чынай диэнтэн субул. көстүү. Эдэр киһи хоско ыксаабыттыы чынахачыйан киирдэ

чынай диэнтэн б
тэҥ. көстүү. Тыһы тыймыыт чынаҥнаабыт Тыҥыахтыыр Тыҥалытта эбэ хотуну [аастылар]. П. Ойуунускай
Мин тугу да билбэтэх курдук, дьоһумсуйа туттан, холкутук төттөрү-таары хааман чынаҥныыбын. Тумарча

чынай диэнтэн хамс
көстүү. Кэннинэн тиэрэ чынарыйан, Киэптээн, суоһаан олордо. С. Васильев
Санаатыгар ытан сыыспыт кыыл табата чынарыйан, көөчүктэнэн куотарга дылы. А. Сыромятникова

чынай диэнтэн арыт
көстүү. [Тима:] Эх, чыналдьыйбыт, чөмчөөрүспүт бэйэмсэхтэри көрөкөрө, илиим кыһыйар. И. Гоголев
[Соня:] Толя чыналдьыйан кыргыттары сэниирэ сүрдээх. Улахамсыга бэрт. М. Обутова-Эверстова
Сорохтор прапорщиктар оскуолаларыгар киирэн байыаннай курсант формата таҥастаах, дьоһуннаахтык туттан, хааман чыналдьыйар буолбуттара. «Чолбон»

чынай диэнтэн көстө түһүү. Соһуйан, бэркиһээн, кэлэйэн, бастаан тиэрэ чынах гынна, онтон умса дьүккүк гынна. Күннүк Уурастыырап
[Грациялаах Глафира] Губернаторша курдук ымах гынар, Государыня курдук чынах гынар. Р. Баҕатаайыскай

дьүһ. туохт. Көһүүннүк чынайан көһүн (уһун систээх, синньигэс бииллээх киһи туһунан). ☉ Казаться неестественно прямым (о человеке с длинной спиной и тонкой талией)
Көдьөллөн турар. ПЭК СЯЯ
Эриммит бырастыынатын кыра оҕолуу түөһүгэр бобуччу харбаан, хамсаабакка көдьөллөн олорон, …… көрүдьүөстээх кэпсээни саҕалаан иһэн, ах баран хаалла. В. Яковлев

даҕ. Кэтит, хаптаҕай, алаадьылыы быһыылаах (сирэй туһунан). ☉ Широкий, полный, плоский, как блин (о лице)
Эһэ арҕаһын түүтүн курдук өрө күүрэ сылдьар баттахтаах, маҥан малтаҕар сирэйдээх, сукуна-солко таҥастаах эдэр киһи, «мин дуо» диэбиттии тиэрэ түһэн чынайан олорор. Н. Якутскай
Малтаҕар кэтит сирэйдээх, хаптаҕай муруннаах, быһыта баттаабыт курдук кылайбыт кыараҕас харахтаах киһи ойон турда. «ХС»

чынай диэнтэн холб. туһ. Чынаһан, хантаһан, барахсаттар, Кавказ күөх төрөлкөй мастара, Кырдьык, тахсыахтарын тахсыбыттар Таас оҕолоро тааска эрэ. И. Эртюков
Чынаһан ахан турабыт уонна туох да саҥатаиҥэтэ суох ыстаарсай лейтенаны көрөбүт. КИ АДББ
Уолаттарбын мин өйдүүбүн, ол иһин маннык тэҥнээхтии сылдьабын, оттон атын тириэньэрдэр улахамсыйбыта буолан чынаһаллар. «Чолбон»

киил мас курдук кинэччи тартар фольк. — олус диэн кыыһыр (хол., олоҥхо бухатыырын туһунан). ☉ Разгневаться, прийти в негодование (напр., о богатыре олонхо)
Киил мас курдук кинэччи тартарда. П. Ойуунускай
Бары абаран-сатаран, киил мас курдук кинэччи тартардылар. Н. Абыйчанин. Кинэччи тутун — дьоһуннаахтык чинэй-чынай. ☉ Держаться очень прямо, чуть откинув голову назад, сознательно придавать своей внешности заносчивый вид
Кинэччи туттан, …… Талба-нарын бэйэлээх [сэбин ылла]. П. Ойуунускай

дьүһ. туохт.
1. Төбөҕүн чоноччу туттан, моонньугун уһатан, үрдээн чынайан көһүн. ☉ Быть стройным, с высоко, горделиво поднятой головой
Урууга-ыһыахха биирдэ эмэтэ көрөн аһардахха, дьэ, кынтайан, олох улуус суруксутун ойоҕунуу улаханнык туттар хотун баар дии. Болот Боотур
Сыһыы ньаарсын отун кэһэн, Хааман кынтай, сотоҕун, Үкэр оргууй имэрийэн, Өссө ордук тупсуоҕун. М. Ефимов
Бадараан кытыыларыгар чөкчөҥө көтөн, кутуруга туртайбытынан кынтайан тиийэн, чугас-чугас түһүтэлиир. Д. Таас
2. көсп. Көбүс-көнө, үрдүк буол (хол., мас-от). ☉ Быть стройным, высоким, вытягиваться вверх (о растениях)
Кындал сиргэ кынтайбыт, Көстөөх сиртэн күндээрбит Кулууп дьиэҕэ ыччаттар Куруук мустан оонньууллар. Нор. ырыаһ. Кыыс курдук сардаана Кынтайа сандаарар. Е. Васильев
Кыыс оҕолуу кынтайбыт хатыҥ барахсан туналыйар. «ХС»
ср. кирг. кынтый ‘быть аккуратным, подобранным, приятным для глаза, красивым’