сов. чугуруй, кэннигинэн тэй.

несов. кэннигинэн тиэй, чугуруй, чугуй.

чугуруй диэнтэн төхт
көрүҥ. Онтон, манастыыр уулуссатыгар киирээт, кини соҕотохто дьик гынна, чугуруйталаан ылла. П. Филиппов

көр чобуотуй
ЧурумЧурумчуку муҥнаах Чобоотуйбут быһыылаах, Чугуруйбакка да туран Чупчуруйдаан саарыгар Субу курдук саҥарар. Эллэй
Дьоруолаан хаамар, Дьоһумсуйа туттар, Чоҥуйар-чаҥыйар Чобоотуйбут кыыс дуо? А. Бродников

туохт. Кэдэриччи туттан кэннигинэн чугуруй. ☉ Откинув голову, податься назад, отпрянуть (напр., от испуга)
Харытыана сыарҕаҕа сүүрэн кэлэн, тойонун сирэйин сабыыта сиидэһи арыйа баттаат, кэннинэн чинэрийэ түстэ. Амма Аччыгыйа
Ата соһуйан хаһыҥырыы-хаһыҥырыы кэннинэн чинэрийдэ. Суорун Омоллоон
Күүскэ охсуллубут мээчик хаҥас түөспэр абытай ыарыылаахтык кэтилиннэ. Мэктиэтигэр чинэрийэ түстүм. Софр. Данилов
Хобороос куттанан кэннинэн чинэрийэбин диэн силистэн иҥнэн, иттэннэри баран түстэ. Н. Павлов

чугуруй диэнтэн б
тэҥ. көстүү. Мичикээс, били киэптии турбута ханна да суох буола түстэ, кэннинэн чугуруҥнаата. У. Ойуур
[Кыыс] хоһун аанын тэлэччи аһан саалаҕа биирдэ баар буолаат, соһуйан, бэл кэннинэн чугуруҥнаата. Т. Находкина
Куттанан чугуруҥнуу турар кыыһы Анфиса илиититтэн сиэтэн аҕата сытар оронун таһыгар дэллэритэн аҕалан туруорбута. ТТК

туохт. Саҥарар буол, саҥата таһаар. ☉ Обретать голос, способность говорить, издавать крик, звуки
Дойдум аны туран атын саҥаланна, Кулгаахпар сипсийдэ бу курдук: «Ахтан кэллэҕиҥ тымныыгын-тыалгын… Аһара үөрэнимэ албын сылааска, Сөрүүкэтэ түһүүм сүрэххин-быаргын». С. Тарасов
△ Тугу эмэ саҥар, эт; ордук күөдьүйэн саҥарар-иҥэрэр буолан кэл. ☉ Заговорить о чём-л.; разговориться, заговорить с охотой
Чурумчуку онуоха Чугуруйа хаампата, Чыычый биилээх кылыстан Чымарыттан турбата, Албастаах санааланна, Алыптаах саҥаланна. Эллэй
Сэмэн Сэмэнэбис, балта кэлэн, санаата көнньүөрбүт быһыылааҕа, балачча саҥаламмыта. Л. Попов
Баламаатап аан маҥнай дьүрүтүн эрэ «ээх-ыых» диирэ, онтон улам-улам саҥаланан барбыта. Н. Якутскай

туохт.
1. Тугу эмэ хайа эмэ диэки туһаай, хайыһыннар (хол., тырааныспары, ытар сэби). ☉ Направлять, нацеливать что-л. куда-л. (напр., транспорт, оружие)
«Победа» теплоход маҥнай Везувий булкааны туһулаан баран иһэн, тосту хаҥас диэки хайыһар. Н. Якутскай
Мин үгүһү саныы барбакка, тайах иннин туһулаат, ытан хабылыннарбытым. И. Гоголев
2. Кимиэхэ эмэ туһаай (хол., ыйытыккын, этиигин). ☉ Обращаться к кому-л. (напр., с вопросом, предложением)
«Эдэр киһиэ, хата, оонньос, бириэмэни атаарыс», — диэн Хара Бытык Гришаҕа туһулаан тыл бырахта. В. Гольдеров
3. поэт. Тосхой, көһүн, баар буол (сэдэх көстүүнү, биирдэ эмэ буолары этэргэ). ☉ Появляться, возникать где-л. (о чём-л. необычном, редкостном)
Туох үлүгэрдээх Тороххой дорҕоонноох Туһулаатаҕай диэммин Толкуйдуу истэхпинэ, Тумус тыа Тостор тоҕойуттан Дьоһун көлө Чугуруйбакка дьулуруйан Тахсан кэллэ. Саха фольк. Дойду-дойду Дьоло туһулаата, Сир-сибиир Сэбэрэтэ сэргэхсийдэ. С. Зверев

туохт.
1. Инниҥ диэки баран иһэн төттөрү түс, кэннигинэн бар (үксүгэр уолуйан, куттанан). ☉ Пятиться, отступать, отходить назад (испугавшись чего-л.)
Ньырбачаан сэрэнэн үөмэн кэннинэн чугуйбута, онтон элбэлээнигэр сүүрэн киирбитэ. Далан
Дьахтар чугуйан, остуол муннугар тиийдэ. Н. Павлов
Неустроев биир да хаамыыны чугуйбакка туран: «Икки харахпар көстүмэҥ, манна киһини үөҕэ киирбиккит дуо, киэр буолуҥ!» — диэн чиҥ-чиҥник этитэлээн кэбиспит. П. Филиппов
2. Өстөөх кимиитигэр кыайан утарылаһар кыаҕа суох буолан төттөрү чугуруй (сэрии чаастарын этэргэ). ☉ Отходить назад под напором наступающего неприятеля, отступать, бежать (о военных частях)
Иитиллибит ытык иэскин Ийэ сиргэр төлүүргэр — Туохтан да толлон, саллан, Чугуйума, тохтоомо. Күннүк Уурастыырап
Ити кэмҥэ өстөөх чугуйар суолун биһиги чаастарбыт ойоҕоһуттан бүлүмүөт уотунан быспыттара. М. Доҕордуурап
Фашистар …… икки төгүллээн сорунан туран атаакалаабыттара да, хата, бэйэлэрэ чугуйарга күһэллибиттэрэ. ССС
ср. калм. цухрх ‘пятиться’

туохт.
1. Аллара сабыччы түс (киһи хааһын, халтаһаларын этэргэ). ☉ Нависать, хмуриться, насупиться, набрякнуть (о бровях, веках человека)
Киэҥник көрбүт хараҕын халтаһата улам сабыстан, иэдэһин быччыҥнара улам сымнаан бардылар. Софр. Данилов
Андреевич күп-күөх дириҥ харахтара сабыста-сабыста өрө-таҥнары түрдэҥнэстилэр. П. Филиппов
2. Туохтан эмэ кэри-куру дьүһүннэн, кэри-куру буол. ☉ Становиться угрюмым, мрачным, хмурым, неласковым
«Тыый, доҕоор, бу хантан күөрэйдиҥ?» — субу сабыстан олорбут Тиит доҕорун куолаһын истэн үөрэн хаһыытыы түстэ. Н. Лугинов
Өлөксөй оҕонньор, сирэйэхараҕа сабыстан, күлүгүрэн туран, тас таҥаһын эмээхсинигэр көмөлөһүннэрэн уһулан, …… оронун диэки салҕаластаата. П. Аввакумов
Кинээс, хайдах эрэ сирэйэ сабыстан, умса көрөн турда. М. Доҕордуурап
Били мичээрдээбит эйэҕэс харахтара сабыстан, сирэйэ дьиппиэрэн, саҥата чиҥээн хаалла. П. Филиппов
△ Мунчаар, муҥутахсый. ☉ Быть подавленным, хмуриться, грустить, печалиться
Силиппиэн саараҥнаабыт, сабыстыбыт уонна куттаммыт киһи быһыытынан остуол атаҕын көрөн олордо. Л. Попов
Туох эрэ алҕаһы оҥоро сыспыттыы саҥата-иҥэтэ суох сабыстан сылдьыбытым. «ХС»
3. кэпс. Кимтэн-туохтан эмэ симиттэн, толлон тохтоо, оҥоруоххун оҥорума. ☉ Теряться, робеть, смущаться. Оҕо улахан дьонтон сабыстан саҥарбат
□ Ыкынаачай кинээс өһүргэнэн, баар дьону барыларын үлтү түүрэйдиэн, куттаталыан баҕарда эрээри Пластинов дириҥник, кинини курдаттыы көрөр курдук сытыы харахтарыттан сабыһынна. Д. Очинскай
Начаалынньыгын куолаһа тыйыһырбытыттан сабыстан, анарааҥҥыта чугуруйдар чугуруйан кэбиниэттэн тахсан барда. ДФС КК
Чурум-Чурумчуку, өйө-санаата урут сабыста үөрэммитинэн саба баттана сылдьарын, ыраахтааҕыны кэм да итэҕэйэрин туһунан өйдөбүл үөскүөхтээх. КАА ТЛБКҮө
4. кэпс., поэт. Хараҥаран, чуумпуран, кэри-куру чуҥкук дьүһүннэн (хол., халлааны, айылҕаны этэргэ). ☉ Потемнеть, потускнеть, стать унылым, хмурым (напр., о небе, природе)
Халлаан былытыран, сабыстан, хараҥа хойдон истэ. Болот Боотур
Саҕах үрдүттэн саҕаланан Сандал күммүт сабыһынна. С. Тимофеев
Сөҕүрүйэн эрэр чох эмиэ хараара сабыстан иһэн күлэн-үөрэн кэлбитэ. И. Федосеев
Өр турда хара тыа сабыстан, Уу иэнэ иһийдэ, Бэл диэтэр, сиккиэр тыал кыбыстан Куулаҕа кирийдэ. «ХС»