туой I 1, 2 диэнтэн х-ччы аата
Чараҥ чалбаҕын чалбааччы Орой-мэниктэй уолчаантан Дьоллоох күннэри туойааччы Поэт туйгуна чугдаарда. Эллэй

саҥа алл., кэпс. Киһи чугаһынан баарын-суоҕун билээри, бэйэни биллэрээри хаһыытааһын (нуучча тылыттан). ☉ Ау! «Аа-уу! Ким да суох дуу?» — аан хос диэки кыыс оҕо хатан куолаһа чугдаарда. Софр. Данилов

1. көр сатарт
2. көсп. Туох эмэ күүрээнин күүрт, дохсун күүстээ (хол., өйгүн-санааҕын). ☉ Придавать чему-л. необычайную силу, небывалый творческий подъём, вдохновение (напр., мыслям, сознанию)
   Эппит тылбын Этигэн илбистээн, Саҥарбыт саҥабын Сатарар саталаан, Чуораан курдук Чуҥкуначчы чугдаардыҥ! П. Ойуунускай
   Ол саргылаах сарсыҥҥынан санаалары саталыаҕыҥ. Эллэй

туохт. Чуордук, хатаннык ыллаа, саҥар; улаханнык кылыгыраа, лыҥкынаа (хол., чуорааны этэргэ). ☉ Петь, кричать звонким голосом; громко звенеть (напр., о звонке)
Дэриэбинэ ыалын бөтүүктэрэ куоталаспыт курдук чугдаардылар. Н. Якутскай
[Оҕолор] түүн хойукка диэри аҕыйах да буоллаллар оонньоон, ыллаан чугдаарбыттара. И. Бочкарёв
Уруок саҕаланарын биллэрэн, чуораан чугдаарбыта. М. Прилежаева (тылб.)

чуопчаар диэнтэн хай
аата. Эмиэ кулгаахпар чугдаарда Дойдум чоргуйар тойуга, Миигин долгута ыҥырда Көҥүл чуопчаарыы дьолугар. С. Данилов
Тиэргэн иһэ, сайын буоллар эрэ, сиэннэрин көхтөөх чуопчаарыыларынан туола түһээччи. В. Иванов
Чыычаах үөрүн сарсыардааҥҥы чуопчаарыыта, От-мас күөҕэ сибэккинэн тэтэриитэ, Сүүрүк уларыйар тыаллыын хатыһыыта, Кулааһай айаата — бу саас кинигэтэ. К. Кулиев (тылб.)

саҥа алл. Бүтэҥитик гынан баран, улаханнык күлүүнү көрдөрөр. ☉ Выражает громкий смех, произносимый низким голосом
[Муустаах муора — Өлүөнэҕэ:] Һо-һо-һо! Ол миэхэ туох туһалаах дойдуну туойан чугдаардыҥ, хотуой? Оннук соргулаах дойдуттан Дохсун куугунунан долгуннуран Кэлиэҥ этэ буоллаҕа дии... Өксөкүлээх Өлөксөй
[Сыана нөҥүө:] «һо-һо-һо, һаһа-һа! Бу ситистэхтэрэ үчүгэйин», — диир саҥа иһиллэр. Күндэ
«Һо-һо-һо! Сахаларын сиригэр Бөҕө да, өһөс да буола Төрүүллэр эбит», — диэтэ. Т. Сметанин

аат., геогр. Ыарҕанан, талаҕынан, сэдэх мастарынан балайда киэҥ сири саба үүммүт, дулҕалаах сир-дойду. ☉ Болотистое кочковатое пространство, поросшее кустарником, редкими деревьями (напр., ивами), марь
Ыарҕа маардары, бадарааннары, күөх халлааҥҥа өрө хороһон турар кубалаҥ куруҥах мастардаах куруҥ тыалары аастылар. Күндэ
Салгын сылыйан, бырдах үөрэ сииктээх маардар отторун, дулҕаларын быыһыттан көтөн тахсан, ат самыытыгар, Маайа, Сүөдэр үрдүлэригэр хара тордох буола мустар. Н. Якутскай
«Харбалаах табыгастаах сир буолбатах. Барыта маар, дулҕа, куобах уоһа, бырыы-бадараан, туох да суола-ии һ э суох туун дара дойду», — дэһии баара. «Кыым»
♦ Маар айах түөлбэ. — айаҕар биир да тииһэ суох киһи. ☉ Беззубый рот (о человеке). Маар айах буолбут оҕонньоттор
◊ Тумара маар — ото-маһа суох, сииктээх, ыарҕанан эрэ саба үүммүт түҥкэтэх сир. ☉ Глухое сырое место, сплошь поросшее ерником. Тумара маарга киһи кэлбэтэҕинии, Туох да суоҕунуу Чуумпу буолуталыыра, Арай хараҥа ойуурга өлүк элбэҕин Хара суор хаһыыта тыллыыра… Эллэй
Туундарам тумара маарыгар Туруйа тойуга чугдаарда, Туус маҥан туманы арыйан Туоһахта төгү рүк күн ойдо. П. Тобуруокап

I
туохт. Биир тэҥник кэккэлээн тур, көһүн. ☉ Стоять ровными рядами
[Кыһыл буойуттар] атахтара бары тэҥҥэ үктээн синньигэстик кэккэлэччи кырылаан кэбистилэр. Эрилик Эристиин
Таатта үрэх куула хайалара улуу куйаары кытта ыпсыыласпыттыы, биир тэҥҥэ кырылаан көстөллөр. М. Доҕордуурап
Көр эрэ, дьиэлэрбитин — Кырылаан аххан тураллар. С. Дадаскинов
Остуолларга аһыыр иһиттэр кырылаабыттар. И. Федосеев
Көҕөммүт уйата эмиэ сиргэ баар эбит, уонча сымыыт кырылаан сытар. «Чолбон»
Кэрэ оҥоһуулаах улахан ыскаапка дьиэлээх киһи суруйбут кинигэлэрэ уон араас тылынан тахсыбыттара кырылаан тураллар. «ХС»
II
тыаһы үт. туохт.
1. Биир тэҥник уһун соҕустук тыаһаа (хол., төлөпүөн, чуораан). ☉ Издавать ровный продолжительный звон (напр., о телефоне, колокольчике)
Чуораан тыаһа кырылаата, Чуордук, сытыытык чугдаарда. С. Васильев
Төлөпүөн өрө кырылаата. С. Никифоров
Остуолга турар төлөпүөн кырылыы тыаһаан Ньукулай Ньукулаайабыһы тохтотон кэбистэ. «Чолбон»
2. Кырылас тыаһы таһаар (хол., убаҕаһы, бытархайы кутарга). ☉ Звонко журчать (напр., о переливаемой из сосуда в сосуд жидкости, о волнах, рассекаемых корпусом лодки)
Кыынньа буспут ымдааммыт кытыйаҕа кырылаата. С. Васильев
Кырылыыр, ыллыыр балкыыр. Таллан Бүрэ
Уу урсуна эрилийэр, дьиримниир, тымныы уу тыы ойоҕоһугар кырылыыр. С. Тумат
3. Өстүөкүлэ үлтүрүйэрин курдук тыаһы таһаар. ☉ Издавать звук, подобный звуку бьющегося стекла
Алҕаска илиитин таһынан остуолга турар ыстакаанын муостаҕа тоҕу хаһыйбыта үлтүрүйэн кырылыы түстэ. А. Федоров. Түннүктэр таастара кырылаатылар. И. Сосин
♦ Көхсүн хаана кырылыы түстэ — улаханнык кыыһырда, уордайда. ☉ Разгневаться, разъяриться, рассвирепеть
Бухатыыр киһи кыыһырыыта сүрдээх эбит. Улуу үрэх сүүрүгүн курдук көхсүн хаана кырылыы түстэ. ПЭК ОНЛЯ I
Өсөһөн, күрэс былдьаһан, быа тардыһар киһиҥ мин дуо? — диэн көхсүн хаана кырылыы түстэ. Ф. Постников

туохт.
1. Саталан, сата түспүтүн курдук улаханнык тыалыр. ☉ Свирепствовать, бушевать (о непогоде)
Дьыбарсыйан сарсыарда Кыйыдыйан сатарда, — Силлиэрбэхтээн иһиирдэ, Сэбирдэҕи сиксийдэ. А. Абаҕыыныскай
2. Улахан тыас, саҥа охсуллуутуттан дуорааннан, тыас, саҥа дуорааннан (хол., тыаны, салгыны этэргэ). ☉ Наполняться громким шумом, сотрясаться от громового звука (напр., о лесе, воздухе). Тыа баһа сатарар хаһыыта иһилиннэ
□ [Ньургун Боотур] Халлаан сатарыаҕынан, Хабарҕата хайдыаҕынан Хабырына-хабырына Хаһыытаамахтаан ылла. П. Ойуунускай
Бүлүмүөт тыаһынан сатара Хараҥа түүн кэтит ытыһын Хабырҕаччы таһынара. С. Тимофеев
3. Күүскэ сатараа, сатараан иһилин (хол., саа тыаһа). ☉ Раздаваться, прокатываться, разноситься (напр., о выстреле, голосе, песне)
Тыа иһэ уотунан оргуйар, Саа тыаһа сатарар. А. Абаҕыыныскай
Ырыабыт чугдаардын, Саҥабыт сатардын, Дорообо, Саҥа дьыл. И. Артамонов
Хамандыыр илиитин өрө уунан: «Батарея, огонь!» — диэн хатан, чуор куолаһа сатарбыта. А. Бродников
4. көсп., поэт. Эбии күүрээннэнэн таҕыс, күүһүрэн кэл (абарыы-сатарыы эбэтэр үөрүү-көтүү туһунан этэргэ). ☉ Усиливаться, возрастать, нарастать, разгораться (напр., о каком-л. чувстве)
Абарбыт, сатарбыт санааны бурайа Дьаадара халлааҥҥа кыырайар. Эллэй
Хатаҥат тыала түһэр, Өһүөн ардах өрөөн барар Хара дьай күүһүн эһэр Өрөгөйдөөх өргөс, сатар! А. Абаҕыыныскай
Күн көрөн халлаан дьайҕарда, Көр-нар, үҥкүү сатарда. П. Ламутскай (тылб.)
△ Улаат, эбии уоҕур (хол., тымныы күүһүн этэргэ). ☉ Набирать силу, крепчать (напр., о морозе)
Кыһыҥҥы тымныы сатарбыт, Кыйыһыйбыт муус толоон. И. Чаҕылҕан

1. аат. Харбыалас хараҥа; хараҥа кэм. ☉ Темнота, мрак; тёмное время
   [Фашистар] Сэбиэскэй норуот дойдутун Суулларарга суудайаннар, Түүҥҥү түлүгү бүрүнэн Түөкүннүү түспүттэрэ сэриинэн... Эллэй
   Түүҥҥү түлүк диэбэккэ Борохуот устан дьулуйда. Сууллар кумах биэрэккэ Эрдии баала оҕуста. С. Васильев
   Сааһыары түүҥҥү түлүк, Саталаах тымтар дьыбар Хатан, кыыһан хабырыммыт. А. Абаҕыыныскай
   △ Нухарыйыы, утуктааһын. ☉ Полусонное, дремотное состояние
   Прокопий Сергеевич төбөтө улам ыараан, улам түлүккэ түһэн (утуктаан), ханна эрэ тимирэн испитэ. Н. Заболоцкай
2. даҕ. суолт.
3. Ордук тартарыылаах, кытаанах (уу, түүл). ☉ Глубокий, крепкий (о сне)
   Эн оһол-быһылаан олоххор, Түлүк минньигэс түүлгэр — Чугдаардын сахалыы олоҥхо, Билиннин сахалыы билгэ. И. Чаҕылҕан
   Дьокуускай куорат түлүк уутугар утуйа сытар. В. Протодьяконов
4. Бүтэй, харбыалас (хараҥа). ☉ Кромешный (о тьме)
   Түлүк хараҥа сирихаллааны, тыаны, толоону биир кэлим хара барык оҥордо. Софр. Данилов
   ♦ Түлэй (түлүк, түмэн) бараан түүн көр бараан I
   Киэһэ буолан барыйан Кэрии-куруу кэрийдэ, Түүн буолан түҥкэрэн Түлүк бараан түүн бүрүйдэ. С. Васильев
   Туохха тиэтэйэн хараҥаны харбаспыт, түлүк бараан түүнү кытта аргыстаспыт дьонуй? «Кыым»
   Дэриэбинэҕэ түлүк бараан түүн үөһүгэр саба түспүттэрэ. Б. Лунин (тылб.)
   ср. тур. дүлүк ‘заход солнца, закат’, чув. телек ‘сон, сновидение’