чускуй диэн курдук. Удаҕан хаһыытаан чускурутта

хара диэнтэн атаах.- аччат. Туоһапка чускуйа түһээтин кытта, били харачаан кыыл Хаптас гынан хаалла. Л. Попов
Харачаан моонньоҕон хараарыан иннигэр Хаптаҕас тиэтэйэр, уруттаан тэтэрэр. А. Николаев

уһуутаа диэнтэн төхт
көрүҥ. Боробуос үрүҥ паарынан уһуутаталаан, чускуйан-часкыйан кэлэн, баксаал иннигэр тохтоото. Н. Якутскай
Илья мээнэ үлүгүнэйэр, субу-субу уһуутаталыыр этэ. А. Фёдоров
Айняри олус долгуйан, суругу хос-хос аахта, хаста да тыастаахтык өрө тыынан уһуутаталаан ылла. «Чолбон»

м. иһиирии, чускуйуу; свист ветра тыал иһиириитэ; свист пуль буулдьа чуһуу-руута.

сыһ. Киһи ытырыктатыах; туох эрэ дьикти, кистэлэҥ күүстээхтик. ☉ С какой-то особенной, таинственной силой (от к-рой у человека волосы встают дыбом)
Суор өр буола-буола киһи этэ салаһыах, ис иһиттэн иччилээхтик хааҕырҕаан ааһара. Эрилик Эристиин
[Эһэ] олус хатаннык, олус иччилээхтик хаста эмэ часкыйда. И. Никифоров
Былыр манна куруҥ тыаҥ Кутурҕанын туойара, Иччилээхтик силлиэ тыал Энэлийэр буолара. П. Тулааһынап
Өстөөх миинэтэ иччилээхтик чускуйан кэлэн эстэн эрэрэ баарга дылыта да, Бүөтүр ханна да барбытын билбэккэ хаалбыта. «ХС». Тэҥн. илбистээхтик 2

м. 1. (животных) улуйуу; 2. улуйуу, чускуйуу; вой ветра тыал чускуйуута; 3. разг. (плач) ытыы-соҥуу, энэлийии, сарыла-һыы; дети подняли вой оҕолор сарылаһан бардылар.

I
бааҕынаа диэнтэн холб. туһ. Кинилэр тыл тылларыгар киирсибэккэ устунан этиһэн бааҕынастылар
–Оспуоччуктар тэлиэгэлэрэ хачыгыраспыт тыастара, борохуоттар сорох ардыгар бэрт сытыы баҕайытык чускуйбуттара, сорох ардыгар бэрт хойуу баҕайытык бааҕынаспыттара – барыта мунньустан киһи дөйүөх курдук буолара. М. Горькай (тылб.)
II
даҕ.
1. Сөҥ, көөҕүнэс (хол., саҥа, дорҕоон). ☉ Низкий, густой, басистый (напр., голос, звук)
Яков хойуу бааҕынас саҥата дьиэ иһин толорон кэбистэ, кини харахтарыгар өссаас уота күөдьүйтэлээн ылла. М. Доҕордуурап. Күндэлэй дьиэтин аанын тоҥсуйабын
Аан бүтэй кини бааҕынас, дэлэгэй саҥата иһиллэр. Н. Габышев
Олох дьонун долгуйбутун бааҕынас куолаһынан баргыытаан уоскутар, тохтотор кыаҕа суоҕуттан Магдьали эһэ тириитэ олбоҕор төбөтүн хам туттан кирийэн олорбута. «ХС»
2. көсп. Хойуу, лиҥкинэс (хол., тыа, мас). ☉ Густой, крупный, высокий (напр., о лесе, деревьях)
Батыгыраччы үүммүт бааҕынас мастар баттыы түһүөх курдук барыһан тураллар. А. Софронов

I
туохт. Тугу эмэ быыһынан-ардынан сүргэйэн көстүбэт-биллибэт курдук сырыт, киир. ☉ Незаметно, неприметно пролезать, проникать под что-л., во что-л. или сквозь что-л. Алын өттүгүтүнэн Аллараа дойду Суккуллар бэлэһин Сур күүдээҕэ сургуйан көрбөтүн. П. Ойуунускай
Халлаантан чуураан тыал чускуйар, Хаптаһын быыһынан сургуйар. Эллэй
Ууга сытар арбахха Сордоҥ саһан сургуйда. П. Тобуруокап
ср. монг. шургах ‘пролезать, проникать, пробираться куда-л.’
II
аат. Далга сылгы төбөтүн эрэ уган аһыырын курдук оҥоһуулаах от уурар сир, үрдүнэн сурҕаахтаах күкүр. ☉ Кормушка в загоне для лошадей с приделанным сверху поперечным шестом для того, чтобы пролезала только голова лошади
Хаар чарааһыгар оту тула сылдьан сииллэрин курдук [убаһаҕа оту] сургуйга биэрэр ордук. Сылгыһыт с. Ойон туран, сургуйга сүүрэн киирэн, атыгар от таһааран биэрдэ. «ББ»
ср. бур. һургааг ‘жердь’, ДТС сырух ‘шест, жердь’, монг. сургааг ‘жердь’