Манасов диэн киһини …… билиэн ылан баран, сонно дьууктаан кэбиспэккэ манна ыыппыккыт. Эрилик Эристиин
△ Өлөртөө, суох гын (сиэмэх кыыллары). ☉ Уничтожать, истреблять хищников
Бөртөлүөт иккис көтүүтүгэр Андылаах үрдүнэн барда, бу сырыыга булчуттар үс бөрө сылдьарын булан, эмиэ үһүөннэрин дьууктаатылар. «Кыым»

1. сыһ. Быстах-быстах, онон-манан. ☉ На расстоянии друг от друга, там и сям
   Оҕолор күлсэ-күлсэ балбаахтары киэҥ бааһынаҕа илдьэн, ойдом-сойдом чохчолуу уурталаатылар. А. Фёдоров
   Дэриэбинэ соҕуруу өттө быллараакка ойдом-сойдом үүммүт бэстэринэн хайдах эрэ күнтэн хаххаламмыт курдук. Н. Павлов
   Ойдомсойдом сытар кыра-кыра бааһыналарга оҥоһуллубатах суолларынан көһүү элбэх бириэмэни ылар. ЛИК СОТҮҮүТ
2. даҕ. суолт. Онон-манан көстөр, быстаҕас. ☉ Находящийся там и сям, расположенный местами
   Ньукулай уонна лиэкэр Сиэнньэ суон тииттэрдээх, ойдом-сойдом күөх отон уктаах тыа устун тэбинэн испиттэрэ. А. Сыромятникова
   [Бөдөҥ мастар] лоскуй-лоскуй, ойдом-сойдом арыы тыа буола үүммүттэр. «ХС»