бур-бур буруо небольшие клубы дыма; бур-бур буруо тахсар клубится дымок (т. е. недалеко жильё).

торуоха тороҥуттан тахсыбат, кэриэхэ кэриҥиттэн тахсыбат — ким да эйгэтиттэн ырааппат. ☉ соотв. яблоко от яблони недалеко падает.
русск. троха

наружный, находящийся вне (недалеко); дьиэ таһынааҕы ампаар амбар, находящийся во дворе; дьиэ таһынааҕы сэһэн а) разговоры, идущие по соседству; соседские пересуды; б) обыденные разговоры.

1. нареч. (недалеко) чугас, ыкса; близко находиться чугас сырыт; 2. нареч. чугас, чугастык, ыкса; близко познакомиться чугастык билис; 3. в знач. сказ. безл.(недалеко) чугас; до города близко куорат чугас; 4. в знач. сказ. безл. (о времени) чугас, өрө суох; до утра близко сарсыарда буолара чугас, сарсыарда буолара чугаһаата.

I несов. I. см. найтись; 2. (пребывать; быть расположенным) баар буол, сырыт; колхоз находится недалеко от станции колхоз станцияттан чугас баар; он в то время находился в отъезде кини ол бириэмэҕэ сырыыга сылдьар этэ.

сыһ. Туох эмэ бэтэрээ өттүгэр, туохха эмэ ыкса чугас. ☉ Близко, поблизости, недалеко от чего-л.
Бэтэрээтэх, хонуу диэкинэн, кутуйахсыт сапсынан күллүкүчүйэр. Софр. Данилов
Сыана кэтэҕэр мичуринскай сад. Бэтэрээтэх ыраас хонуу. И. Гоголев
Бэтэрээтэх — кытара күрэҥсийбит эрбэһин оттоох истиэп. Ч. Айтматов (тылб.)

1. место около, вокруг чего-л.; дьиэ атта место возле дома; 2. в роли служебного имени: аттыгар около, возле, у; к; дьиэ аттыгар возле дома; түннүк аттыгар у окна; уот аттыгар кэл подойди к огню; мин аттыбар подле меня; кини аттыгар около него, рядом с ним; аттынан мимо, около, возле; дьиэ аттынан мимо дома; аттыттан рядом, близко, возле; куорат аттыттан из-под города; дьиэ аттыттан недалеко от дома, рядом с домом.

аат.
1. Кимиэхэ эмэ тугу эмэ босхо (төлөбүрэ, манньата суох) биэрии. ☉ Подарок, дар
Уол истибэт: «Чэ, арай, бу быһаххын бука бэлэх аҕал, оччоҕо этиэм суоҕа этэ, ынах наадата суох, тутабын!» — дии турар үһү. Саха фольк. Онуоха эбии политсыылынайдар баралларыгар кинигэ бэлэх хаалларааччылар. И. Федосеев
Михаил Иванович эрэстэрээҥҥэ киирэн, бастыҥ остуолу бэлэмнииллэригэр сакаастаата уонна универмагка бэлэх атыылаһа тэбиннэ. Н. Лугинов
[Киирик:] Ол мин эрэйим диэн кыра суол. Мин Сэбиэскэй былааска улахан күндү бэлэҕи оҥоруом дии санаабытым. С. Ефремов
2. итэҕ. Былыр дойду, суол иччилэрин, абааһылар санааларын манньытаары улахан суон маска салама, сиэл ыйаан, ол анныгар тугу эмэ ууран биэрии. ☉ Принесение даров духам перевала, местности с целью их задабривания (местом для даров обычно выбиралось крепкое, толстое дерево, растущее недалеко от дороги на перевале или у начала местности)
Тоҕус суолум бэлэҕэр Тогус улаан убаһата туруоруҥ. С. Зверев
Туобуйаттан чугас Суруктаах хайа баар. Урут онно хайаан да бэлэх биэрэллэрэ үһү. Багдарыын Сүлбэ
тюрк. белек

ый. солб. аат
1. Соччо ырааҕа суох тугу эмэ ыйан көрдөрөр (мантыка диэннээҕэр ырааҕы, онтука диэннээҕэр чугаһы). ☉ Указывает на лицо, предмет, находящиеся недалеко от кого-чего-л. (дальше, чем при обозначении мест. мантыка, но ближе, чем при обозначении мест. онтука)
Эчи, кыһыыта да бэрт... Билиҥҥиттэн, сиртэн көстө илигиттэн... эгэ итинтикэҥ улааттын, уҥуоҕа кытааттын. Суорун Омоллоон
[Ааныка:] Ыл , итинтикэҕиҥ [таҥаскын] уктан кэбис. Бэйэҥ тигин. С. Ефремов
Ити билигин биригээдэҕэр эн оҕуруот аһын үүннэриитигэр турунан эрэҕин да, соҕотох эһиилгиттэн ыла итинтикэн барыта таах хааларыгар тиийэр ээ. В. Яковлев
2. кэпс., ахсарб. Ити баҕас, ити эмиэ (улаатымсыйан, киэбирэн, бэйэҕэ тэҥнээбэккэ). ☉ Этакий, экий (с пренебрежением, насмешливо о ком-л. важничающем)
Итинтикэбит хаппырыыс ээ.  Итинтикэбит эҥин-эҥин буола сатаан эрэр. ПЭК СЯЯ
Итинтикэҥ хас да лааскайы өлөрбүттээх. М. Доҕордуурап

I
даҕ.
1. Кимтэн, туохтан эмэ соччо ырааҕа суох, ыкса соҕус баар. ☉ Расположенный вблизи, близко от кого-чего-л., ближний, близкий
Бэҕэһээ чугас лааппыттан Мин саҥа кинигэ атыыластым, Аҕыйах лииһи ааҕаатын Аһыырбын умнан ыллардым. П. Тобуруокап
[Серёжа] күнүс тыраахтар эргийэн кэлэрин кэтэспэхтээн баран, олоруохтааҕар чугас тыаны кэрийэргэ быһаарынна. Н. Лугинов
Киэҥник ыһыллан олорор нэһилиэк ол-бу ыраах, чугас муннуктарыттан, үрэхтэр уонна үрүйэлэр бастарыттан син балачча элбэх киһи мустубут. А. Бэрияк
2. Истиҥник, күндүтүк саныыр, сылаастык сыһыаннаһар (аймах-билэ, доҕоратас дьону этэргэ). ☉ Близкий, родственный, родной (о родственниках, друзьях)
Кини кыыһын саамай чугас дьүөгэтин Даайаны көрсөргө быһаарынна. Софр. Данилов
Биэчэр хара маҥнайгыттан олус көхтөөхтүк барда. Маннык бэйэлэрин икки ардыларыгар соччо чугаһа суох дьон хампаанньаларыгар дэҥҥэ буолааччы. Н. Лугинов
[Марыынаҕа] төрөөбүт-үөскээбит бөһүөлэгин дьоно бука бары …… чугастар, күндүлэр, хаан уруулуу кэриэтэлэр. В. Иванов
ср. др.-тюрк. йаҕух ‘близкий, находящийся вблизи’
II
сыһ. Кимтэн, туохтан эмэ ырааҕа суох, ыкса соҕус (хол., тур). ☉ Недалеко от кого-чего-л., близко, вблизи (напр., стоять)
Ыта Түргэн аттыгар чугас соҕус сууланан баран, сытар эбит. Суорун Омоллоон
Кус чугас түстэҕинэ эбэтэр устан чугаһаатаҕына, уһун синньигэс курбуу ураҕаһынан охсорбут. Т. Сметанин
ср. кирг. жуух, тув. чок ‘близко’