несов. что 1. ©р, баай; плести венок венокта баай; плести кружева куруһубата баай; 2. перен. разг. тэрий; плести интриги иирсээни тэрий; 3. разг. (выдумывать) лах-сый; плести чушь солуута суоҕу лахсый.

1) воспевать; петь; дьоллоох олоҕу туой = воспеть счастливую жизнь; 2) петь (импровизируя); тойукта туой = петь песни; сахалыы туой = петь по-якутски (импровизируя) # халлааны туой = нести всякую чушь, молоть вздор, чепуху, нести ахинею; халлааҥҥа туой = терять что-л. безвозвратно.

кэпс. Тугу эмэ уһатан-кэҥэтэн уһуннук эт, быһаар; уһуннук саҥар. ☉ Говорить много, болтать языком
Мээнэ лахсыйаммын, оҕолорбун, айан дьонун, сааратан кэбистим. Амма Аччыгыйа
Тугу элбэҕи лахсыйыахпыный? Дьүөгэ Ааныстыырап
△ Акаарыны, тиэ рэни саҥар. ☉ Болтать, молоть чепуху, вздор, пороть чушь, глупость
[Кэнтиикэп:] Тукаам, дьон барыта суобаһа суох, онон тугу баҕарар лахсыйыахтара. Л. Попов
«Лахсыйыма!» — Сөдүөччүйэ уолугар дьорҕойон кэбистэ. Амма Аччыгыйа
[Үчүгээйэп:] Наадата суоҕу лахсыйыма. С. Ефремов
ср. туркм. лакгылдамак ‘болтать, пустословить’, кирг. лапшы ‘болтать вздор’

туохт.
1. Остуоруйата кэпсээ. ☉ Сказывать сказку
«Эбээ, остуоруйалаа», — Надя, Дора, Еля, Настя чаҕаараллар. М. Попов
Остуоруйалаабат буоллаххына ончу да утуйуохпут суоҕа. П. Тобуруокап
Оҕолоор, доҕоттоор, Оргууйуҥ, тохтооҥ! Олоруҥ тулалыы, Остуоруйалыым. Баал Хабырыыс
2. кэпс. Буолары-буолбаты кэпсээ, дойҕохтоо. ☉ Болтать, нести чушь
Охонооһойоп оҕонньор (холуочук эбитэ дуу) былыргы талкыттан, тиргэттэн, саха хотууруттан ыла остуоруйалаан таҕыста. П. Ойуунускай
[Сибиэтэ:] Чэ, тугу да остуоруйалаа, онон-манан муннара сатаама. С. Ефремов
Миэхэ остуоруйалаама. И. Гоголев

тыаһы үт. туохт.
1. Убаҕас сыстаҥнас тугу эмэ кэһэр курдук тыаһаа, оннук иһилин (хол., хаамаргар, кэпсэтэргэр). ☉ Издавать чавкающий звук, двигаясь по чему-л. вязкому, жидкому (напр., по грязи). Хараҥаҕа ким эрэ бадарааны кэһэр тыаһа ньаллырҕаата
□ [Валентина] тирии сонуттан ардах уута халыйа сүүрэрэ, атын атаҕын тыаһа ньаллыргыыра. Г. Николаева (тылб.)
2. көсп., сиилээн. Солуута суоҕу, мээнэ-мээнэ саҥар (соччо чуолкайа суохтук). ☉ Пустословить, нести чушь, говорить глупости, молоть вздор (причмокивая губами)
Эн, ол-бу диэн ньаллырҕаан, биһигини албыннаары гынаҕын дуо?! Тураҥҥыт таҥныҥ диибин ээ! Эрилик Эристиин

I
даҕ. Ис хоһооно суох, кураанах, дойҕох (тыл-өс туһунан). ☉ Бессодержательный, пустой (о речи)
Дэҥҥэ, ханнык эрэ сир баһыгар, ити курдук этэр, кэпсэтэр ускахтарын дуораана кэлэрэ. Атын, түһээн да көрбөтөх дьоннорун хой дойҕохторо. С. Дадаскинов
[Кириисэ:] Куттаан-куттаан бүтэн баран, Кураанах хой хайҕаллаах, Булгуччу да моһуогуран Бу кыыс сүттэ быһыылаах! «ХС»
♦ Хой баһа — 1) мээнэ, солуута, ис хоһооно суох тыл-өс, санаа-оноо. ☉ Чушь, вздор, ахинея
Хой баһа хоһоон субуллар, дойҕох тойук суккуллар. Л. Попов
Дьэбдьиэ …… олоҕо суоҕу ыралыы, хой баһын саныы сыппыта эмискэ суох буолла. Болот Боотур; 2) олус ыраах. ☉ Очень далеко, на большом расстоянии от кого-чего-л.
Саҥа оҥостуоҕу, хайыһар хаптаһына буолар маһы таастан булбаккын, маска тиийэр хой баһа. Болот Боотур. Хой баһа тыл көр тыл II. Хой баһа тыллаах киһи. Хой баһын (тойугун) туой (тарт, тыл- лас) — мээнэ, туох да олоҕо, сыһыана суоҕу, киһи итэҕэйиэ суоҕун саҥар. ☉ Молоть вздор, городить чепуху
Чэ, хой тойугун тардыаҕыҥ, күн көрүн түһэриэҕиҥ. И. Гоголев
Тыаҕа сатаан сылдьыбат дьон хамсыы түстэллэр эрэ, хой баһын тарда сылдьар буолаллар. Н. Босиков
[Омуннаах уол] Арыт таба этэр, Син түөрдү ылар. Арыт түҥ-таҥ эрдэр Хой баһын туойар. Баал Хабырыыс
Нойоон, эн хой баһын туойаҕын, олоҕу билбэт, хаҥыл буолаҥҥын. «Чолбон»
Тугу эмэ кэпсээтэҕинэ, букатын хой тойугун туойар, көрдөрөн олорон сымыйалыыр. «ЭК»
II
аат. Бараан. ☉ Баран
Таһыттан хара кыыс сибилигин өлөрүллүбүт хой иһин, сулуйуллан кырбаммыт этин икки иһиккэ тутан киллэрдэ. Н. Лугинов
Араас тэбиэн, хой сүөһүлэр ирбэт тоҥ муус дойдуга суохтар. КДьА
Күөх дуолга хой (бараан), сылгы, ынах үөрдэрэ мэччийэллэр. «ХС»
др.-тюрк., тюрк. хой

I
туохт.
1. Кими, тугу эмэ уруйдаан-айхаллаан ыллаа. ☉ Петь, восхваляя, воспевая кого-что-л.
Былыргы саха кыргыттара, дьахталлара киһини туойан, ыллыыр үгэстээх этилэр. Суорун Омоллоон
Охоноон дьиэрэһитэ туойбутунан, икки илиитин өрө ууммутунан туран кэлэр. Л. Попов
Сорох уус тыллаахтар таптыыр дьахтардарын өлөн хаалыа диэн сэрэнэн туойбаттарын туһунан этэллэр эбит. В. Кондаков
2. поэз. Кими, тугу эмэ хоһуйар, ойуулуур айымньыны (ырыаны, хоһоону) айан суруй. ☉ Создавать поэтическое произведение, воспевающее, художественно описывающее кого-что-л.
Өлбөт таптал туһунан Аан дойдуга туойаллар. И. Гоголев
Бу дойду хатыҥа баараҕай, Кинини Есенин туойбута. Баал Хабырыыс
Ырыа чэбдик тыыннаах, үтүө санаалаах, бары өттүнэн холобур буолар киһи идеалын туойар. СЛ-8
3. кэпс., сөбүлээб. Сымыйаны, оруна суоҕу элбэхтик үрүт-үөһэ кэпсээ. ☉ Нести всякую чушь, молоть вздор, чепуху
«Бу дьонум тугу-тугу туойан бардылар?» дии саныыр Соппуруон баай. Н. Якутскай
Дьон арааһынайдык саныахтара, талбыттарын туойуохтара. Болот Боотур
Халлаан киһитэ, Ханна тугу туойбутун, Хаһан хайдах буолбутун Хаһан ааҕан ситээри... Күннүк Уурастыырап
♦ Халлааҥҥа туойан кэбистэ көр халлаан
Хой баһын (тойугун) туой (тыллас) көр хой. «Эмиэ хой баһын туойан барда!» — Аргыныап [Өксүөнү] саба саҥарар. И. Никифоров
Тугу эмэ кэпсээтэҕинэ, букатын хой тойугун туойар, көрдөрөн олорон сымыйалыыр. «ЭК»
ср. чагат. тойук, той ‘род поэзии’
II
1. аат. Ууга суурайдахха тиэстэ курдук буолар, ол суурадаһыны уокка сиэттэххэ таастыйар бытархай буор (иһит оҥорууга, тутууга матырыйаал буолар). ☉ Глина (используется в качестве материала для гончарных, строительных работ)
Сайын аайы Кэтириинэ эмээхсин туой курдук сыстаҥнас буору мэһийэн, балаҕан тас эркинин сыбаан иһэр эбит. П. Аввакумов
Баһылайдаах балбааҥка сибиниэһи уулларан баран туойунан киэп оҥорон онно кутан сүнньүөхтэрин оҥостоллор. С. Маисов
Үчүгэй туруктаах иһити оҥорорго сөптөөх туойу уус эрдэттэн хаһаанан уура сылдьар. МАП ЧУу
2. даҕ. суолт. Туойтан, туой састааптаах буортан оҥоһуллубут, састаабыгар туойдаах (буор, сир). ☉ Глиняный (об изделии), глинистый (о почве)
Дүөдэ сыырын буора ыраас, туох да булкааһа суох туой буор: билигин да ылан, эллээн туой иһит оҥор. Далан
Уустар туой киэпкэ кутан алтанынан, …… көмүһүнэн, дьэһинэн, сибиниэһинэн …… араас киэргэллэри, ыҥыыр иҥэһэтин, сүнньүөҕү, массыына араас чаастарын оҥороллоро. МАП ЧУу
Ыскаап үрдүгэр харчы мунньар туой сибиинньэ холбука турара. Х. Андерсен (тылб.)
◊ Туой баттах көр баттах
Сүүһүнэн үөрдээх кунньалгылар, туой баттахтар уу көрдөөн киһини таарыйа сыһа сирилээн ааһаллар. А. Яковлев. Туой (буор) иһит көр иһит III. Нуучча иһитэ-хомуоһа дэлэйиэн иннинэ өбүгэлэрбит биир суол киэҥник туттар иһиттэринэн туой иһит буолара. Багдарыын Сүлбэ
др.-тюрк., алт., тув., хак. той
III
сыһ., кэпс. Мэлдьи, куруук, наар. ☉ Непрерывно, всегда, постоянно
[Маарыйа] туой үөһэ тыынар, улаханнык санааргыыр быһыылаах. Н. Неустроев
Атын оҕолор курдук мээнэ улдьаарбат, туой кинигэлээх сылдьар буолар. Суорун Омоллоон
Санаа сүрдээх күүстээх, туой дойдубар этэҥҥэ тиийиэҕим дии саныыбын уонна тиийиэх да тустаахпын. Күрүлгэн

1. 1. даҕ. Ситэ сайдыбатах өйдөөх, маалгын. ☉ Глупый, бестолковый, придурковатый
      Өндөрөөс оҕонньор — оо, акаары оҕонньор буолаахтыа дуо! — хайаан даҕаны ааныхайаҕаһы булан, суолу-ыллыгы көрөн сылдьар буоллаҕа дии. П. Ойуунускай
      Атаҕын эрэ тумсун батыһар Адьас акаары киһи Арыгыһыт буолуон, Иннин-кэннин билбэт Иирээки эрэ киһи Иһээччи буолуон сөп. А. Софронов
      «Оок-сиэ, дьэ акаары да киһибин, ити хайдах өйдөөн ыйыппакка хаалбыт бэйэбиний!» — диэн Кеша улаханнык кэмсиннэ. Н. Заболоцкай
2. Оттомо суох, туолката суох (хол., кэпсэтии, быһыы, саҥа, ардыгар — көтөр-сүүрэр эҥин). ☉ Бестолковый, глупый, безалаберный; непродуманный, необдуманный (напр., о разговоре, поведении, поступке, выражении глаз, иногда — о птицах, животных)
   Акаары саҥа хаһан да көрдөөх буолбат. Амма Аччыгыйа
   Түүн былыр хаһан да көстүбэтэх акаары түүл киирэр, күнүс эрэйтэн эрэй батыһан өтүү курдук субуллар. М. Шолохов (тылб.)
   Мииппээн эргиллэн туох да быһаарыыта суох акаары харахтарынан уолу «супту көрөн» турда. Амма Аччыгыйа
3. аат суолт.
4. Ситэ сайдыбатах өйдөөх, маалгын киһи. ☉ Глупец, дурак
   [Уйбаанчык:] Ийээ, кыыһыҥ улааттаҕын ахсын акаарыта бэргээн иһэр. П. Ойуунускай
   [Байбал:] Мэниги, акаарыны, буойуоххун, үөрэтиэххин билиминэ, тэптэрэ олороҕун. А. Софронов
   «Сэбиэскэй былаас акаарылары, эһигини, аһынан амньыыстыйа биэрбитэ!»— Микиитэ Сахаарга ыган тиийдэ. Амма Аччыгыйа
5. саҥа алл., үөхс. Сэнээн, атаҕастаан, үөҕэн этии; тугу эмэни толкуйа суох оҥорон баран, кыһыйан-абаран үөхсүү. ☉ Бранное междометное слово; дурак, глупец; недотепа. Оо, акаары! Хайдах итини өйдөөбөтөхпүнүй?
   □ Уолуҥ, үөрэхтээҕимсийэн, ыраахтааҕытын, таҥаратын умнуо
   Акаары, ону билэҕин дуо? Эрилик Эристиин
   Акаары! Иирбиккин дуу?.. Бэҕэһээ киэһэ суолтан булбут орбууспут хаҕын маарыын тураат сиэбиппит буолбат дуо? Эрилик Эристиин
   Акаарылар, эһиги тугу билэҕит? Киһи аймах өстөөх кылаастарынан арахсан олорорун эһиги билбэккит дуо? Амма Аччыгыйа
   ♦ Аар акаары — иннин-кэннин билбэт акаары. ☉ Набитый (отпетый) дурак
   Шарлотта: «Сокуоннай сааспын туола илик оҕо, эбэтэр иннибин-кэннибин көрүммэт аар акаары буолбатахпын», — диэн кыккыраччы батан кэбиспитэ. Болот Боотур. Акаары көнө — олус кэнэн, барыны итэҕэйэр. ☉ Крайне наивный, наивный до глупости
   Көнө киһи барыта, бэл, ити «акаары көнө» үчүгэй дьон кэккэтигэр киирсэр. «Кыым». Далай акаары — муҥура суох, «түгэҕэ биллибэт» акаары. ☉ Круглый дурак, болван
   Хайа далай акаары, хайа кыйам мэмээл аны биэс уон сыл иһигэр аахпат, суруйбат буолуоҕай? П. Ойуунускай
   Ханнык далай акаарыны булан итэҕэтээри, сымыйанан кэпсии олорорун туһунан [оҕонньор] ыйытан ыкта. Амма Аччыгыйа
   Киһиргээмэ! Туох далай акаарыта сылдьаҕыный? Н. Якутскай. Мас акаары — тугу да толкуйдуур кыаҕа суох, киһи этэрин хоту сүөһү курдук сылдьар акаары. ☉ Недоумок, идиот
   Өөдөй диэн үс мас бүтэйи сатаан тахсыбакка иҥнэн хаалар, дьон тэптэрдэҕинэ, атыыр оҕуһу кытары харсар, биир мас акаары киһи баара үһү. Күннүк Уурастыырап
   Бу кэмҥэ [Аҕа дойду сэриитин кэмигэр] «биһиги аҕыйах ахсааннаах норуот тугу гыныахпытый», — диэччи мас акаары эбэтэр өстөөх тэрийэн ыыппыт түөкүнэ. Амма Аччыгыйа
   Мин сордоох, аҕам оҕонньор күүһүнэн баттаан-үктээн, мас чокуйар акаары киһиэхэ ойох биэрэн, ол-бу киһи сирэйин-хараҕын кэтиирим, көрдөһөрүм кэллэҕэ. Н. Неустроев. Тар (дар) акаары көр далай акаары. Сөрү-сөҕөн, бэркиһээн, Кэлин улам дьиктиргээн, Тар акаары дии санаан Тахса турда Харачаан. Г. Данилов. Туос акаары — хоҥ мэйии; көстөн турар акаарыны саҥарар киһи. ☉ Пустоголовый; человек, несущий явную глупость, чушь
   — О, туос акаары муҥнаах! Ити эн кырдьык этэҕин дуо? — Самнара олоро биэрэр. П. Ламутскай (тылб.)
   Мородулар эбии сытайан биэрдилэр: Орут-орут орой мэник, туос акаары диэн кини. Н. Заболоцкай

аат.
1. Сир үрдүнэн үөһэ көстөр куйаар барыта, урсуна. ☉ Небо, небеса
Халлааҥҥа болоорхой тоҥ былыт көтөр. Н. Якутскай. Күндэлэс халлааҥҥа Күөрэйдэр күөрэйэн, Дьоҕустуур бэйэтэ Дьурулаан таҕыста. Күннүк Уурастыырап
Халлаанныын, уулуун, дьэрэлийэн, Көрүөххэ тоҕо үчүгэйэй!.. И. Гоголев
2. Күн-дьыл туруга: ичигэһэ-тымныыта, ардаҕа-тыала, о. д. а. ☉ Погода
Ычча, халлаан тымныйбыт. В. Гаврильева
Дьэ, сүгүн ыстарбат халлаан буолла. П. Егоров
♦ Аҕыс хаттыгастаах араҕас маҥан халлаан фольк. – аҕыс дьапталҕалаах, араҥалаах халлаан (сахалар итэҕэллэринэн халлаан тоҕуска тиийэ араҥалаах дэнэрэ). ☉ Небо в восемь рядов, восьмислойное небо (по верованиям якутов, небо имеет до девяти ярусов)
Аҕыс хаттыгастаах Араҕас маҥан халлаан алын кырыытыгар [Үрүҥ Аар тойон баара]. П. Ойуунускай
Субу аҕыс хаттыгастаах Араҕас маҥан халлаан …… Айыллан үөскээн турдаҕа. П. Ядрихинскай
Аһаҕас халлаан анныгар көр аһаҕас. Ол эрээри, бу маннык кыра оҕолордуун таһырдьа, аһаҕас халлаан анныгар, хаалар сүрэ бэрт. Н. Якутскай
[Айанньыт кэпсиир] Сорохпут аһаҕас халлаан анныгар сулустары одуулаһа сытан утуйан хааллыбыт. И. Данилов. Былыттаах (күннээх) халлааҥҥа быкпатах көр былыт. Кыыстара былыттаах халлааҥҥа быкпатах мааны оҕо эбитэ үһү. <Киэҥ> халлаан киһитэ (дьоно, кыыла) кэпс., сэмэ. — тугу да сатаабат, мэник, оттомо суох киһи (абарбакка сымнаҕастык этэргэ тут-лар). ☉ соотв. не от мира сего (букв. человек неба). «Оо, киэҥ халлаан киһитэҕин, доҕор! диэн Дьөгүөрдээн аймана түстэ. Көстөөх сиртэн ытаҕын дии!» Амма Аччыгыйа
Халлаан дьоно! Бачча үчүгэйгэ сатаан киһилии олорбот диэн! Н. Лугинов
Мойот ыттары сатаан салайбат, халлаан киһитэ. Т. Сметанин
[Харитон оҕонньор:] Ыйыппакка ыллыҥ дуо, ол аата, уорбуккун! Чэ, быһата, халлаан кыылын курдук киһи улаатан эрэҕин! И. Семёнов
Көтүөҕүн халлаан ыраах (тимириэҕин сир кытаанах) көр көт I. Оттон били тойон Суут Балаахыр албын өйүгэр үктээн биэрбитин өйдөөн, сиргэ тимириэҕин сир кытаанах, халлааҥҥа көтүөҕүн халлаан ыраах буолар. ҮҮА
Муора тобугунан, халлаан хабарҕатынан көр муора. Баай, мэник иккигэ муора тобугунан, халлаан хабарҕатынан. «Кыым»
Муораны түгэҕинэн тургутар, халлааны ырааҕынан эргитэр көр муора. Дьэллик муораны түгэҕинэн тургутар, халлааны ырааҕынан эргитэр киһи буолан турбат дуо? Н. Якутскай. Мэҥэ халлаан — муҥура биллибэт үрдүк халлаан. ☉ Высокое вечное небо
Иннибэр …… сыгынньах сымара таастаах үрдүк араҕас хайалар мэҥэ халлаанныын аалсыһаллара. Софр. Данилов. Саппахтаах сатыы маҥан халлаан фольк. — лоскуй былыттардаах, намтаан көстөр өлбөөркөй халлаан. ☉ Мутно-ватное, белёсое низкое небо с клочковатыми облаками
Сири сиксигинэн (халлааны улаҕатынан) көр сиксик. Дьөгүөрсэ Тырынкаайап сири сиксигинэн, халлааны улаҕатынан эргийэн кэллим диирэ. Н. Якутскай
Сиртэн халлааҥҥа тиийэ (диэри) көр сир II. Бастакы уруокка аны Гавриил Семёнович сиртэн халлааҥҥа тиийэ хайҕаата. Н. Босиков
Биһиги оҕобутугар көмөлөспүккэр ийэлээх аҕата сиртэн халлааҥҥа тиийэ махтанабыт. «ХС»
Сэттэ халлааны сууһар көр сууһар. [Өкүлүүн] сэттэ халлааны сууһарда, сирэйгэ биэртэлээн барда. «Чолбон». Уллуҥаҕа сири билбэт, хараҕа халлааны билбэт буолбут көр уллуҥах. Оҕо үөрүүтүттэн уллуҥаҕа сири билбэт, хараҕа халлааны билбэт буолбут. Халлаан балык өлө буолуута — халлаан сырдыы-сырдаамына гынан эрдэҕинээҕи кэмэ. ☉ Время перед началом рассвета, предрассветные сумерки
Саха дьоно халлаан балык өлө буолуута диэн тыллаах буолааччылар. Айталын
Халлаан бүтэйинэ — күн бүтэйинэ диэн курдук (көр бүтэйинэ). Сарсыарда халлаан бүтэйинэ туран ыкса киэһэҕэ диэри сыыдам табатынан күндү түүлээҕи сойуолаһар. ҮҮүДь. Халлаан бэлиэтээтэ — саас кэлэн, сылыйыан иннинэ, быстах кэмҥэ күн уота итийэн ириэрэрин, от-мас төрдүн, суолу быһа сиирин, таммаҕы таммалатарын этэллэр. ☉ Кратковременное потепление перед наступлением весны, во время которого начинается капель с крыш, деревьев (букв. небо пометило; по народным приметам, это означает, что через месяц устойчиво потеплеет)
Бүгүн халлаан бэлиэтээтэ. Күнүскү аһылык саҕана чигди быһыта сиэһэн барда. В. Яковлев. Халлаан дьыалата — туһата суох, таах хаалар туох эмэ (хол., үлэ). ☉ Бесполезное дело. Дмитриев оту субууттан кэбиһэргэ эппитин холкуостаахтар сөбүлүү истибэтэхтэрэ. «Халлаан дьыалата, — дэһиспиттэрэ сорохтор, — от тохтон хаалыан сөп». «Ленин с.». Халлаан суруга — элбэх алҕастаахтык, сыыһа толоруллубут, дьиҥэ суох докумуон. ☉ соотв. филькина грамота (букв. небесное письмо)
Ол кини ыыппыт «докумуона» диэн — халлаан суруга. НАГ ЯРФС II
Халлаан суруксута — 1) көр суруксут. Сахаар, бу туох халлаан суруксутун миэхэ сирдээн аҕаллыҥ? И. Гоголев; 2) ким да көмөтө суох бэйэтэ ааҕар-суруйар буолбут киһи. ☉ Научившийся читать и писать самостоятельно, самоучка
Кини оҕо эрдэҕинэ оскуолаҕа үөрэнэн көрбөтөх эбит. Онон кинини, кини тэгил дьоннорун барыларын ааттыылларын курдук, халлаан суруксута диэн ааттыыллар. А. Бэрияк
Баһылай Уһунуускай халлаан суруксута этэ. СТТТ. Халлаан сырыыта — туох да туһата суох, кураанах, халтай сырыы. ☉ Напрасная, бесполезная поездка (букв. небесная поездка)
Бүгүн куоракка киирэн наадабытын булбакка таҕыстыбыт, халлаан сырыыта буолла. НАГ ЯРФС II
Үчүгэйдик тэриммэккэ эрэ, кыһыҥҥы айаҥҥа барар халлаан сырыыта этэ. В. Арсеньев (тылб.). Халлаантан аста кэтэс — туох эрэ чуолкайа суоҕу, биллибэти наһаа өр кэтэс, күүт. ☉ соотв. ждать у моря погоды
Халлаантан аста кэтэһэн олорумаҥ. Хал- лаантан түс көр түс I. [Ойуурап:] Ас халлаантан бэйэтэ түспэт, киһи үүннэрэр, киһи оҥорор. С. Ефремов
Киһиэхэ барытыгар биллэрин курдук, ас-таҥас халлаантан түспэт. И. Аргунов. Халлаантан ыл — туохха да олоҕурбакка, сигэммэккэ суоҕу, буолбатаҕы эт, кэпсээ. ☉ соотв. брать что-л. с потолка (букв. брать с неба)
Оттон киһим буоллаҕына, киһи куйахата күүрэр араас сыыппараларын, бырыһыаннарын халлаантан ылан эттэр этэн истэ. «Кыым». Халлаан тыла (тойуга) — мээнэ, онно суох тыл, кэпсэл буолбат тыл, солуута суох тыл. ☉ Вздор, чепуха, глупости; ерунда на постном масле
Халлаан тылын тыллаһыма, Хаанныыр адьас сатаммат, Иирбит киһиҥ хааны көрөн, Эбии бэргиир идэлээх. Күннүк Уурастыырап
Ити барыта халлаан тойуга, истимэҥ төрүт. А. Сыромятникова
«Халлаан уолабын» дэнэн Халлаан тылын тылласпыппын, Аҕам үтүөтүн мэлдьэһэн, Алҕастык да саҥарбыппын. Урсун. Тэҥн. хой баһа тыл; хойгур тыл. Халлаан уола түөлбэ. — мэник оҕо. ☉ Озорник, шалун (букв. небесный мальчик)
Кыра сурдьум, дьэ, халлаан уола. Халлаан хабарҕатынан, муора тобугунан көр муора. Арыгы испит киһи дьону дэҥниэм диэн сэрэнэн бэрт! Хата, халлаан хабарҕатынан, муора тобугунан буолуо. Софр. Данилов
Халлаан хара сааппаһа (тыала) көр сааппас. Халлаан хара сааппаһа Хаһыыра ытылынна, Сири көрдөрбөт, Сили силлэппэт Силлиэ буолла. П. Ойуунускай
Халлаан хара сааппас тыала Кыыһырбахтыы сатыылаан, Күммүн сабан, күлбүн ыһан, Күдэн гынан көтүттэ?! Күннүк Уурастыырап. Халлааны дайбатыма кэпс. — онно суоҕу, сымыйаны кэпсээмэ, сымыйалаама. ☉ Не сочиняй, не пори чушь
Халлааны дайбатыма, доҕор! Оҕонньор арай түөһэйбит буоллаҕына, Олоохуна дьэллигэр оҕотун биэрээ ини. Күннүк Уурастыырап
Халлааны ититэн тахсаллар көр итит. Биһиги кыһыҥҥы ыйдарга биирдии сыарҕаттан итэҕэһэ суох куруҥах тиит маһы оттон хонор буоларбыт. Ол курдук уһун кыһыны быһа халлааны ититэн тахсарбыт. Суорун Омоллоон. Халлааным хараҥарда — туохтан эрэ олус куттанным, уолуйдум. ☉ соотв. небо с овчинку показалось
Көҥүһү туоруур муостаны сыыһа үктээммин халлааным хараҥара сырытта. НАГ ЯРФС II. Халлаанынан сырыт — ыра санааҕа наһаа бас бэринэн, дьиҥнээх олохтон тэй, тэйэ быһыытый, аатыгар эрэ киһи аатыран сырыт. ☉ соотв. витать в облаках. Халлааны саҥарыма — туһата суоҕу, мээнэни саҥарыма. ☉ Не говори вздор, не мели чепуху
Халлааны саҥара олорума. НАГ ЯРФС II. Халлааны саппаҕырдан, сири киртитэн сырыт — кимиэхэ, туохха да туһата суох буол (хол., кырдьан, мөлтөөн-ахсаан). ☉ Быть немощным — только слава, что человек
Халлааны саппаҕырдан, сири киртитэн, Дойдуну буортулаан, Киһи эрэ аатын былдьаан Чыыбырҕаан сырыттаҕым. Өксөкүлээх Өлөксөй. Халлааны туойар (тыллаһар, эрдэр) — хаалар тылы этэр; солуута суоҕу саҥарар. ☉ Нести всякую чушь; молоть вздор, чепуху; нести ахинею
«Чэ, Григорий», — диэтэ Ирина, — «күтүр булкулла итирэн баран, аны халлааны туойара буолуо» — диэн кыбыста саныы олорон. Д. Таас
Түөрт уоннаах диэн миигин этэр? Төрүт да халлааны эрдэллэр! С. Руфов
Халлааны тыллаһыма, доҕоор, итинтикэҥ сүктээри сылдьар. Н. Апросимов. <Халлааны харбаан, хайыһары миинэн>, хаары ытыһан хаалбыт — барытыттан маппыт, барытын куоттарбыт, кураанаҕы кууһан хаалбыт. ☉ соотв. остаться с пустыми руками. Халлааны хастыыр — мээнэни, солуута суоҕу, онно суоҕу саҥарар. ☉ Говорить глупости, нести околесицу
«Дьэ, бээ мин киһим туран тугу туойар эбит, эмиэ куолутунан халлааны хастыыр дуу, хайыыр», — диэн кэтэһэ саныы олордум. «Кыым»
«Ол олордубут мастаргыт ханна үүнэн чэлгийэн туралларый?» — диэн саҥалар иһилиннилэр. «Тохтоо, доҕор, халлааны хастаама», — диэн киһибин бүрүүкэтиттэн тардыалаатым. «Кыым». Халлаан эрэйэ — туһата суох үлэ, дьарык, кураанахха эрэйдэнии. ☉ Пустая трата труда, времени, энергии, усилий
Биһиги киһибит, манна хаһан да сылдьыбатах эрээри, сымыйанан халлаан эрэйин эрэйдиир быһыылаах. Н. Якутскай
Булт төрүт суох. Халлаан эрэйэ буолсу. А. Фёдоров. Халлааҥҥа тиийэ хай- ҕаа — кими, тугу эмэ олус, наһаа хайҕаа, арбаа. ☉ соотв. возносить кого-л. до небес
Аахтыҥ дуо, Өлөксөөс? Миигин халлааҥҥа тиийэ хайҕаабыттар дии. В. Гольдеров. Халлааҥҥа туойан кэбистэ — тугуттан эрэ букатын матта, тугун эрэ аны эргиппэттии сүтэрдэ (былыр баай сахалар, үөһээ айыыларга диэн ааттаан, үөр сылгыны илин диэки мээнэ үүрэн кэбиһэллэрэ үһү. Ол үүрэллэригэр таҥараҕа махтанан, ыллаантуойан, алҕаан атаараллар эбит. Бу этии онтон төрүттээх). ☉ Терять что-л. безвозвратно (букв. он отпел в небо — данное выражение связано с древним обычаем посвящать небесным богам табуны лошадей, которые гнали на восток навсегда
При посвящении пели богам хвалебный и благодарственный гимн). Биир киһи хас да сүөһү сүтүктэммит. Суукка ыҥырбыттар. «Хайдах бачча элбэх сүөһүнү халлааҥҥа туойан кэбистиҥ?» — диэбиттэр. «Кыым». Халлааҥҥа хаалла — туһата суох буолла, таах хаалла. ☉ Остаться невостребованным, нереализованным, невыполненным (о предпринятом, но не доведённом до конца деле, мероприятии и т. д. — букв. остался в небе)
Үөрэнэн иһэрим халлааҥҥа хааллаҕа. Н. Түгүнүүрэп
Мин холонуум халлааҥҥа хаалбыта. И. Тургенев (тылб.). Халлааҥҥа хардаҕастаммыкка (ураҕастаммыкка) дылы — таҥараҕа мастаммыкка дылы (таҥараҕа мастан) диэн курдук (көр таҥара)
◊ Аҥаарыйар араҕас маҥан (мэҥэ) халлаан көр аҥаарыйар
Бу уот [оһох уота] Үөһээҥҥи суостугана Суоһаан тахсан, Аҥаарыйар араҕас мэҥэ халлаан Арҕаа дьайыҥар Өлүүнү-сүтүүнү үөскэппэтэҕэ Онтон эбитэ үһү. Суорун Омоллоон
Добун маҥан халлаан көр добун. Ырааҕа биллибэтэх, Ырыата иһиллибэтэх, Үрдүгэ дьылҕаламматах, Үс күөгэйэр күлүүстээх, Сэттэ дьэллигирэр тэһииннээх, Тоҕус дьуларыйар дьулусханнаах Добун маҥан халлаан. П. Ойуунускай
Дьолуо маҥан халлаан көр дьолуо II. Бу көстөр күөх маҥан халлаан анараа өттүгэр, Уруйдаах добун туйгун дьолуо маҥан халлаан Үрүт өттүгэр олорор. Ньургун Боотур
Килбиэннээх (килбэйэр) <киэҥ> халлаан көр килбиэннээх. Дьар курдук тымныы салгын, килбэйэр киэҥ халлаан, …… ойуур барыта дьикти, барыта кэрэ! Р. Кулаковскай
Киҥкиниир киэҥ халлаан көр киҥкинээ. Киҥкиниир киэҥ халлаан Киэбин-киэлитин кэлэлдьиппит Уордаах уот кыргыһыы кэнниттэн Умсуурдаах улуу күтүрдэр, Уораҕайдаах уот буурайдар Алдьархайдаах Аллараа дойдуга [олохсуйбуттара]. П. Ойуунускай
Күндүл халлаан көр күндүл. Үрдүк күндүл күөх халлаан, Үөрэ-көтө айхаллаан, Сырдык-тыргыл күн тыгар, Сыллыы-ууруу сыдьаайар. Күннүк Уурастыырап
Күөх маҥан халлаан көр күөх I. Бу үөһэ көстөр күөх маҥан халлаан Үрүт өттүттэн айыллан түспүппүт. Ньургун Боотур
Күөх халлааны кырсынан Көтөр аал хоту кылбайар. С. Васильев
Кылбар маҥан халлаан көр маҥан. Былыта суох ыраас, кылбар маҥан халлааҥҥа сүллэр этиҥ ньиргийэн, кутаа уот таҥнары сардырҕаабытын курдук, бар дьон бэркэ соһуйан, …… бука барылара, туох эрэ алдьархайтан куттаммыт курдук. П. Ойуунускай
Кыырай халлаан көр кыырай II. Үөр холууп өрө ытыллан Кыырай халлааҥҥа көтүүтэ. П. Тобуруокап
Кылбалдьыйа кый үөһэ Кыырай халлаан оҕото Кыйа көтө көттө Кыһыл тумус хопто. Т. Сметанин
Өндөл халлаан көр өндөл. Эн үктэлэ суох өрөгөйдөөх өндөл халлааҥҥар Кынат кытаанаҕын оҥостон кыһыыра көттүм. С. Данилов
Бу өндөл халлааҥҥа өрө үүммүт үөрбэ таастары одуулаһа-одуулаһа, оргууй хааман иһэбин. А. Кривошапкин (тылб.)
Тоҕус дьуларыйар дьулусханнаах добун маҥан халлаан көр дьуларый. Үрдүгэ дьылҕаламматах, Үс күөгэйэр күлүүстээх, Сэттэ дьэллигир тэһииннээх, Тоҕус дьуларыйар дьулусханнаах Добун маҥан халлаан. П. Ойуунускай. Тоҕус халлаан миф. — үөһээҥҥи айыылар олорор сирдэрэ (барыта тоҕус халлааҥҥа олороллор). ☉ Место (небо), где живут верхние божества — айыы (букв. девятое небо). Тоҕус халлаан үрдүгэр тура төрөөбүт Дьулуруйар Ньургун Боотур обургу, Өйдөөн истэн тур эрэ Бу мин диэтэх киһи этэр тылбын!.. Ньургун Боотур
Тоҕус халлаан кэрдиистэрэ хас биирдиилэрэ норуот быһыы-майгы, өй-санаа өттүнэн сайдыытын кээмэйинэн буолар. «Кыым»
Биһиги айыыларбыт тоҕус халлааҥҥа олороллор. А-ИНА БТ
Тохсус добун маҥан халлаан көр тохсус II. Тохсус добун маҥан халлаан, Тордуйалаах уу курдук долгуйан, Тиҥилэх кэтэҕин курдук Тиэрэ ханарыйан тахсан, Күөх чаалай уотунан Күлүбүрүү [умайда]. П. Ойуунускай
Үрдүк мэҥэ халлаан көр мэҥэ III. [Этиҥ] Үрдүк мэҥэ халлаан өрөһөтүгэр Өрө сүүрэн лүһүгүрэйдэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Үс төгүрүк хонон баран, Үрдүк мэҥэ халлааныгар Үс күлэр өркөн өргөстөөх, Үөрбэ чаҕаан уоттаах [күнэ] Саабылаан батас иэнин курдук Сардаҥара ойон тахсыыта. П. Ойуунускай
Күн уоттаах аламай мэҥэ халлаан Күдэн буруону кыыһа бүрүннэ. И. Егоров
Халлаан күөх көр күөх I. Уһун ураҕаска халлаан күөх былаах тэлимниир. Н. Габышев
Чороон от сибэккилэрэ үксүн хараҥа күөх эбэтэр халлаан күөҕэ өҥнөөхтөр. МАА ССЭҮү
Халлаан оройо көр орой II. Уохтаах этиҥ үөһэ халлаан оройугар абарбыкка дылы лүһүгүрүү түһэр. А. Сыромятникова
Биһиги «яктарбыт» тутуспутунан «мессердэргэ» саба түһээри халлаан оройугар сырылаатылар. НТГ СУоС
Халлаан сиигэ көр сиик II. Халлаан сиигэ, салаҥ уус алтанынан сатаан иһэрдибэтэҕинии, ырбыыланан көстөр. М. Доҕордуурап. Халлаан сиксигэ — халлаан кырыыта, саҕах. ☉ Горизонт
Ийэ суор илин халлаан сиксигин диэки көтөн быластана турда. Амма Аччыгыйа. Халлаан суола — көтөр ааллар (сөмөлүөттэр, бөртөлүөттэр) халлааҥҥа салгынынан көтөр суоллара. ☉ Воздушная трасса
Буор суол, аспаал суол, тимир суол, халлаан суола, уу суола… Сыыйыллар, сундулуйар, эргийэр, дьон олоҕун бэйэтигэр сөрүүр. В. Гаврильева. Халлаан сырдыыта — күн тахсан, халлаан сырдаан эрэр кэмэ. ☉ Рассвет
Түүнү ол курдук туорааммыт, халлаан сырдыыта дойдулаатыбыт. Амма Аччыгыйа
Пьер Можайскайга халлаан сырдыыта тиийбитэ. Л. Толстой (тылб.)
Халлаан тааһа көр таас I. Түөрт киилэ кэриҥэ ыйааһыннаах халлаан тааһа биир дьиэ кырыыһатын уонна үрдүн курдары түһэн араадьыйаҕа кэтиллибит. ЭБЭДьА. Халлаан умайыыта — халлаан кыһыҥҥы түүҥҥэ сардаҥаланыыта, араас өҥнөнөн дьиримнээн көстүүтэ, дьүкээбил уота. ☉ Северное сияние. Быйыл хоту халлаан умайыыта хаһааҥҥытааҕар да элбэҕин бэлиэтииллэр. Халлаан ыйа — халлааҥҥа ый үүнүүтүнэн, бараныытынан ааҕыллар ый хонуга. ☉ Месяц (по лунному календарю)
Былыргы саха ыйын хонугун халлаан ыйа бараныытынан ааҕар эбит. КАЕ НТ. Халлаан эҥийэтэ — халлаан саҕаҕын үрдэ. ☉ Небосклон
Эҕэрдэлээх илин халлаан эҥийэтин диэкиттэн Иэйэхсит хотун Илбиргэс эриэнинэн энньэлээтин. Ньургун Боотур. Халлаан эттиктэрэ астр. — астрономия үөрэҕэ чинчийэр космическай эбийиэктэрэ (хол., планеталар, кометалар, сулустар, галактикалар). ☉ Небесные тела. Күн — халлаан эттигэ
□ Халлаан эттиктэрин кылгас долгуннаах спектрограммалара …… дьоһуннах иһитиннэриини биэрэллэр. «Кыым». Хандыа маҥан халлаан көр хандыа
ср. др.-тюрк. халыҕ ‘небо’, маньчж. галган ‘чистое ясное небо’

I
аат.
1. Харамай амтаны билэр, оттон киһи ону таһынан саҥарар, айаҕын иһигэр баар уоргана. ☉ Мышечный орган в полости рта, являющийся органом вкуса, а у человека способствующий также образованию звуков речи, язык. Тылбар баас тахсыбыт
□ Ыттар сорохторо умса түһэн, сорохтор хаарга көхсүлэринэн тиэйэн, тылларын салыбыратан, дириҥ-дириҥник тыынан сурдурҕата сыттылар. Н. Габышев
[Бөрө:] «Барыта маннык минньигэс буолуо, абалаах...» — диэбиттии кыҥастаһа-кыҥналдьыйа, дьүккүҥнүү, уһун кыһыл тылынан салбана олордо. Т. Сметанин
Илин аһаҕас дорҕооннору этэргэ тыл өрө көтөҕүллэр уонна илин диэки, тиис диэки, кэлэр. ПНЕ СТ
2. Сүөһү, кыыл эбэтэр собо тылыттан бэлэмнэммит аһылык, бүлүүдэ (сахаларга күндү ас ахсааныгар киирсэр). ☉ Блюдо, кушанье (из языков нек-рых животных и карася — у якутов считается особым лакомством)
Хайа, оҕом, бу собо тылын сиэҥ буолаарай? И. Гоголев
Даайыһын үөрдээри була сатыы-сатыы кэһии арааһын аҕалар: балык бастыҥын, хара улары, кыыл таба тылын, күндү түүлээх эгэлгэтин. Н. Лугинов
Таба тыла сокуускалаах чэй истибит. Н. Түгүнүүрэп
3. көсп. Ханнык эмэ аттаһык тэрил (хол., хомус, чуораан, талкы) хамсыыр гына ыпсарыллыбыт туспа чааһа. ☉ Подвижная часть какого-л. составного предмета (напр., варгана, колокола, мялки для кожи), прикреплённая к основной части одним концом, язык, язычок
Талкы баай тиит төҥүргэһигэр маарынныыра, бөдөҥ тиистэрдээҕэ уонна ол тиистэргэ баттыыр эмиэ тиистээх сүрдээх модьу тыллааҕа. Далан. Хомус лира курдук сыҥаахтаах уонна иэҕиилээх хаптаҕай тыллаах. И. Данилов
Хапкаан тылын уонна кылдьыытын чараас гына хаарынан, курупааскы куорсунунан, таба түүтүнэн уо. д. а. сабаллар. Булчуттарга к.
♦ Тыла айаҕар баппат — бас-баттах тыллаах, быһыылаах (киһи). ☉ соотв. язык без костей; длинный язык (букв. язык не помещается во рту). Ити киһи төрүкү тыла айаҕар баппат
□ Тыла айаҕар баппат, атаҕа суолга баппат (өс хоһ.). Тылгын түөскэр түһэр — аҕылаа, эппэҥнээ (сүүрэн, ыксаан). ☉ соотв. повесить язык на плечо (букв. язык уронить на грудь)
Бар, Силиппиэн, Бөрүөбүскэйгэ тылгын түөскэр түһэрэн тиий. Л. Попов
«Ээбэтээ, киһи барахсан тылын түөһүгэр түһэрэн тиийэн кэллэ ээ», — Яков Яковлевич мин тиэтэйбиппин көрөн оонньуу-күлэ тоһуйда. И. Данилов
Сарсыарда аайы оптуобуһу куоттараары тылбытын түөспүтүгэр түһэрэн сырсарбыт үчүгэй аҕай дии. «ХС»
Тэҥн. тылгын былас таһаар (түһэр). Тылгын былас таһаар (түһэр) көр былас II. [Эркээни:] Өлбүт сүөһү ханнын сааҕа Өрөһөлөнө сытарын көрдөхтөрүнэ, бэл ынахтар, Тылларын былас таһааран, орулуу-орулуу Мүлүкүчүһэ сырсаллар, салгыны кэйиэлииллэр. И. Гоголев
Бөрөлөр тылларын былас түһэрэн, сиэгэн хаһан тоторун кэтэһэн сыппыттара. «ХС». Тылын ыстыыр — мээнэ лахсыйар, солуута суоҕу кэпсэтэр, саҥарар. ☉ Молоть, трепать языком, заниматься пустой болтовнёй (букв. жуёт, кусает язык)
Манна кыһыҥҥы киэһэлэр олус уһуннар, киинэ, тэлэбиисэр диэн суох, онон, баҕар-баҕарыма, тылгын ыстыыргар тиийэҕин. Далан
Фатихатта киниэхэ сыһыана уларыйда, мэнээк хаадьылыыра, тыл ыстыыра, солуута суох сыстаҥныыра уурайда. Болот Боотур
Дьэ тылгытын ыстаан биэрдигит... Ону-маны түөстүгүт ахан да, кырдьыгы, тоҥуу хаарга түһэн хаалбыт иннэ кэриэтэ, булан таһаарбатыгыт. С. Курилов (тылб.). Тэҥн. тылгын тарбаа, тылынан тыыланар
◊ Күлүүс тыла көр күлүүс
Биир саллаат сүүрэн болдьоҕолдьуйан кэллэ уонна сүр улахан күлүүс тылынан иһиттэн хатаабыт күлүүстэри аһан, олбуору нэлэччи аста. Н. Якутскай
«Күлүүс тыла кимиэхэ баарый?» — ким эрэ хаһыытаата уонна тугунан эрэ дьиэ буора-сыыһа саккырыы түһүөр диэри халҕаны сырбатта. Эрилик Эристиин
Түөһүн тыла — түөс тыла диэн курдук (көр түөс I). Уол өрүһүспүт курдук үрдүгэр миинэ түһээт, хоонньуттан сытыы быһыччатын сулбу тардан таһааран өрө кэдэрийэн эрэр киһини түөһүн тылыгар саайан баран, иһин хайа тардар. Саха фольк. Түөһүн тылыгар дылы сэбирийэ үүнэн түспүт бытыктаах, бэрт сүдү дьүһүннээх оҕонньор киһи …… тыл этээри утары тахсан иһэр эбит. П. Ойуунускай. Куорсуннаах оноҕос кыһыыран тиийэн тордохтон тахсыбыт сарыы сонноох уолу түөһүн тылыгар хорос гына түспүтэ. Далан. Уот тыла калька. — уот сарадахтара, төлөннөрө. ☉ Языки пламени
Уот обургу иҥсэлээх тыла Эрдээх кыыһы эҕирийэн ылла. Күннүк Уурастыырап
Кутаа уота улахан баҕайы кып-кыһыл тылларынан хараҥаны салыыр. Л. Попов
Уот уһун тыллара, сарбынньах-сарбынньах буола, уһулута ойон, өрүтэ үөмэхтэһэн тахсарга уонна уһуктаах сытыы тылларынан тэһитэ салаан, быһыта хаарыйан ыларга дылылар. А. Бэрияк. Хос тыл — айах иһигэр таҥалай бүтүүтүн диэки үүнэр чорбох. ☉ Отросток на заднем крае мягкого нёба в полости рта, язычок. Айах иһигэр хос тыл баар
□ Мэйииттэн салаллар салаа уорганнар бөлөхтөрө: өрөһө, күөмэй туруупката, куолай быччыҥнара, бэлэс, айах көҥдөйө, таҥалай, хос тыл, тыл бэйэтэ, мурун көҥдөйө, тиис, уос. КИИ ОЧСҮөГ. Ынах тыла — тууһа суох ууга үөскүүр, тыынар-тыыннаах этигэр-сиинигэр сыстан хааны оборон иитиллэр паразит чиэрбэ. ☉ Пиявка. Бу күөлгэ ынах тыла элбэх
□ [Миисэ:] Үөн-курдьаҕа үлүгэр, ынах тылын курдук, кыһыл уот буола-буола, халлааҥҥа кыймайа көтөн тахсан да эрэр ньии! Күндэ
Ынах тылыныы, Эммит-оборбут удьуордааххын, Дьон дьолун супту уулуу Олорбут обот кулааккын? С. Васильев. Ыт ты- ла — уһун синньигэс ньолбуһах сэбирдэхтээх, элбэх сыллаах хатыылаах сыыс от. ☉ Крупная сорная колючая трава, осот. Ыт тыла бөҕө үүммүт
□ Тэһитэ кэйэр хатыылаах астар, холобур, хатыылаах ыт тылыгар уонна чередаҕа бааллар. КВА Б
др.-тюрк. тил, тюрк. тил, тел
II
аат.
1. Дьон омугунан арахсан бэйэ-бэйэлэрин кытары хардарыта өйдөһөр, бодоруһар ньымалара, дьон-норуот саҥата. ☉ Средство общения людей одной национальности, язык. Саха тыла. Нуучча тыла
□ Сыгааттар туой бэйэлэрин тылларынан кэпсэтэллэр. Н. Павлов
Тыл дьоннор өйдөһөллөрүгэр, бодоруһалларыгар туһалыыр. ПНЕ СТ
«Норуот тыла — норуот туох баар олоҕун-дьаһаҕын толору көстүүтэ, кини култууратын, өркөн өйүн күндү кылаата бүтүннүүтэ түмүллүбүт мусуойа буолар», — диэн Э.К. Пекарскай саха тылын биэс уон сыл мунньубут чинчийиитин түмүгэр эппитэ. «ЭК»
2. Киһи саҥарар дьоҕура, саҥа. ☉ Способность говорить, речь. Оҕо тыла үһүгэр сайдар
□ Иэгэйэр икки атахтаах бары тыллаах (өс хоһ.)
Тыыннаах буолларгын Тылгын иһитиннэр! П. Ойуунускай
3. Биирдиилээн өйдөбүлү бэлиэтиир саҥарар саҥа сүрүн биирдэмэ. ☉ Единица речи, служащая для выражения отдельного понятия, слово. Тыл олоҕо. Этии тус-туспа тыллартан оҥоһуллар
□ Кини «кэтэспэтилэр» диэн тылы тоҕо эрэ «тэскилээтилэр» диэх курдук истэн хаалла. Н. Заболоцкай
Э.К. Пекарскай сүүрбэ биэс тыһыынча тыллаах тылдьыты оҥорбута. ПНЕ СТ
4. Тугу эмэ быһааран, бигэргэтэн эбэтэр модьуйан бэйэ санаатын этии; саҥа, саҥарыы. ☉ Публичное выступление, слово, речь
Өргөстөөх Өлөксөй өрбөкөчүйэн туран: «Тыл барар дакылааччыкка, Толоруулаах Доропууҥҥа, улуус ситэриилээх кэмитиэтин бэрэссэдээтэлигэр», — диэтэҕэ. П. Ойуунускай
Хабычча хараҕа уоттанан үчүгэйдик ирэнхорон туран тыл этэр. Күндэ
Иван уус уонна хас да ыччаттар туран бөһүөлэк көһөрүн сөбүлээн тыл эттилэр. М. Доҕордуурап
5. кэпс. Ханнык эмэ сонун киһиттэн киһиэхэ кэпсэнэн киэҥник тарҕаныыта; кэпсээн, сурах, илдьит. ☉ Известие, слух, молва. Ол түбэлтэ туһунан тыл барбыт
□ Хайа ити Хачыгыры даҕаны тыл оҥордохторуна, тыл аата тыл буолаарай. Эрилик Эристиин
6. көсп. Туох эмэ ис хоһоонун, өйдөбүлүн киһи өйүгэр — санаатыгар тириэрдэр ураты ньыма. ☉ Система средств выражения какого-л. искусства, науки, природы, язык. Хампаһыытар муусука тылынан киһи иэйиитин этэр
□ Айылҕа тыла барыта — Араай аптаах муусуката. С. Данилов
Манна элбэх сэбирдэх Сибигинэс тылыгар Кистии-саба этиллэр Кэлэр кэмим сылыга. Баал Хабырыыс. Бу холобуру математика тылынан кылгастык суруйуоҕуҥ: (2 + 6) :
2. ПРД ДДь
7. көсп., кэпс. Сэриигэ наадалаах сибидиэнньэни кэпсиэн сөптөөх билиэҥҥэ түбэспит өстөөх саллаата. ☉ Пленный, от которого можно получить нужные сведения, «язык»
«Тыл» ыла кэлбиттэр бэйэлэрэ «тыл» буолар буоллулар. Т. Сметанин
Хабыыча Далбаайап табаарыһыныын икки «тылы» аҕалан, батальон ыстаабыгар туттардылар. В. Протодьяконов
Биирдэ хайаан даҕаны «тыл» ылар сорудахтаах өстөөх тыылыгар тахсыбыппыт. И. Сосин
♦ Биир тыла суох көр биир
Хайыаххыный, үрдүкү начаалынньык бирикээһэ булгуччулаах, биир тыла суох толорорбор тиийэбин. В. Протодьяконов
Ити күн ыарҕа быһара тохтоон, бэрэссэдээтэл этиитигэр биир тыла суох сөбүлэнэн, Мөрүөн ноһуом тасыһа таҕыста. Д. Таас
Бирикээстэр биир тыла суох толоруллаллар. «ХС»
Биир тыла суох бар көр биир. Нууччалыы туппут сутуругунан муос хабарҕаҕа астахха, биитэр хара быарга саайдахха киһи барахсан биир тыла суох, тута барааччы. Күннүк Уурастыырап
Буулдьа чэчэгэйин тэһэ көппүт. Сержант биир тыла суох барбыт. «ХС»
Биир тылы бул (тылга киир) көр биир. [Пашка:] Төрөппүт кыыспын кытта биир тылы булар инибит. Болот Боотур
Көмүс тыллар көр көмүс II. Көмүс тыл кынаттаах ырыалар Көҥүл сир дуолунан көттүлэр. Күннүк Уурастыырап
Уонна сырдык үрүйэлэр киһи аймах дьолун Ырыа гынан туойбуттар, сүүрүк көмүс тылынан. С. Данилов
Кыһыл тыл көр кыһыл. Кыһыл тыл байҕалы оломнуур (өс хоһ.). Кыһыл тыл диэн туох суолталаах буолуой? Дьиҥинэн, дьыала буоллаҕа. Далан
Аҥаардас кыһыл тылы итэҕэйэр эмиэ сатаммат. Д. Таас
[Дьарыпылаан:] Бүгүҥҥү үлэ көрдөрдө, хайдах сорох оҕолор кыһыл тылларынан бэртэрин, оттон хара үлэҕэ буоллаҕына кэппиэйкэҕэ остуойута суохтарын. С. Ефремов. Кыһыл тылыгар олордор (түһэрэр) көр кыһыл. Хотун кинилэри кыһыл тылыгар олордон көрүстэ
□ «Тугу да сатаабаккын, кыайбаккын», — диэн [Кууһума ойоҕун] мэлдьи мөҕөн, кыһыл тылыгар олордоро. Н. Түгүнүүрэп. Кыһыл тылынан кынаттанар көр кыһыл. Кини кыһыл тылынан кынаттанар үгэстээх
□ Кыраттан да кыыһыран, Кыһыл тылынан Кынаттанан кыырар. Өксөкүлээх Өлөксөй
Дьиҥэр, тугу оҥордохторой, дьон санаатын эрэ булкуйаары, кыһыл тылларынан кынаттанар буоллахтара дии. Н. Якутскай
Кыһыл тылынан кыырар көр кыыр. Кэнники диэкинэн олус кыһыл тылынан кыыран, көҥүл баран эрэбит. Далан
Биһиги, математиктар, туох да диэбит иһин, кыһыл тылбытынан кыырбакка, теорема курдук дакаастаан, ханна да барар-кэлэр сирэ суох оҥорор буоллахпыт дии. Н. Босиков
Тэҥн. кыһыл тылынан кынаттанар. Тыл ааҕыс көр ааҕыс. Ким тыл аахсан чыыбыргыах баарый? Өксөкүлээх Өлөксөй
«Тыл аахсаары гынаҕыт дуо?» — Ростов быһаарыыта суохтук, уларыйбыт куолаһынан ордоотуу түһээт, Карпы саҕатыттан харбаан ылла. Л. Толстой (тылб.). Тыла бара турар кэпс. — тугу эрэ куруук саҥара үөрэммитинэн баҕарбатар даҕаны этэ турар. ☉ Говорить непроизвольно, в силу привычки
— Тохтоо. Сынньаннын. Уонна эн тоҕо мээнэ «как таковой» диигин? — Ээ, сах! Эмиэ умнан... Тылым бара турар, доҕор! Амма Аччыгыйа. Тыла (саҥата) бөлүөһүннэ — сатаан чуолкайдык саҥарбат буолла (хол., тоҥон, долгуйан, итирэн). ☉ соотв. язык заплетается. Уол, ыксаан, тыла бөлүөһүннэ
□ [Тээллэриис] умнубатаҕа да буоллар, этэр кыаҕа суох, тыла бөлүөстэн хаалла. И. Гоголев
— Ээ, ама оннук үһүө! — Салыкынаев, сылаас тордоххо киирэн, кэнникинэн тыла бөлүөстэ быһыытыйда. С. Никифоров
Тыла булдьуйда көр тыла (саҥата) бөлүөһүннэ. Тима, суостаах, адьырҕа кыыл арҕаҕар аан бастаан киирэн сүрэхтэнэр киһилии, сүрэҕэ ойон тахсыахтыы мөхтө, уҥуоҕа хамсаата, тыла булдьуйда. Н. Апросимов. Тыла кыһыйар калька. — мээнэ, солуута суох саҥарар буолбут. ☉ Язык чешется у кого-л.
Эйигин күлүккүн да быһа хаампыт айыыта суох ини, тылыҥ оччо кыһыйдар — оһоххор аал. М. Доҕордуурап
Чиэппэрдээх, үнүр үнүргэттэн олус даҕаны тылыҥ кыһыйан эрэр. И. Никифоров. Тыла өҕүллүбэт — үөрүйэҕэ суох буолан сатаан саҥарбат, саҥарарыгар олуона (хол., атын омук тылын дорҕооннорун). ☉ Не может выговорить (напр., звуки чужого языка)
Мин тылым өҕүллүбэт, олурҕа араспаанньалаах киһи. Д. Очинскай. Тыла сөлүннэ (өһүлүннэ) — саҥата-иҥэтэ элбээтэ, элбэх саҥаланна. ☉ соотв. язык развязался у кого-л.
Сотору-сотору «амсайар» үгэстээх, ол эрээри итирэ сылдьара көстүбэт, хата, холуочугар — көрө-нара ордук көбөр, тыла сөллөр. Н. Габышев. Тыла суох барда — сонно тута өллө. ☉ Умереть, погибнуть мгновенно (букв. ушёл без слов)
Уол хаппыт буорга тиийэн моонньун тэлгэнэ түспүтэ, тыла суох барбыта. Далан
Кини бу сырыыга үчүгэйдэттэ: үс моонньоҕон тыла суох барда, биир сатыылаан өрө даллаахтыы түстэ. Д. Таас
Биир сааһырбыт саллаат тыла суох барда. НТГ СУоС. Тэҥн. тута барда. Тыла суох ыыт — 1) сытыы тылынан биитэр дьоһуннаахтык этэн кими эмэ сатаан мөккүспэт, утарбат оҥор. ☉ Заставить замолчать кого-л. (острым словом, сильным аргументом). Мунньахха убайым барыларын тыла суох ыытта; 2) кими, тугу эмэ өлөр (тыына сонно быстарын курдук). ☉ Убить мгновенно кого-л.. Аҕам тайаҕы тыла суох ыытта. Тыла тарпыт — ыйытар үрдүнэн саҥарбат буолбут (хол., куттанан). ☉ соотв. язык отнялся у кого-л. (напр., от испуга — букв. язык стянулся)
[Холлой Мэхээлэ:] Нохоо! Ийэҥ ханна барда диибин дии, тылыҥ тарпыт дуу? Амма Аччыгыйа. Тыла тахсыбат (тахсан быстыбат) — тугу эмэ этиэн туттунар, саарыыр, куттанар. ☉ Не решается сказать что-л., слова не идут с языка у кого-л. «Кэллэҕинэ инньэ диэм», — диэн иһигэр хаста да саанан баран, эмээхсинигэр тыла тахсан быстыбатаҕа. Н. Заболоцкай
Кыыдаан ыйытыан саныыр, ол эрээри тыла тахсыбат. А. Фёдоров
Кыыспын саҥарыахпын, биир үксүн аһынар буоламмын, тылым тахсыбат. Ойуку. Тыла уҥуохтана илик — өссө да үчүгэйдик сатаан саҥарбат (тылланан эрэр оҕону этэргэ). ☉ Он ещё плохо говорит (о ребёнке). Оҕобут тыла өссө да уҥуохтана илик. Тыла уһуктаммыт көр уһуктан. Маарыйа кыһыйан-абаран тыла уһуктаммыт. Тыла халыҥ көр халыҥ. Өһүргэнимэ, доҕор, ити киһи тыла төрүкү халыҥ. Тыл быраҕыс — одоҥ-додоҥ быстахтык кэпсэт. ☉ Переброситься несколькими словами
Хамтүм биир-икки тылы бырахсабыт эрэ. И. Гоголев
Батальон хамандыыра сэрии уота сэллээбит кэмигэр түүн окуопалары кэрийэн, саллааттарын кытары аҕыйах тылы бырахсан, кэпсэтэн, санааларын көтөҕөн ааһар үгэстээҕэ. А. Сыромятникова
Официант, күлэн ырдьаҥныы-ырдьаҥныы, илиитин сиэбигэр уктан туран, бөкчөгөр иһит сууйааччыны кытары мэнээк туруохтааҕар тыл бырахсар. Л. Толстой (тылб.). Тылбытын аҥаардаһыах — ханнык эмэ мөккүөрдээх боппуруоска икки өттүттэн төннүһэн, сөбүлэһиэх, биир сүбэни булуох. ☉ Идти на компромисс, соглашаться на взаимные уступки. Чэ, эн биһи, хата, тылбытын аҥаардаһыах
□ Чэ, чэ, тылбытын аҥаардаһыаҕыҥ: ол ынаххытын, баҕар ылымыым даҕаны. «ХС». Тылга иҥнэр (түбэһэр) — 1) дьон дьүүлүгэр, сиигэ-хоһууга киирэн биэрэр. ☉ Давать повод к обсуждению, пересудам
[Дьэргэ] ордук көстө-биллэ оҥордоҕуна тылга иҥнииһи. Болот Боотур; 2) тугу эмэ сыыһаны саҥаран эппиэтинэскэ тардыллар. ☉ Быть привлечённым к ответственности за свои слова
«Куттуоҥ суоҕа», — диэммин тылга иҥнэ сыһан турабын. Амма Аччыгыйа
Кылыылаан, тылга иҥиннэрэн баран — көскө, хаатырга да үлэтигэр ыыттарарыгар көҥүллээх. Суорун Омоллоон
Тэҥн. тылгыттан ыйан. Тылгар киллэр көр киллэр. Эн аччыгый сурдьугун сылгылааҥҥын, тылгар киллэрэн ыыттаххына, оччоҕо буруйгуттан быыһыахпыт. Ньургун Боотур
Баайдар …… уһун түүнү быһа дьону кэрийэ сылдьаннар, хоп тылларыгар киллэрэ сатыыллар. Эрилик Эристиин
Сотору ийэбин тылбар киллэрэн, куоракка көһөрөн киллэриэм. П. Чуукаар. Тылгар олорт кэпс. — ким эмэ санаатын бэйэҕэр охтороору бэрт буола сатаан сирэй көрбөхтүк саҥар. ☉ Льстить кому-л.; пытаться расположить к себе кого-л. льстивыми словами (букв. посадить на язык). Хабырыыс оҕонньору тылыгар олордон ылла. Тылгар тур — эппит тылгын толор. ☉ соотв. держать слово
[Өрүүскэ — Тимэппийгэ:] Эн тылгар туруо суох быһыылааххын. Күндэ
Хабыыча үлэлиир биригээдэтэ, от үлэтин оройуоҥҥа бастакынан түмүктээн, биэрбит бигэ тылыгар турда. П. Аввакумов
Туохха барытыгар тылыгар турар дьону кытта үлэлиэххэ наада. И. Федосеев. Тылга тиис сөбүлээб. — саҥарыах иннинэ саҥар, этиэх иннинэ эт, мээнэ, бас-баттах тыллас. ☉ Быть слишком словоохотливым, заниматься пустой болтовнёй
Хайаларын да иннинэ миигин кытта дорооболоспут кыра түөрэҥэлээбит, тылга тииспит киһи, аҕыйах сыллааҕыта оскуолаттан холкуоска тылланан барбыт. Далан
[Петя] кыратык испитэ төбөтүгэр тахсан, араас тылга тииһэр. М. Доҕордуурап
Эһиги итиннэ, Озеровтыын олорон эрэҥҥит, ааһа тылга тииһэр буоллугут. В. Яковлев
Тылынан оонньоо көр оонньоо. «Кырдьык, кырдьык, тылбынан оонньообот оҕонньорбун», — Оготоев оҕуһун дөрөтүн илгиэлээтэ. Д. Очинскай
Онно бэйэбэйэни күүтүһэн чааһы чааһынан тылынан оонньоон тахсабыт. ЧКС ОИиСТ. Тылгын биэр — тугу эмэ оҥоруох, толоруох буолан эрэннэр. ☉ Давать обещание, слово
Бастаан истэнбилэн, үчүгэйдик толкуйдаан баран, онтон тылбын биэриэм буоллаҕа дии. Болот Боотур
Тылгын биэрдиҥ да, эр киһи буоллаххына ону толоруоххун наада. В. Яковлев
Ийэ дойду көмүскэлигэр туох баар күүспүтүн ууруохпут диэн эһиэхэ, барааччыларга, тылбытын биэрэбит. В. Протодьяконов. Тылгын кыана тутун (кыатан) — ону-маны мээнэ кэпсии сылдьыма, ордугу-хоһу саҥарыма. ☉ соотв. держать язык за зубами
«Бу хаһан тылгын арыый кыана туттар бэйэҥ буолла», — диэтэ Оллооноп, киһитин диэки сэмэлиир быһыынан көрбөхтүү-көрбөхтүү. Софр. Данилов
Эмээхсин, бука диэн тылгын кыана тутун. С. Ефремов
Бэйи-бэйи, Балбаара, тылгын кыатан! В. Яковлев
Тылгын (уоскун) минньит көр мин- ньит. Кураанах баҕа санаанан Уоһу минньиппэт этибит. Баал Хабырыыс
Ити кини, сымнаҕастык эттэххэ, тылын минньитэр. Эрчимэн
«Мин эрэннэрбэтэҕим ээ. Эн этиҥ дии сайын холуочук олорон, төрүү илик оҕону биһиктээбиккэ дылы, эрдэттэн тылгын минньиппит», — диэн сирэйигэр малтаччы этээри гынан иһэн, арыычча туттунна. А. Кривошапкин (тылб.). Тылгын тыалга (сиргэ-буорга, сыыска) бырах — туолбаты, мээнэни саҥар. ☉ соотв. бросать слова на ветер
Кырдьаҕас Айдар чулуу булчут буоларын, тылын тыалга бырахпатын оҕолор бары билэллэр. Уот ч. Слепнёв хаһан да тылын тыалга бырахпат этэ уонна Хоту сири үчүгэйдик билэрэ. «Кыым»
Тыл көтөх көр көтөх I. Тулуйа сатаан баран, тулуйбакка, мин анаан-минээн тыл көтөҕөбүн. Күннүк Уурастыырап
Ким даҕаны мунаарар тылы көтөхпөтөҕө. М. Попов
Бииргэ үөскээбит доҕотторуттан хайалара эрэ кэргэн таҕыс диэн тыл көтөҕүөхтээҕэ. И. Егоров
Тыл кыбыт көр кыбыт. Көҕөн көттөҕүнэ көппөх оргуйарыныы Максим эмиэ тыл кыбыппыта. Н. Лугинов
«Ээйиис, бэтэринээрбит куораттыыра чугаһаабытын таайтара сатыыр дуу», — диэн Зоя отонун итигэстиирин быыһыгар тыл кыбытта. П. Аввакумов
«Хор, кини мин кыһалҕабын билэ-көрө сылдьан тыл кыбыттаҕа үһү!» — диэн испэр кыынньа санаатым. «ХС». Тыл кырааската — истэргэ кэрэ, ол гынан баран туолбат тыллар; туолбат баҕа санаа. ☉ Красивые, но пустые слова; несбыточное желание
Сырдык тыыммын быһымаҥ, үрүҥ тыыммын өрүһүйүҥ, хара тыыммын харыстааҥ диэн сахалар этиилэрэ тыл эрэ кырааската буолбатах. А-ИНА БТ
Тыл кырааскатыгар көр кырааска. [Кутурук Куонаан] тыл кырааскатыгар этэн кэбиспитин кэмсинэ олордо. Айталын. Тылла быктар кэпс. — туох эмэ туһунан аҕыйах тылынан ахтан аһар. ☉ Заикнуться о чём-л.
Ким даҕаны тоҕо эрэ Тырахтарыыс Миитэрэйдээххэ буолбут айдаан туһунан тыл быктарбатаҕа. Далан
Биир эмэ тыл быктарбыт киһини ытан кэбиһэллэр. С. Ефремов
[Быраастар] ыксаллаах быһыы-майгы буолбутун туһунан ыарыһахтарга тыл да аҥаарын быктарбатахтара. «ХС». Тэҥн. тылла бырах. Тылла бырах кэпс. — кылгастык санааҕын эт, саҥар. ☉ Закидывать словечко (в общий разговор), обронить слово
«Бүтүн нэһилиэк үлэлиэ буоллаҕа дии», — хаҥас диэкиттэн ким эрэ тыл быраҕар. Күннүк Уурастыырап
Түөкүн оннук мөккүөрдэргэ бастаан утаа кыттыбакка саҥата суох олороро, онтон наһаа итийэн-кутуйан барыылара …… аҕыйах тылы быраҕара. Софр. Данилов
Күнү быһа кэриэтэ саҥата суох олорбут Галина Семёновна тыл быраҕан мөккүөр ордук күөдьүйэн биэрбитэ. В. Гаврильева. Тэҥн. тылла быктар. Тылла кэбис түөлбэ. — кими эмэ көмүскэһэн, өйөөн тылла эт. ☉ Замолвить слово за кого-л.. Баһылай, мунньахха тылла кэбиһээр эрэ. Тылла тиэрт — илдьит буол, илдьиттээ. ☉ Передавать чьё-л. сообщение кому-л. устно
Ону бу оҕонньордоох эмээхсиҥҥэ этэн, тылларын тиэрдэн, бу аан ийэ дойдуга, …… бу уоллаах кыыһы үүһэттэн түһэриҥ. Ньургун Боотур. Тылла ыыт (тарҕат) — ким эмэ туһунан соруйан холуннаран куһаҕан кэпсээни тарҕат. ☉ Распространять порочащие кого-л. слухи, клевету о ком-л. «Норуот өстөөҕө буола сылдьыбыт киһиттэн тугу баҕарар көһүтүөххэ сөп», — диэн [Бүттүүйэп] сэһэргиир, тыл ыыта сатыыр сурахтааҕа. М. Ефимов
Аны Маня туһунан куһаҕан тылы тарҕатыаҥ да, миигин кытта кэпсэтиэҥ. С. Ефремов
Эн саҥаһыҥ миигин: «Дьону кытта тутуһар, ол иһин кэргэннэммэккэ кыыһынан кырыйда», — диэн тыл тарҕаппыт сурахтааҕа. Г. Колесов
Муся куоракка барбытын кэннэ ким эрэ «Букатын киирбит. Тахсыбат үһү» диэн тыл ыыппыт. «ХС». Тыл оонньуута — хомоҕой, сытыы тыл-өс. ☉ Остроумное выражение, каламбур, игра слов
Кинини [чабырҕаҕы] ис хоһооно суох, аҥаардас тыл эрэ оонньуутун курдук өйдүүр букатын сыыһа. Саха фольк. Каламбурнай рифма …… тыллары холбооттоон, тыл оонньуутунан оҥоһуллубут рифма. ВГМ НСПТ. Тыл тылга киирсибэтилэр — кимниин эмэ биир санааҕа кэлбэтилэр, сатаан өйдөспөтүлэр. ☉ соотв. не находить общего языка
Таайым биһикки эмиэ тыл тылбытыгар киирсибэтибит, иккиэн саҥата суох бардыбыт. Далан
Ол курдук [мунньах дьоно] өрө-таҥнары эрдэн, тыл тылларыгар киирсибэккэ адаарыһан олордохторуна, Якутскайтан борохуот тиийэн кэлбитэ. П. Филиппов
Доҕордуулар бастаан тыл тылларыгар киирсибэтилэр. А. Бэрияк. Тыл хо- нор — ким эмэ туһунан куһаҕан кэпсээн, хоп-сип тарҕанан баран уурайбат. ☉ соотв. стать притчей во языцех
Миэхэ бэрт үгүс киһи тыла хоммутун, өстөммүтүн билэбин. Далан
Олоҕо суохха тыл хоммотоҕо буолуо. Болот Боотур
Дьон тыла барыта эйиэхэ хонор. А. Сыромятникова. Тэҥн. аат хоммут, киһи (дьон) тыла хонор. Тылынан быластанар кэпс. — мээнэ, басбаттах саҥарар, тыллаһар. ☉ Говорить безответственно; давать волю языку
Баайдар тылларынан алыс быластаналларын тохтотолоон иһиэхпит биһиги! Амма Аччыгыйа
Тылынан кынаттанар — кыһыл тылынан кынаттанар диэн курдук (көр кыһыл). Кураанах тылынан кынаттанан, кумааҕыны марайдаан, аар-саарга ааты ыларга, хайҕана охсорго тууһугурбут графоман дьон суруйаллара үгүстэр. «ХС». Тылын баһа — өрүү туттар тыла. ☉ Любимое, постоянно употребляемое слово, выражение
[Иван Алексеев] тылын баһа бүтүннүү аан дойду литературата, ускуустубата, киһи аймах култуурата, ону үөрэтии уонна баһылааһын буолан хаалбыт киһи. Күннүк Уурастыырап
Тылларын баһа «быраат да быраат» диэн буолбута. Н. Босиков
Тылын быһа гыммакка көр быһа I. [Байбал:] Чэ, оттон эһиги тылгытын быһа гыныам дуо, буоллун даҕаны. А. Софронов
Кэлиэм суоҕа этэ да, ийэм тылын быһа гыммакка кэллим. С. Ефремов
Ол да буоллар, хаһан да тылын быһа гымматах киһилэрин көрдөһүүтүн ылынан, …… Эдьиэйэни пиэрмэҕэ ыыппыттара. Н. Борисов. Тылын быһа ыстыыр — тугу эрэ этэн баран сыыһа саҥарбытын өйдөөн эмискэ тохтуу түһэр. ☉ соотв. прикусить язык. Уолчаан, сыыһа саҥарбытын өйдөөн, тылын быһа ыстыы түстэ. Тылын тамаҕыттан иһиттэххэ — ким эмэ эппит тылын тосхолуттан сэрэйдэххэ. ☉ Судя по его словам
Тылын тамаҕыттан иһиттэххэ, эмиэ да атын санаалаах — куорат олбуордаах атыыһыта буолар баҕалаах эбит. Болот Боотур
Тылын тамаҕыттан иһиттэххэ, кини Кылбановскайы хаалларар санаалааҕа биллибитэ. В. Яковлев
Тылын тамаҕыттан иһиттэххэ, сэрии буолан эрэр диэн, аттарын ханна эрэ күрэппит быһыылаах. «ХС»
Тылын төбөтүгэр олордон ылла көр олорт. Кинини, ааны атыллаатын кытта, Фёдор Еремеевич тылын төбөтүгэр олордон ылла. Н. Босиков
«Сэбирдэхтэнэҥҥин, бу туох ааттаах буолан өрө көрдүҥ?» — Маайа обургу Ньукуукканы тылын төбөтүгэр олордон ылбыта. Н. Босиков. Тылын ылын — ким эмэ көрдөһүүтүн ылын, толорорго сөбүлэс. ☉ Согласиться с кем-л., удовлетворить чью-л. просьбу
Тоҕус уоннаах оҕонньор, Уолун тылын ылынна, Саҥа дьиэтин хоһугар Таһаҕаһын таһынна. Эллэй
Александр мунньахха тылын үксүн ылыннарда. М. Доҕордуурап
Кыһамньылаах, кэлигэс-барыгас, тылын ылыннарар, толоругас дьахтары оройуон киинигэр бөһүөлэк Сэбиэтин бэрэссэдээтэлинэн талан, киниэхэ үрдүк итэҕэли сүктэрбиттэрэ. «Кыым». Тыл ыһыгын — кыайан туттуммакка, тулуйбакка, тугу эмэ саҥаран, этэн кэбис. ☉ Сказать что-л. ненароком, непроизвольно (букв. выронить слово)
«Син элбэхтик өлбүт буолуо эбиккин», — ким эрэ тыл ыһыгынна. М. Доҕордуурап
Улаханнык да тыыннахха дэлби ыстаныах айылаах буолбут чуумпуттан тулуйумуна Маайа тыл ыһыктыбыта. Н. Босиков
Тылыттан (саҥатыттан) матта көр мат. Кыыһы көрөн баран, кини, элбэх саҥалаах, суус тыллаах бэйэтэ, тылыттан матан, саҥата суох турбахтаата. Софр. Данилов
Контузияланыыбар тылбыттан матан баран, маҥнай саҥарарбар кэлэҕэйдиир этим. Т. Сметанин
Ыалдьыт дьахтар мааныта бэрдиттэн хаһаайка мэктиэтигэр тылыттан матта. В. Титов. Тылыттан тахсыма — тугу этэрин хоту сырыт, онтон туораама. ☉ Повиноваться кому-л., слушаться кого-л., поступать так, как он говорит
[Сэмэн:] Тээтэ мин тылбыттан тахсыа суоҕа. А. Софронов
Суох, аҕам миэхэ үчүгэйи эрэ баҕарар, мин кини тылыттан тахсыам суоҕа. С. Ефремов
Ол кэмҥэ кини мин тылбыттан тахсыбат этэ. И. Баишев. Тылыттан (уоһуттан) түһэрбэт — өрүү ону кэпсиир, ол туһунан саҥарар. ☉ соотв. не сходить с языка. Ийэм ону тылыттан түһэрбэт. Тылыттан тылыгар <эт, кэпсээ, түһэр> — биир да тылы көтүппэккэ, хайдах баарынан (эт, кэпсээ). ☉ Слово в слово (говорить, рассказывать)
Семён Романович былаанын тылыттан тылыгар суруммат. Н. Лугинов
Оҕонньор кэпсэлин тылыттан тылыгар түһэрэн ылбытым. Багдарыын Сүлбэ. Уопсай тылы бул — бэйэ-бэйэни өйдөс, тапсан сыһыаннас. ☉ соотв. находить общий язык
Кини биһикки аан маҥнайгыттан хайдах эрэ уопсай тылы булбатахпыт. Софр. Данилов
[Управляющай — Артамоновка:] Урут да уопсай тылы булан баччааҥҥа тиийэн кэлбит дьоммут. В. Титов
Биһиги баҕас кинини кытта уопсай тылы булуо этибит. ПН ДЫ. Халлаан тыла (тойуга) көр халлаан. Халлаан тылын тыллаһыма. Тэҥн. хой баһа тыл, хойгур тыл. Хой баһа тыл — 1) туохха да сыһыана, олоҕо суох тыл, саҥа. ☉ Слово или речь, которое вовсе не относится к делу; 2) солуута суох, мээнэ тыл. ☉ Чушь, вздор, ахинея (букв. слово, как голова барана). Ис номохторо кыайан биллибэт түгэх былыргы олохтон ситимнээхтэр эмиэ бааллар, холобура: «хой баһа тыл», «үтүөттэн үтүгэн буора төрүүр», — атын да манныктар баар буолуохтарын сөп [өс хоһоонноро]. Саха фольк. Тэҥн. халлаан тыла (тойуга), хойгур тыл. Хойгур тыл — мээнэ, солуута суох тыл. ☉ Пустое слово
Кирдээх быһыыгын хойгур тылгынан, үгүс үҥсүүгүнэн тоҕо сабына сатыыгын? — диэн кытаанахтык ыйыттахха, кини [Дьэргиэйэп] баҕас ньахчас гына түһүө этэ буоллаҕа дии. Амма Аччыгыйа
Суолтатыгар эрэ этиллэр кураанах хойгур тыллары балтыгар ыһыктыан баҕарбатаҕа. Далан
Кини оччону-баччаны оҥоруохпут диэн хойгур тыл, кураанаҕы, туолбаты эрэннэрии диэҕэ. «ХС»
Тэҥн. халлаан тыла (тойуга), хой баһа тыл. <Ыыс> бурут тыл көр бурут II. Лэбириэнтэй лөчүөк …… тугу да оҥорорун оонньуулаахха холуйбат киһи этэ, …… дьону ыыс-бурут тылынан үөҕэрэ. Эрилик Эристиин
Сүөһүлэрин кырбыырын, ыыс-бурут тылларынан быраҕаттанарын оннугар таптаан, имэрийэн ааһар буолла. А. Фёдоров
Оҕо сааһыттан арай өйүн-төйүн булларбат гына ыыс-бурут тылынан үөҕүллэрин итиэннэ ыарахан сутуруктан сирэйэ-хараҕа бүттэтэ суох буола дыгдаччы иһэн тахсарын эрэ өйдөөн хаалбыт. С. Курилов (тылб.). Элэ-была тыл — туох баар истиҥ-иһирэх тылларынан кимтэн эмэ тугу эмэ көрдөһөр тыл. ☉ Исполненные искренности, идущие от души слова, просьба
Уолчааным сыыһа, эмиийин үүтүнэн эмсэхтээбит ийэҥ муҥнаах элэ-была тылын истиий даа! Софр. Данилов
Элэ-была тыла баранна көр баран I. Киһим ийэлээх аҕата ситэри үөрэн диэн уолларыттан ааттаһан элэ-была тыллара бараммыт этэ. Софр. Данилов
Кэргэнэ эрэйдээх тулуйа сатаан, элэ-была тыла баранан, арахсыбыт. М. Попов
Аны муоста хаптаһынын, үрүт былаахытын инньэ от ыйыттан быһа ыытар ааттаахтар этэ да, элэ-была тыл баранан атырдьах ыйын бүтүүтэ ыыппыттара. «ХС». Эппит тыл биир — санаабыт санаа, эппит тыл уларыйбат, бүтэһиктээх, бигэ диэн этии. ☉ Слово (моё) едино, неизменно (букв. сказанное слово одно). Эппит тыл биир, оҥоруом диэтим да оҥоруом. Эппит тылгар тойон буол калька. — эппит тылгын толор. ☉ Быть хозяином своего слова. Тоойуом, эппит тылгар тойон буол. Тэҥн. тылгар тур.
◊ Киирии тыл көр киирии. Нууччаттан киирии тыл
□ Киирии тыл олоҕун бүтэһик сүһүөҕэр у, ю, ё эбэтэр охсуулаах о баар буоллаҕына, сыһыарыы аһаҕас дорҕооно у, а буолар. ПНЕ СТ
Көмө тыл көр көмө. Аҥаардас грамматическай эрэ суолталаах тыллары көмө тыллар дэнэр. АПС СТЛ
Кэпсиирэ көмө тыла суох аат тылынан эбэтэр ааттар ситимнэринэн бэриллиитигэр туһаан уонна кэпсиирэ икки ардыгар тириэ турар. ЧМА СТСАКҮө
Дьөһүөллэр (послелоги) эбэтэр оскуола үөрэҕин кинигэтигэр аат эбиискэлэрэ диэн ааттанааччы көмө тыллар былыргы түүрдэр тылларыгар эмиэ туттуллар эбиттэр. АНК БТТ. Кыбытык тыл (этии) көр кыбытык. Кыбытык тыллары булан устуҥ
□ Саҥарааччы этэр санаатыгар сыһыанын көрдөрөр тыллары эбэтэр тыллар ситимнэрин кыбытык тыллар дэнэр. ЧМА СТСАКҮө. Кэпсэтии тыла тыл үөр. — нуорманан хааччахтаммат, дьонсэргэ күннээҕини кэпсэтэригэр туттар тыла. ☉ Разговорная речь. Бу тыл маннык суолтата кэпсэтии тылыгар баар
□ Саха бүттүүн тылларын иһинэн араарыахха сөп сурук тылын лексикатын уонна кэпсэтии тылын лексикатын. АПС СТЛ. Кэриэс тыл көр кэриэс
1.
Кэннибэр хаалар Кэриэс тылым бүттэ. П. Ойуунускай
Эн эппит киэҥ кэриэс тылларгын, Өйдүөҕүм, ийэкээниэм, өйдүөҕүм! П. Тобуруокап
Мин ревкомовец доҕорум, Кэриэс тылгын толоруум: Туойан көрүүм эн тускунан Уран тылым баарынан. Эллэй
Кэс тыл көр кэс III. Кэһиллибэт кэс тыл (өс ном.). Оҕонньорбут барахсан, Кэннигэр кэбиһэр Кэс тылыҥ ханнаный? С. Зверев
Эмээхсин эрэйдээх Экэллэн олорон, Уолугар кэскиллээх Кэс тылын кэпсээбит. А. Бэрияк. Литературнай тыл тыл үөр. — норуот бүттүүн тылын чочуллубут, суругунан бигэргэтиллэн нуормаламмыт көрүҥэ. ☉ Обработанная форма общенародного языка, обладающая письменно закреплёнными нормами, литературный язык. Литературнай тыл нуормаларын үөрэтии
□ Литературнай тыл уопсастыба наадыйыытын хааччыйар, тыл маастардара чочуйан, тупсаран үөскэппит тыллара буолар. ЧМА СТСАКҮө. Национальнай тыл тыл үөр. — норуот бүттүүнүн тыла. ☉ Язык какой-л. нации, национальный язык. Биһиги национальнай тылбыт — саха тыла
□ Национальнай тыл өрөспүүбүлүкэ иһигэр норуот олоххо-дьаһахха, үөрэххэ, тэрилтэлэргэ туттар, бэйэтин ураты көрүҥнээх кэрэ култууратын, ускуустубатын сайыннарар тыла буолар. АНК СБТЛ
Диалектологическай тылдьыттарга национальнай тыл олохтоох говордарын ураты уонна ураты суолталаах тылларын түмэн көрдөрүллэр. АПС СЛ
Ох тыл көр ох. [Сэрбээ:] Биһиэхэ ох тыл элбэх. ХКК
Ох тыллар — киэҥник тарҕанан, өс хоһооннорун курдук туттуллар буолбут литературнай айымньылартан эбэтэр биллэр источниктартан төрүттээх этиилэр. АПС СТЛ
Поэма …… бэргэн ох тылларынан, өһүн хоһооннорунан, афоризмнарынан суруллубут. «ХС». Публицистика тыла тыл үөр. — уопсастыба, бэлиитикэ боппуруостарын сырдатар литература тыла. ☉ Язык публицистики. Хаһыат тыла публицистика тылыгар киирсэр
□ Хаһыат, сурунаал, араас идэҕэ суруллубут кинигэлэр, публицистика, уус-уран литература тыла барыта картотекаҕа түһэриллэр. АНК СБТЛ
Сомоҕо тыллар …… кэпсэтии, уус-уран литература, публицистика тылларыгар киэҥник туттуллаллар. СТЫМ. Саҥа тыл тыл үөр. — ханнык эмэ өйдөбүлү бэлиэтиир саҥа тыл биитэр тыл ситимэ, саҥа суолталаммыт эргэ тыл. ☉ Новое слово или выражение, а также новое значение старого слова, неологизм. Саха тылыгар кэлин саҥа тыл син балайда үөскээтэ
□ Биирдиилээн ааптар үөскэтэн туттар тылларын быстах саҥа тыллар (индивидуальные неологизмы) дэнэр. АПС СТЛ
Ситим тыл көр ситим. Саха тылыгар көмө тылларга киирэллэр көмө туохтуурдар, эбиискэлэр, дьөһүөллэр, ситим тыллар. АПС СТЛ
Холбуу этиигэ киирэр судургу этиилэр ситим тыл уонна интонация көмөтүнэн холбоһоллор. ПНЕ СТ. Сомоҕо тыл (домох) көр сомоҕо. Сомоҕо тыллар биир өйдөбүлү бэлиэтииллэр
□ Сомоҕо тыллары кытта сэргэ …… өс хоһоонноро, тыл номохторо, ох тыллар туттуллаллар. АПС СТЛ. Сыыс тыл көр сыыс II. Учууталбыт сыыс тылы хаһан да туттубат
□ Сыыс тыла суох сааһылаан, лоп-бааччы саҥарар. А. Фёдоров. Тыла суох — кыайан саҥарбат, саҥарар кыаҕа суох (киһи). ☉ Лишённый способности говорить, немой
Тыла суох киһи кэлэн кэпсэтэр үһү (тааб.: сурук). Эн тыла суох Сотто кумалаан булумньуттан төрөппүт уола буолбаккын дуо? Эрилик Эристиин
Төрүөҕүттэн кулгааҕынан истибэтэх оҕо тыла суох буолар. ПНЕ СТ. Тыл баайа тыл үөр. — хайа эмэ норуот тылыгар баар тыл барыта. ☉ Словарный состав языка, лексика. Лексикология тыл баайын үөрэтэр
□ Тыл баайын лексика диэн ааттанар. ЧМА СТСАКҮө. Тыл үөрэҕэ — тылы үөрэтэр наука. ☉ Наука о языке, языкознание. Тыл үөрэҕэ тылы үөрэтэр. Тыл үөрэҕин салаалара: фонетика, грамматика (морфология, синтаксис), лексикология (семасиология, фразеология, лексикография), стилистика. Уус тыл — 1) тупсаҕайдык саҥарар дьоҕур, тыл этэр талаан. ☉ Дар речи, красноречие, ораторский талант
Уус тылгынан ууллара сатыыргын билэбин. М. Доҕордуурап
[Лөөҥсөөр Лөөҥсөөрөбүс] Уу тэстибэт гына этэр, Уус тыллаах уол дэтэр. С. Тимофеев
Нуучча кыргыттара уус тыллаах киһини сөбүлээччилэр. И. Тургенев (тылб.); 2) кэрэтик хоһуйан этэр тыл. ☉ Художественное слово
Олуһуон, хоһоону суруйан, Утаҕы ханнаран толорор, Уус тылы оһуордуу субуйан, Уһун түүн чуумпуран олорор. Күннүк Уурастыырап
Уус тыл охтооҕор сытыы, көмүөллээҕэр күүстээх, уоттааҕар суостаах. И. Данилов
Харыс тыл көр харыс. Тугу эмэ сирэйинэн ааттыыры, этэри тумнар …… тыллары харыс тыллар (эвфемизмы) дэнэр. АПС СТЛ. Холбуу тыл тыл үөр. — биир суолтаны, биир өйдөбүлү бэлиэтиир икки эбэтэр хас да тыл. ☉ Сложное слово
Икки эбэтэр хас да тыл, холбуу суолталанан, биир өйдөбүлү бэлиэтиир буола ситимнэспитэ холбуу тыл дэнэр. АПС СТЛ
Холбуу тыллары өлүүскэлэргэ араартаан устуҥ. ПНЕ СТ