1. окрестность || окрестный; хайа эргинтэн сылдьаҕын ? откуда (букв. из какой окрестности) ты пришёл?; бу эргин дьон окрестные жители; 2. послелог, упр. осн. п. 1) окрест, около, поблизости, вблизи; дьиэ эргин окрест дома; үрэх эргин вблизи рёчки; 2) около, приблизительно; киэһэ эргин кэлээр приходи к вечеру; онус эргин барыа он поедет числа десятого; тохсунньу эргин где-то в январе; икки чаас эҥин эргин часам к двум.

сыһ. Кими-тугу эмэ кытта сэргэстэһэ, тэҥҥэ. ☉ Рядом с кемчем-л., вблизи кого-чего-л.
Кинилэр иккиэн кэккэлэһэ хааман испиттэр. Суорун Омоллоон
Суолбут уҥа өттө барыта — кэккэлэһэ турар балааккалар. Н. Якутскай
Петя аҕатыныын паара акка көлүллүбүт долгууса тэлиэгэҕэ кэккэлэһэ олордулар. М. Доҕордуурап

сыһ. Ыраах барбакка, чугас эргин. ☉ Поблизости, вблизи
[Убайа Бүөтүр] Дьөгүөрсэни, чугастыы Хочо улууһугар илдьэн, Күлүк Лухалаахха хамначчытынан биэрбитэ. Н. Якутскай
[Миша] Москватааҕы үрдүкү театральнай училищеҕа үөрэххэ ылыы суоҕун истээт, чугастыы манна «артыыстыырга» быһаарыммыта. Н. Лугинов
Суох, чугастыы эйиэхэ кэллим. М. Доҕордуурап

даҕ. Туох эмэ ыксатыгар, таһыгар, адьас чугаһыгар баар. ☉ Находящийся вблизи чего-л., близлежащий
Дьокуускай куораттааҕы байыаннай комиссариат киэҥ олбуорун иһэ уонна ыксатынааҕы уулусса дьонунан туолбуттар. Амма Аччыгыйа
Көрүдүөр аанын ыксатынааҕы түннүк анныгар кыра остуол баарыгар бүк түһэн …… суруйа олорор дьуһуурунай надзирательгэ түрмэ хонтуоратыттан ылбыт нэрээтин илдьэн көрдөрдө. Эрилик Эристиин
Көрө түспүтүм, күөл ыксатынааҕы киэҥ бадарааҥҥа атым батыччахтаан эрэр. Т. Сметанин

I
даҕ.
1. Кимтэн, туохтан эмэ соччо ырааҕа суох, ыкса соҕус баар. ☉ Расположенный вблизи, близко от кого-чего-л., ближний, близкий
Бэҕэһээ чугас лааппыттан Мин саҥа кинигэ атыыластым, Аҕыйах лииһи ааҕаатын Аһыырбын умнан ыллардым. П. Тобуруокап
[Серёжа] күнүс тыраахтар эргийэн кэлэрин кэтэспэхтээн баран, олоруохтааҕар чугас тыаны кэрийэргэ быһаарынна. Н. Лугинов
Киэҥник ыһыллан олорор нэһилиэк ол-бу ыраах, чугас муннуктарыттан, үрэхтэр уонна үрүйэлэр бастарыттан син балачча элбэх киһи мустубут. А. Бэрияк
2. Истиҥник, күндүтүк саныыр, сылаастык сыһыаннаһар (аймах-билэ, доҕоратас дьону этэргэ). ☉ Близкий, родственный, родной (о родственниках, друзьях)
Кини кыыһын саамай чугас дьүөгэтин Даайаны көрсөргө быһаарынна. Софр. Данилов
Биэчэр хара маҥнайгыттан олус көхтөөхтүк барда. Маннык бэйэлэрин икки ардыларыгар соччо чугаһа суох дьон хампаанньаларыгар дэҥҥэ буолааччы. Н. Лугинов
[Марыынаҕа] төрөөбүт-үөскээбит бөһүөлэгин дьоно бука бары …… чугастар, күндүлэр, хаан уруулуу кэриэтэлэр. В. Иванов
ср. др.-тюрк. йаҕух ‘близкий, находящийся вблизи’
II
сыһ. Кимтэн, туохтан эмэ ырааҕа суох, ыкса соҕус (хол., тур). ☉ Недалеко от кого-чего-л., близко, вблизи (напр., стоять)
Ыта Түргэн аттыгар чугас соҕус сууланан баран, сытар эбит. Суорун Омоллоон
Кус чугас түстэҕинэ эбэтэр устан чугаһаатаҕына, уһун синньигэс курбуу ураҕаһынан охсорбут. Т. Сметанин
ср. кирг. жуух, тув. чок ‘близко’

ый. солб. аат
1. Этэр киһи аттыгар, чугаһыгар баар тугу эмэ ыйан көрдөрөр (итинтикэ эбэтэр онтука диэннээҕэр чугаһы). ☉ Указывает на кого-что-л., находящегося вблизи (ближайший ; ближе, чем итинтикэ или онтука)
[Дарайаарап:] Бу алтан колчедан. Боростуойун көрүмэ …… мантыкаҥ кыһыл көмүс аргыһа. Суорун Омоллоон
Мантыкаҥ сүүнэ ходуһа, саас өрүс угуттуур хочото эбээт. С. Никифоров
[ Даарыйа эмээхсин (сыттыгын анныттан мөһөөччүктээх саһыл ти лэ ҕин ы лан биэрэр):] Бу мантыкабын кытаатан аттара охсон аҕалаарый. Күндэ
2. кэпс. Бу баҕас, бу эмиэ (сөбүлээбэккэ, сэнээн этэргэ). ☉ Э т о т (с оттенком пренебрежения, насмешки)
Мантыкабыт хаппырыыс ээ.  Мантыкаҥ сүрдээх мэник уол. Амма Аччыгыйа
— Һай, һай! Көр, мантыкаҥ аны сиргэнэр дуу, тугуй? «ХС»

1. сыһ. Ким, туох эмэ аттыгар, чугаһыгар. ☉ По-соседству, поблизости
   Биир бөһүөлэккэ ыкса ыаллыы үс оҕо олорбуттар. Суорун Омоллоон
   Аны билигин саҥа дьиэҕэ ыаллыы түбэспиттэрэ. Н. Лугинов
   Биир ойуурга Чэрэс уонна Чочос диэн ааттаах икки тииҥ ыаллыы олороллоро. И. Федосеев
2. даҕ. суолт. Ким, туох эмэ аттыгар, чугаһыгар баар. ☉ Расположенный вблизи, рядом с кем-чем-л., соседний
   Алааска, мин ыаллыы холкуоспар, Аатырбыт сылгыһыт киһи баар. С. Данилов
   Кэлин сураҕалаһан билбитим, ыаллыы нэһилиэккэ олорор аймахтарыгар күүлэйдии барбыт. Р. Баҕатаайыскай
   Ыаллыы ыстаадаҕа табаһыт кэргэнэ ыалдьыбыт. Кинини Таастаахха илдьиэхтээхпит. С. Дадаскинов

дьөһ.
1. Хайааһын предмет хайа эмэ өттүнэн эбэтэр хайа эмэ өттүттэн буоларын, предмет хайа эмэ өттүгэр туох эмэ баарын бэлиэтииргэ туттуллан, миэстэ сыһыанын көрдөрөр. ☉ Выражая пространственные отношения, обозначает направление, место совершения, распространения действия (куда, по какой стороне, где)
Кэтэҕэриин диэкинэн кэриччи көрдөҕүнэ, аҕыс оронноох дьиэ буолла. Саха фольк. Илин, арҕаа диэкинэн Иилии, хайа курдуура. Күннүк Уурастыырап
Уҥуоргу биэрэк көстүбэт даҕаны. Өрүс куртахтанан бу диэкинэн олус кэҥиир. Т. Сметанин
Бүгүн, биир ротаны ыытан Хоту диэкинэн киирбит бандьыыт этэрээтин төттөрү тэйитиэххэ наада. С. Ефремов
△ Туох эмэ аатынан, чугаһынан хайааһын буоларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Употребляется при указании на предмет, вблизи которого совершается действие (поблизости, мимо)
Кырдалга, иччитэх дьиэ кэтэҕин диэкинэн, баар тыраахтар ыһа сылдьар. П. Егоров. Сельпо үлэһиттэрэ туоһапка саанан кытыл диэкинэн устан ааһар мастары ытыалыы олороллор. А. Федоров
2
көр диэки 2.2. Халлаан сырдыырын диэкинэн тымныы олустаата. Киргиэлэй сарсыарда диэкинэн эрэ утуйда. С. Никифоров
Семен Ильич төбөтүн оройунааҕы сыллата, ордук кэнники диэкинэн, кэҥээн уонна килбэйэн иһэр тараҕайын таптаммахтаан ылбыта. Н. Заболоцкай

I
туохт.
1. Тугу эмэ харчыга эбэтэр атыҥҥа, бэйэҥ наадыйаргар эргит, оннук атыылаан эргитиинэн дьарыктан. ☉ Заниматься куплей, продажей, торговать
Эргинэн-эргинэн иннэҕэ тиэрпиккэ дылы (өс хоһ.). Микииппэрэп кинээс дьоно буутунан табаҕы, куһуогунан таҥаһы тиэйэ-тиэйэ, илин-арҕаа эргинэ көтүтэллэр. М. Доҕордуурап
Биир улахан тэрилтэни кытта чопчу дуогабардаһан, үрдүк хаачыстыбалаах бородууксуйаны ырыынак сыанатыттан үрдүктүк атыылыахха, эргиниэххэ сөп. МДА
2. сөбүлээб. Барыстанаары, барыһыраары, тугу эмэ атыы-эргиэн оҥоһун. ☉ Превращать кого-что-л. в предмет купли-продажи в корыстных целях, торговать кем-чем-л. «Оттон хайа уонна иллэрээ сыл кыыһын атыылаан эргинэн турар дии», — диэн куолулуур Силлибит Уос [киһи аата]. Күндэ
Убайа оҕонньор Харытыананан эргинэн, сир ылаары гынарын туһунан эмиэ өйүгэрсанаатыгар тугу да иилэн ылбата. П. Ойуунускай
Хас ааһан иһэр күрүөйэх түөкүттэргэ эн эккинэн-хааҥҥынан хаста эргинэн хааллылар этэ?! Амма Аччыгыйа
3. эргэр. Туох эмэ табаары үрдүк сыанаҕа атыылаан барыһыр, эргиэмсиктээ. ☉ Быть барышником, барышничать
Бу табаар, чэй, табах суох дьылыгар кыһайан олус эргинэн эрэр. Күндэ
Дьаамҥа киирэн олорон бу бырааба дьиэҕэ хаартыһыттары мунньан, үбүлээн, хаарты торуойдаан дьону хабалаҕа киллэрэ, эргинэ олорор. Күндэ
II
аат. Туох эмэ чугаһа, тулата, тулалыыр сир. ☉ Местность, прилегающая к чему-л., окружающее пространство, окрестность
Бары эргинтэн дьон кэлэллэр. ПЭК СЯЯ
Мин булчут этим. Бу эргин арай ити Өкүлүүн аҕата Ньукууһа миигин эргиччи баһыйара. Амма Аччыгыйа
Боломуочунай бу эргин төһө өргө диэри сылдьар? Р. Баҕатаайыскай
◊ Дьиэ эргин (эргиннээҕи) көр дьиэ I
Мин дьиэ эргин үчүгэй булчутунан ааҕылларым. Н. Якутскай. Чугас эргин (эргиннээҕи) — олус ырааҕа, тэйиччитэ суох, тулатынааҕы. ☉ Находящийся или живущий в окрестности, расположенный вблизи, окрестный
[Миитэрэй] чугас эргин дьону барытын үтүктэн күллэртээтэ. Амма Аччыгыйа
Чугас эргин оройуоннарга маннык үчүгэй оҥоһуулаах остолобуой аҕыйаҕын туһунан кэпсэтии буолбута. «Кыым»
III
дьөһ.
1. Хайааһын туох эмэ тулатыгар, чугаһыгар буоларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Употребляется при обозначении местности, вблизи которой совершается действие (окрест, поблизости, около, в)
Ойоҕо ааттаах куолутунан куорат эргин сырыттаҕына, бу киһи тыына киэһэлик быстаахтыыр. Огдо
Ньурба эргин маҕаһыын атыыһыттара этилэр. ФГЕ ӨӨСҮҮ
1970 сыллаахха төрөөбүт дойдубар тахсан, Чакыр, Хайахсыт, Хадаар, Хоптоҕо нэһилиэктэрин эргин кэрийэн көрүтэлээбитим. КМП ДьБ
2. Бириэмэ, кэм суолталаах ааттары кытта хайааһын оҥоһуллар кэмин барыллаан көрдөрөр. ☉ Употребляется при обозначении времени, выражая приблизительный характер момента совершения действия (к)
«Биһиги даачаҕа тахса сылдьыахпыт. Алта эргин кэлээриҥ», — диэтэ Мааппа. Н. Босиков
Саар Көстөкүүн таҥара күнүн эргин аны андыны мэнээк бултаатылар. С. Маисов
Балтараа ый айаннаан, Москваҕа атырдьах ыйын ортотун эргин тиийбиппит. «ХС»

туохт.
1. Кимниин эмэ бииргэ сыт, сытан утуй. ☉ Лечь с кем-л. в постель, спать с кем-л. вместе
Микиитэлээх Буута хоонньоһон баран сибигинэһэн сэһэргэһэ сыттылар. Амма Аччыгыйа
Оҕолор бэйэ-бэйэлэригэр хонсоллоругар хоонньоһон утуйаллара, киэһэ хойукка диэри кэпсэтэ, күлсэ сытар буолаллара. Дьүөгэ Ааныстыырап
Халлаан сырдыыта Владимир Михайлович биһикки күүлэҕэ, кыараҕас баҕайы сыарҕа ороҥҥо хоонньоһон утуйбуппут. «Чолбон»
2. кэпс. Кимниин эмэ кэргэннии сыһыанынан утуйан тур. ☉ Вступить в интимные отношения с кем-л., переспать с кем-л.
Мин кэргэн ылаары сылдьар кыыспын куттаан хоонньоһорго күһэйбит этэ. И. Гоголев
Эльвиратын кытта арахсан баран манаах курдук сылдьыбатаҕа, хоонньоспут дьахтара элбэх этэ. Б ИУоК
Бүгүн көрдүҥ дии, туора киһи баар диэбэккэ, күрүлүүр күнүс ойохпун кытта хоонньоспута сүрэ бэрт дии. «ХС»
3. көсп. Чугас, ыкса баар буол; туох эмэ аттыгар чугас сыт. ☉ Находиться вблизи, рядом с чем-л.
Дьокуускай куораты кытта хоонньоһон сытар Горнай оройуонугар иҥэн-хаһан таба баар буолуо диэн биһигиттэн ким да түһээн да баттаппатах эбит! С. Руфов
Баһырхай элбэх таас чох, тимир уруудата, апатит, сүлүүдэ ол-бу барыта хоонньоһо, чугас-чугас сыталлар. «ХС»
♦ Хоонньоһор кэһии көр кэһии I
Онуоха эбии хоонньоһор кэһии диэн үс сүөһүнү өлөрөн буһаран хааһахха симэн аҕалбыттара. Далан. Хоонньоһорго холоонноох (доҕор, ойох) фольк. — кэргэннии буоларга тэҥнээх. ☉ Равный по возрасту, взглядам, возможностям, достойный быть женой или мужем
Хоонньоһорго холоонноох доҕор көрдүүр дииллэрэ. Н. Павлов
[Аҕыйа бухатыыр саҥам диэн саҥара турбут] Эн киниэхэ [Үрүҥ Уолаҥҥа] хоонньоһоругар холоонноох ойоҕу ыйан биэрэр кыахтаах үһүгүн диэбиттэрэ. «ХС»
ср. др.-тюрк. хойҕаш ‘лежать в обнимку’