I
чобугураа диэнтэн холб. туһ. [Тымныычаан оҕонньор:] Буруйгутун аһарынаары чобугураһымаҥ! И. Гоголев
Оҕолор тугу эрэ чобугураһалларын истимэхтээн турда. Н. Габышев
Субу чугас ойуур саҕатыгар эрдэһит чыычаахтар чобугураһан бардылар. У. Нуолур
II
даҕ. Чобугураан саҥарар. ☉ Щебечущий
Чобугурас чоҕул Чооруостарым, Чаҕылыҥнас чаҕыл чыычаахтарым. А. Бродников
Чубугурас, Чобугурас Чоппуускалар үгүстэр, Арахсыспат, Атааннаспат, Аралдьыйбат иллээхтэр. «ХС»

I
чыбыгыраа диэнтэн холб. туһ. Үөр чыычаахтар араастаан чыбыгыраһаллар, төттөрү-таары көтөн туораахтаһаллар. Амма Аччыгыйа
Баараҕай хатыҥҥа чыычаахтар чыбыгыраһаллар. Күрүлгэн
Кутуйахтар үөрэн чыбыгыраһа түстүлэр. Дж. Родари (тылб.)
II
даҕ. Быыстала суох хатыланар «чып-чып» дииргэ маарынныыр олус синньигэс саҥаны таһаарар (хол., чыычааҕы этэргэ). ☉ Щебечущий, чирикающий
Суол икки өттүнэн сабыс-саҥа күөх солко тыа суугунуура, ол иһэ чып-чыбыгырас, чуп-чубугурас чыычаах бииһинэн. Далан

I
чабыгыраа диэнтэн холб. туһ. Эрдэһит чыычаахтар кэпсэтэн чабыгыраһар саҥаларыттан уһуктарбыт. ЕМП БС
[Иван Никифорович:] Чабыгырастахтарын көр, чаччыгыныардар. Пьесалар-1955.
II
даҕ. Түргэн уонна тохтоло суох (саҥаны этэргэ). ☉ Быстрый и непрерывный (о речи человека или голосе птиц). Эбэм чабыгырас саҥата иһилиннэ
□ Чабыгырас үчүгэй саҥалаах Татыйыктыыр чыычаах …… Тырыбынаан көтөн Талах төбөтүгэр олордо. Саха нар. ыр. I
Кустар аһаан айахтарын тыаһа чабыгырас. ИН КК
[Чооруос чыычаахтар] саҥалара чуп-чубугурас, чабыгырас. «ХС»

I
кылыбыраа 1 диэнтэн холб. туһ. Халлаан лаппа сырдыар диэри олордубут да, туох да биллибэтэ
Арай үөһэнэн үөр моонньоҕоттор көтөн кылыбыраһан аастылар. «ХС»
II
даҕ. Элэгэлдьийэн, онон-манан кылбачыйан көстөр. ☉ Трепещущий, дрожащий (о крыльях), переливающийся (о волнах)
Урутунан уруйдуоҕуҥ — Үргэн көппүт Үрүҥ хабдьы Кынаттарын санатар Кылыбырас мөһүүрэлээх Үчүгэйкээн үрүйэчээн Саамай бастаан тыгыалыыр Сааскы сырдык сүүрээнин. Күннүк Уурастыырап
Кытылга, күөххэ тахсаары, Кылыбырас долгун кынат көрдүүр: Дьон курдук олох олороору, Кытыы диэки кэлээт үрдүүр. Р. Баҕатаайыскай
Быычыгырас, чубугурас Быыччык эриэн Бочугурас Былдьыгыраан быллыгырас Быыкаа кынат кылыбырас. «ХС»

I
тибигирээ диэнтэн холб. туһ. Өр-өтөр буолбата, кэннибинэн үөһэ ат туйаҕын тыаһа иһилиннэ
Адьас субу тибигирэһэн кэллилэр. Р. Кулаковскай
Маннык сулумаасы буола олордохторуна, тиҥилэхтэр тибигирэстилэр, аан нөҥүө саҥалар чубугурастылар. «ХС»
«Түстүлэ-ээр!» — эмиэ туйахтар тибигирэстилэр. «Чолбон»
II
даҕ. Быыстала суох «тип-тип-тип» диэн эрэр курдук тыастаах, оннук тыаһыыр. ☉ Издающий дробный стук, топот
Дьон сүрэҕэ бүтүннүүтэ тип-тибигирэс буолар. Биллибэт күүс кинилэри абылыыр. Л. Попов
Курулас ардах кутта, Тулам ньирилэс, күлүмнэс! Ол дууһабын уйуһутта — Тилэҕим тибигирэс! «ББ»
Истиэп иһигэр тибигирэс тыас бөҕө буолла, …… кини матасыыкыллаахтар этэрээттэрэ иһэр эбит диэн билэ оҕуста. А. Фадеев (тылб.)

аат.
1. Саас, күһүн кэлэн ааһар, кынатын төбөтүгэр харалардаах чубугурас саҥалаах үрүҥ чыычаах. ☉ Пуночка
Туллуктар кыбыыга-далга сүүрэн моторуһаллар. Амма Аччыгыйа
Былыргы оҕо күһүн, саас кыбыыга, далга от сыыһа тохтубутугар туллугу доҕуурдуур идэлээҕэ. Софр. Данилов
Сүөдэр Сүөдэрэбис …… ып-ыраас туллуктары таптыы көрөн аһарар. П. Аввакумов
2. көсп. Кыыс оҕону, дьахтары таптаан ааттыыр тыл (үксүгэр тард. сыһыар-х тут-лар). ☉ Ласковое обращение к девочке; любовное обращение мужчины к любимой женщине (обычно употр. в притяж. ф.)
Оо, дьолум, доҕорум, туллугум, Улахан тапталы умнумуох. П. Тобуруокап
Кэтэһиэҕим бу манна, Кэлээр, маҥан туллугум. И. Эртюков
Чэ, барыах, туллугуом, аҕаҥ барахсан кэтэһэ сылдьар этэ, бэркэ диэн уордайбыт дьүһүннээҕэ. А. Сыромятникова
3. көсп., поэз. Туох эмэ сырдык, кэрэ бэлиэтэ. ☉ Пуночка как символ чего-л. светлого, прекрасного
Көҥүллүк көтүҥ мин санаабын астыннара, Сахам лиирикэтин ыраас туллуктара. С. Данилов
Ол көстөллөр Улуу үйэ туллуктара — Улахан дьиэлэр, маҕаһыыннар. С. Васильев
♦ Үрүҥ туллук поэз. — кэрэ кыыс оҕону, кырасыабай дьахтары хоһуйан этии. ☉ Постоянный эпитет, используемый в отношении красивой девушки, женщины (букв. белая пуночка)
Үрүҥ туллук эрэ мөлбөстүүр, Маҥан туллук эрэ далластыыр, Ыраастыыра эрэ бөлтөрдүүр, Доҕойумалыыр эрэ доҕоруом! А. Софронов
Үс дьүөгэлии кыргыттар, үрүҥ көмүс туллуктар, үөрэн дьолтон атыны өрүү билбэт буоллуннар! П. Тобуруокап
Биэс бээгэй ынахтаах Бэйбэрикээн эмээхсин, Үрүҥ туллук кыыһыттан Өйүм-санаам өһүлүннэ, Сүрүмкутум сүүдүйдэ. И. Чаҕылҕан
ср. уйг., узб. туллак ‘старый перепел’

туохт.
1. Эмиий тумугун уоскунан оборон үүтүн ис (оҕо уонна үүтүнэн иитиллээччилэр төрүөхтэрин туһунан). ☉ Сосать грудь матери (матки), высасывать из неё молоко (о ребёнке, детёныше млекопитающих животных)
Күөх тугуттар ийэлэрин эмэннэр Чуп-чубугурастар, күннээн эрэллэр. С. Данилов
Махсыымка эрэйдээх, ийэтин эмиийин эмэн, уоһа боллойон олороро субу баар ээ. Софр. Данилов
[Кулунчуктар] ийэлэригэр тиийэн үҥүлүйэн, эмэн чубурҕаппытынан бараллар. В. Протодьяконов
2. Айаххар илдьэ сылдьан уоскунан соппой, тылгар мөкүнүҥнэт. ☉ Держать что-л. во рту, разминая губами, языком, сосать что-л. Оҕо тарбаҕын эмэр. П. Тобуруокап
Оҕото кэмпиэт аҕалан биэрбитин, онтун эмэ-эмэ: «Ити кэһиилэри ким аҕалан биэрдэ?» — диэн ыйытар. Күндэ
Хата киһиҥ кыһаммат, суоскатын эмэн чобурҕата сытар. С. Ефремов
△ Тугу эмэ айаххар уган уоскунан эпсэри ылан обор, соппой (хол., хамсаны). ☉ Втягивать, всасывать губами что-л. в рот, сосать что-л. (напр., трубку)
Сыгынньах ойуун уотун иннигэр арбайан, хаана болодуйан, хамсалаах табаҕын эмэн соппойо-соппойо, эмиэ саҥата суох олорбута. Н. Якутскай
3. көсп. Олохсуйан, ааһан-араҕан биэрбэккэ, киһи күүһүн ыл, кэбирэт (ыарыы, санаа-оноо туһунан). ☉ Подорвать, расшатать здоровье, причинить страдания (о болезни, о длительной тупой боли, переживаниях)
Өлөксөөс ахтылҕан маннык күүстээҕин, сүрэҕи-быары маннык ыарыылаахтык эмэрин урут сэрэйбэт этэ. В. Гольдеров
Бу киһи сүрэҕин-быарын эмэр, сааһын сарбыйар улуу аһыыттан кинилэри хайдах гынан быыһыах баарый. Н. Түгүнүүрэп
Хомойуох иһин, кини уһуннук олорботоҕо. Саамай күөгэйэр күнүгэр сылдьан, ыарахан ыарыы эмэн, бэрт уһуннук ыалдьан өлбүтэ. СМН ТС
4. көсп., кэпс. Кими эмэ көлөһүннээ, үбүн-аһын бэйэҕэр иҥэрин, мөлтөт-ахсат. ☉ Эксплуатировать кого-л., выжимать пот из кого-л.
Үрүҥ күн анныгар үлэһит кылаас күүһүн хааннаах хара көлөһүнүн хапытаал-хабала эмпиттэрэ. П. Ойуунускай
Бэһиэлэйэп мин хара көлөһүммүн эмпитин харахтаах бары көрбүт суола ини. Амма Аччыгыйа
Баайдар бырыһыанынан, хабаланан дьон сүмэтин эмэн олорбуттара аны уурайыахтаах. М. Доҕордуурап
5. көсп. Төлөрүппэт гына ыга ыл (омсолоох куһаҕан дьаллык туһунан). ☉ Засасывать, затягивать кого-л. (о каком-л. пороке, дурной привычке)
Тоойуом, кэбис, итинник этимэ. Арыгы эмэн ылбытын киһи эрэ билбэккэ хаалар. Э. Соколов
ср. др.-тюрк. ем, тюрк. ем, эм ‘сосать’

1. даҕ.
2. Оллура-боллура суох, кылааккай, көнө ньуурдаах. ☉ Гладкий, ровный (о поверхности)
   Дьөгүөрдээн күлэн дэхси тиистэрэ килэриспитинэн уолун одуулаһар. Амма Аччыгыйа
   Тоҕой сэлэ устуруустаммыт курдук дэхси ньуурдаах, быйаҥынан аатырбыт ходуһатын өбүгэ саҕаттан Бадаайаптар удьуордара бас билэллэр. Л. Попов
   Массыына оҥоһуулаах дэхси суол устун элээрэн истэ. Н. Лугинов
3. Көнө сурааһын курдук, тэҥ (кэккэ). ☉ Прямой, ровный; равный (по размеру)
   Дэхси хаамыынан чиҥник үктэнитэлээн, холкутук, күүстээхтик нэлэччи дайбаталаан, колонналар кэлэн олбуорга киирэллэр. Амма Аччыгыйа. Отучча булуук, бэрт элбэх тимир бараналар, субу үлэҕэ киирэрдии, биир дэхси кырылаабыттар. А. Федоров
4. Ханна баҕарар биир тэҥ, биир кэлим. ☉ Сплошь одинаковый
   Хабысхараҥа ортотугар уот умайан күндээрэрэ көрүөххэ кэрэ да буоллаҕа ээ. Аан дойду үрдүгэр дэхси ити курдук уот умайан олоҕу сырдатыахтаах. А. Софронов
   Дэхси холбоһуктааһын баран, тыабыт хаһаайыстыбата бастыҥ тиэхиникэлээх, баһаам элбэх массыыналаах, биэс уон сопхуостаах, түөрт уон холкуостаах буолла. Эллэй
5. Биир тэҥ (тыас туһунан). ☉ Равномерный
   Иһирдьэ им-дьим сыттахтарына, таһырдьаттан дэхситэ суох, хоһооно иһиллибэт ырыа мөлтөхтүк доргуйан иһиллибитигэр, Попов хаһыаты ууммутунан баргыйа түстэ. Амма Аччыгыйа
   Улуу куорат биир дэхси ньиргиэрэ, Үүммүт күнү айхаллыыр өрөгөйдөөх ырыата Сири сиигинэн эҥсиллэ дуорайар. А. Бэрияк
   Хотуттар диэки өттүгэр [остуолга] биир дэхси кэпсэтэн чубугураһаллар. Л. Толстой (тылб.)
6. көсп. Холку (быһыы-майгы). ☉ Ровный, уравновешенный (характер)
   Кини [Наташа] дэхси, холку, букатын уруккутун курдук, үөрэ-көтө сылдьар. Л. Толстой (тылб.)
7. көсп. Очура-чочура суох (олох, олох суола). ☉ Спокойный, размеренный (о жизни, жизненном пути)
   Ийэлээх аҕата соҕотох оҕолорун суола көнө уонна дэхси буоларын туһугар туохтарын да харыстаммат этилэр. Н. Лугинов. Институкка киирэр суол биир дэхситэ, ньулууна суоҕа. ЧЮМ ТӨК
8. аат суолт. Көнө, оллура-боллура суох ньуур. ☉ Гладкость, ровность
   Эн суолуҥ дэхситэ дэһимэҥ, Элбэх сыыс от суолбар сытара, Оҥооччу, тигээччи, күлүмэн, Эриллэр эриэн үөн да баара. Эллэй
   Эрдээх дьоннуун аргыстаһан Суол дэхситин талымаар. С. Данилов
   Кинилиин [быраапсай киһилиин] дэхсигэ халтарыйыам. Ойуурга мунан муҥнаныам. Л. Попов
9. сыһ. суолт.
10. Ханна баҕарар биир тэҥник. ☉ Везде; одинаково
    [Оҕонньор:] Икки атахтаах эрэйи көрөөрү төрүүр диэн этэллэр. Мин итини бэйэм ааспыт олохпун эргитэ санаан баран этэбин. Биир дэхси үчүгэй, олус үүт-тураан чуумпу олоҕу олорбут киһи, бука, ахсааннаах буолуо. С. Никифоров
    Эһиил бурдук сириттэн дэхси кэриэтэ үүнүүнү ылар суолга үктэннибит. М. Доҕордуурап
    Биэни бары сиргэ дэхси ыатыахха. С. Васильев
11. Тугу да көтүппэккэ, барытын. ☉ Все до единого, ничего не пропуская
    Илларион Леонтьевич бэйэтин хорсун сырыыларын бүтүннүүтүн дэхси кэпсээтэҕинэ, ол олус уһун буолуох этэ. ССХУо
    ◊ Дэхси сир - көнө, элбэх оллураболлура суох ньуурдаах киэҥ нэлэмэн сир. ☉ Равнина
    Сир шарын ньуура эҥин араас сорох сирдэргэ уонунан килэмиэтиргэ дэхси сирдэр нэлэһэн сыталлар, сорохторго хаар, муус арҕастаах хайалар нөрүһэллэр. МНА ФГ
    Дьон үлэлэрэ бадарааны уонна курааны кыайара. Дэхси сири ханааллар быһыта сүүрэллэрэ. КФП БАаДИ
    Ташкентан тэйэн истэхпит аайы хайата суох көнө ньуурдаах дэхси сир тус арҕаа диэки сыыйа намтаан, кэҥээн, ыраатан көҕөрүмтүйэн көстүтэлиир. «ХС»