Якутские буквы:

Якутский → Русский

ньыкаа

I уст. пешка (при игре в шашки).
II диал. капризный (о ребёнке).

Якутский → Якутский

ньыкаа

I
аат. Дуобат оонньуурга аналлаах хаптаҕай төгүрүк. ☉ Фигура в виде точёного кружка для игры в шашки, шашка
Оҕонньордоох уол — кырдьаҕастаах эдэр дуобаччыттар — остуол нөҥүө утарыта олорон, хороохторун уонна ньыкааларын туруортаан оонньуурга оҥостунан барбыттара. Далан
Тупсаҕай оҥоһуулаах фабричнай дуобаттар баар буолуохтарыттан хороох уонна ньыкаа диэн тыллар улам умнуллан барбыттара. ПРД ДДь
Уһана үөрэнээччи аан бастаан инчэҕэй талахтан сытыы быһаҕынан кыһан хороох, ньыкаа диэн ааттанар саха дуобатын оҥоруон сөп. ПСН УТС
II
даҕ. Атаахтык иитиллибит (оҕону этэргэ). ☉ Капризный, избалованный (обычно о ребёнке)
Харахпын сабарбын кытары Мин түүлбэр өрдөөҕү кэм киирэр. Төрдүөйэх мин ньыкаа саастаахпын, Баҕардар буолуоҕа үс эрэ. С. Данилов
Кини [Аан Чыҥыйа] чахчы атаах, ньыкаа этэ, ырыаны-тойугу, үҥкүүнү олус таптыыра. И. Гоголев
Килбик, ньыкаа кыргыттары Кини түлэй түүннэргэ Кууһан, уураан ааспыта Күнүү, ымсыы үөскэтэр. И. Чаҕылҕан
ср. эвенк. никаа ‘малыш (при обращении), младший, меньший’

Еще переводы:

ньыык

ньыык (Якутский → Русский)

I под р. слабому писку.
II 1. уст. см. ньыкаа I; үс ньыык эрэ хаалла осталось только три пешки; 2. перен. бесхарактерный, слабый; ньыык киһи бесхарактерный человек; баба (о бесхарактерном мужчине).

боллоччу

боллоччу (Якутский → Якутский)

сыһ. Үллэччи, болточчу. ☉ Выделяясь толстым, вздутым видом. Уоскун боллоччу тутун
□ Кини толору уоһун боллоччу туттан олорор. Амма Аччыгыйа
Ньыкыы уоһун боллоччу туттан, сүүһүн аннынан көрөн олордо. Болот Боотур
Оҕом халыҥ баҕайы арыылаах лэппиэскэни боллоччу уобан олорор эбит. Софр. Данилов

даамка

даамка (Якутский → Якутский)

аат. Дуобат оонньуутугар утарылаһааччы хонуутун тиһэх эрээтигэр тиийэн, хас баҕарар хараҕы иннинэн-кэннинэн хаамар кыахтаммыт ньыкаа. ☉ Дамка (в шашках)
Хара даамка дуоска ортоку харахтарыгар дубук түһэр кыаҕа суох. ПРД ТҮө

ачаа

ачаа (Якутский → Якутский)

даҕ., түөлбэ. Атаах, буойары, өйдөтөрү истэ үөрэммэтэх, көҥүллүк иитиллибит, мэник-тэник (оҕо). ☉ Свободно воспитанный, избалованный, капризный (ребенок)
Тураах ойоҕун курдук ачаа (өс хоһ.). «Белоручка», «ньыкаа», «ачаа» диэн тыллар Никаҕа туһуланан элбэхтик этиллибиттэрэ. Болот Боотур
Кыыстара Вера — уон икки сааһыгар сылдьар мааны, ачаа оҕо. Н. Түгүнүүрэп

налыс гын

налыс гын (Якутский → Якутский)

туохт. Э м и ск э и л и игин-атаххын босхо ыытан, нукаай курдук буол. ☉ Внезапно сделаться расслабленным, вялым, обмякнуть, ослабнуть
Кыыл налыс гына түһэр. Ону кэтэҕин аһыттан ылан Ньыкаан туора илгэр. М. Чооруоһап
Дүҥүр дьулаан ньиргиэ риттэн, …… Баһылай эрэйдээх харахтара быччайан таҕыстылар, атахтара-илиилэрэ былаат буолан налыс гынан хааллылар. «ХС»
Олус илистэн Кыысчаан уҥан налыс гынар. В. Лебедев (тылб.)

уксаан

уксаан (Якутский → Якутский)

I
аат., эргэр. Өрөбөлүүссүйэ иннинэ сири бас билээччилэргэ өлбүгэ сири тэҥнээн үллэрии, анааһын. ☉ Уравнивание земельных наделов (у землевладельцев до Октябрьской революции 1917 года)
Чэ-чэ, ол «байбыт», «топпут» Дьаҕаҥ баһыгар хаалыаххын саныыр буоллаххына, уксаан хамыыһыйатыгар этэн көннөттөрүөм. Эрилик Эристиин
Сир уксаанын бүтэрбиттэрин иллэрээ күн нэһилиэк мунньаҕа бигэргэттэ. М. Доҕордуурап
II
аат. Ньыкааны соруйан уган биэрэр остуол оонньуута (ньыкаата суох хаалбыт оонньооччу кыайыылаах тахсар). ☉ Игра в шашки, в которой выигрывает тот, кому раньше удалось отдать противнику все свои шашки, поддавки
Кинилэр сынньалаҥҥа диэн иккитэ уксааны оонньообуттара. Ю. Рытхэу (тылб.)

дьиибэлээ

дьиибэлээ (Якутский → Якутский)

туохт.
1. Мэниктээн, оонньоон кими эмэ соруйан соһутар, куттуур, кыыһырдар эбэтэр хаадьылыыр курдук тугу эмэ гын, оҥор. ☉ Подшучивать, устраивать забавы, проделки, проказничать
Онуоха Ньыкыы оройго охсон эрдэҕинэ, ньыкыс гынан аһаран биэрдэ, сааны улаҕа диэки элиттэ уонна убайын дьиибэлээн уоһун ханньаҥнатта. Болот Боотур
Сыллай дьиибэлиириттэн куттанан киэһэ хойукка диэри утуйбаттар. Амма Аччыгыйа
[Сахаар] дьиибэлээн, биллэрбэккэ, араадьыйа штепселин туура тардан кэбиһэр. Суорун Омоллоон
2. кэпс. Дьахтарга иҥээҥнээ, дьахтары кытта оонньос (иннин ыла сатаан). ☉ Заигрывать с женщиной, домогаться ее
Дьикти сэмэй Кууһума, Дьиибэлээмэ, кууһума. Күннүк Уурастыырап
«Миигин начаалынньыгым киэһэ үлэ кэнниттэн хаалларан дьиибэлээри гынна», - диэн оройкуомҥа үҥсүбүтэ. М. Попов
3. эргэр. Былыргы итэҕэлинэн киһиэхэ туох эмэ моһуогу, мэһэйи оҥор (абааһы туһунан этэргэ). ☉ Препятствовать, мешать каким-л. действиям человека (о злом духе, абаасы)
Баҕар, ол куһаҕан тыын дьиибэлээбитэ буолуо, баҕар, тойон таҥара бэйэтэ соруйан накаастаабыта буолуо. М. Доҕордуурап
[Лэкиэс:] Дьэ, муода. Ити аата туох эрэ дьиибэлээтэҕэ, абааһы буолуо. С. Ефремов
[Чучунаалар] киһини эккирэтэн моһуоктуур, дьиибэлиир идэлээхтэрэ үһү. Н. Заболоцкай

кэтэхтээ

кэтэхтээ (Якутский → Якутский)

  1. Кими эмэ кэтэҕиттэн ыл. ☉ Брать, хватать кого-л. сзади за шею, нападать сзади (о зверях)
    Бэдэр сиэмэх бэрт сэрэх: сонордоһо сатаабат, Сойуолаһа соруммат — Кэтээн туран кэтэхтиир, Саһан баран хаалдьыктыыр. С. Васильев
  2. Атах таҥаһыгар кэтэхтэ олорт, бэргэһэҕэ кэтэҕи тик. ☉ Пришивать задник (к обуви, шапке).
  3. Ким, туох эмэ кэлин (улаҕа, уҥуоргу) өттүн былдьаа. ☉ Быть, оказаться сзади (с тыловой стороны) кого-л.
    Үрүҥ ньыкаа даамкаҕа тахсаары да хараҕы ылар бириэмэтигэр харалар …… сиэртибэлээн баран, даамканы кэтэхтээн тэҥнэһэллэр. НСС ОоО
  4. көсп. Көнөтүнэн өйдөөбөккө, эргитэн, киитэрэйдии сатаа. ☉ Воспринимать сказанное не прямо, а подозревать какие-л. подвохи, задние мысли; хитрить, иметь задние мысли, проявлять коварство
    Эн тоҕо нарын итэҕэлгин Киһиэхэ барытыгар аныыгын Кэтэхтиир туһунан санаабакка? Н. Харлампьева
    Көр, Тархаевыҥ ити да буоллар киһи киһитэ ээ. Бэрэбиэркэлии кэлэ сылдьар диэн кэтэхтээбэт буоллаҕа, хата үөрэ-көтө көрсөр. В. Ойуурускай
    Киһи диэн дьиибэ даҕаны, мээр кэтэхтээн өйдүү сатыыр. «ХС»
  5. Киһи тылыгар киириммэт буол, өһөс. ☉ Не слушаться, перечить, упрямиться
    Хайа, туох буолан кэтэхтээтиҥ. ПЭК СЯЯ
таралый

таралый (Якутский → Якутский)

тарай диэнтэн хамс
көстүү. Сиидэркэ суруксут …… устуулугар кэннинэн чинэрийдэ. Устуул, хаачыгыраат, хампарыйан хаалла, Сиидэркэ муостаҕа тас уорҕатынан таралыйда. И. Гоголев
Артем сыгынньахтанан баран, утуйар кукуулун үрдүгэр тиэрэ таралыйан сытар. Тумарча
Маччааһай ойоҕо Мэтээх Матырыас дьиэтигэр соҕотоҕун таралыйа сытар буолан биэрдэ дуу? В. Протодьяконов
♦ <Бэлэм> аска-таҥаска (бэлэмҥэ) таралый — туохха да кыһаллан көрбөккө эрэ, атын киһи бэлэмигэр олор. ☉ Не заботясь ни о чём, жить на всём готовом
Боростуой үлэһит дьахтар оҕото эрээри, кыратыттан ыла алыс дэлэгэй аска-таҥаска таралыйан, ыаммыт балык курдук, ньуолдьаҕай, ньыкаа көрүҥнээх уол. Тумарча
Тоҕо сорох дьон кыһыл илиилэринэн үлэлээбэт эрээри бэлэм аска-таҥаска таралыйалларый? «ХС»
Эһиги бэлэм аска-таҥаска таралыйан олороҕут. «ХС». Талбытынан (таптаабытынан) таралый — туохха да хааччаҕа, кыпчыйтарыыта суох олоххо олор. ☉ Жить, ни в чём себя не ограничивая, вольготно
Байдар, хамначчыттанан эҥин талбытынан таралыйыа этэ буоллаҕа дии. Софр. Данилов
Үрүмэччи кэргэн тахсыбыта Үлэһит ыҥырыаҕа. Олорон эрэн харчы муспута, Ол кэннэ сыаҕа, арыыга Тараччы уойан таспайбыта, Талбытынан таралыйбыта. М. Ефимов
Дьөгүөссэ кэллэр эрэ, кинилэргэ күтүөт киһи уолларын курдук тутуллан, таптаабытынан таралыйара. «ХС»

күһэҥэ

күһэҥэ (Якутский → Якутский)

аат., эргэр.
1. Ойуун кыырар таҥаһын көхсүгэр баайыллар күн, ый уо. д. а. баһыылаах кылырҕас төгүрүк тимирдэр. ☉ Общее название ритуальных украшений на спине шаманского плаща — металлических пластинок в виде круга, изображающих солнце, луну и т. п. [Ойуун:] Күн тулунна, күһэҥэ быһынна
Абааһы уола аһаары адаҕыйда. Суорун Омоллоон. Ойуун арбаҕаһын хааһахтан хостуу сылдьан күһэҥэ тимирин быһан ылан Дьоскуос кистээн кэбиспит. Болот Боотур. Ойуун кыырар таҥаһын көхсүгэр күһэҥэ диэн баайыллар, ону «күн» дииллэр
Өскөтө күһэҥэ быата быстан түстэҕинэ, ойуун өлүөхтээх диэн буолар. КНЗ СПДьНь
2. Халтархайга хаамарга иҥэһэ курдук атахха кэтиллэр тиистээх тимир. ☉ Железный обруч в виде стремени с заостренными концами, надеваемый охотниками на ноги для удобства передвижения по лесу.
3. эргэр. Былыр кыргыһыыга киирэргэ атахха кэтиллэр кыра тимир куйах. ☉ Железный щиток на ногах у древних воинов
Дыгын Ньыкаа Харахсыҥҥа этэр: «Оҕоҥ үчүгэй ытааччы эбит. Онон ити төҥүргэскэ тимир күһэҥэ баар, ону үнтү ыттаҕына, чахчы үчүгэй киһи буолуо». Саха сэһ. I
♦ Күн <хараҕата> туллара, күһэҥэ <быата> быстара буолла (күһэйдэ) — өлөр өлүү, улахан куттал суоһаата, кэрээн, кыһалҕа буолла: былыргы саха итэҕэлинэн, ойуун, кыырар кэмигэр күһэҥэтин быата быһыннаҕына, тута өлөр. ☉ Попасть в критическое положение; оказаться между жизнью и смертью (букв. пришло время отлететь закрепе солнца и оторваться күһэҥэ): по старинному якутскому поверью, если во время камлания порвется шнур от күһэҥэ, то шаман должен умереть тут же на месте
Ийэлээтэр ийэм, аҕастаатар аҕаһым! Дьэ, күн туллара, күһэҥэ быстара буолла, хаарыан сах буолла! Сэрэнэн-сэрбэнэн олор эрэ! Саха фольк. Одун хаан оҥоһуута Улаатан эрэр эбит, Чыҥыс хаан ыйааҕа Ыксатан эрэр эбит. Күһэҥэ быата быстара, Күн туллара күһэйбит. Өксөкүлээх Өлөксөй
Күн туллара, күһэҥэ быата быстара диэн дьэ уолдьаспыт, тааҥкаларбыт үгүстэрэ умайбыттар. ПДА СС. Тэҥн. күнэ хараарда
ср. тюрк. күзүҥү, көҕүҥү ‘зеркало’, тув. күзүҥгү ‘бляхи с лентами (принадлежность для камлания)’