көр чэйдэт
Онно [Сиинэҕэ] ыаллар сылдьар ыалдьыты Чаайдаппакка таһаарбаттар. С. Данилов
«Бачча киһи» ол биир оҕонньору сатаан чаайдатыаҥ суоҕа дуо? С. Федотов

дэс диэнтэн хай
аата. Ырыа-тойук ырааппыт, Чыып-чаап дэһии үксээбит. П. Ойуунускай
«Дьэ, Марыына, биһигини чэйдэттэҕиҥ дии!»- дэһии буолла. Н. Заболоцкай. Үгэс быһыытынан, бастаан утаа хардарыта: «Хайа, кэпсээниҥ?» - дэһии. С.Федотов

өлүү II 1 диэнтэн аччат. Ааныка быһаҕын таһааран өлүүкэ эти бысталаан оҕолоругар үллэртиир. В. Иванов
Кэһии эттэн аҕыйах ыстыыны ууран, ийэм абаҕабын чэйдэттэ. Биһиги эмиэ быыкайкаан өлүүкэбит оҕотугар түһүстүбүт. «ББ»

аат. Олохсуйбут үөрүйэх, сиэр-майгы, уопсай бэрээдэк быһыытынан былыргыттан тутуһуллар үгэс. ☉ Обычай, традиции
Кинилэр абыычайдарын быһыытынан, ньымааттаабыт киһи [таба] баһын, моонньун, аҥаар холун ылар эбит. А. Софронов
Тиийэн онно оһох оттон, Күөстээн-астаан бардылар — Абыычайы батыһан, Алаадьылаан, кус буһаран, Үлэ бүппүт малааһынын Үөрэ-көтө атаардылар. Күннүк Уурастыырап
Таһырдьаттан киирбит эрэ киһини чэйдэтэр, итии киллэртэрэр уонна кинини кытта онуманы кэпсэтэр — саха ыалын абыычайа. Н. Якутскай

кыбыһын диэнтэн хай
аата. Миша ис сүрэҕиттэн үөрбүт этэ. Киһини албыннаатым, эҥин диэн кыра даҕаны кыбыстыы, кэмсинии суоҕа. Н. Лугинов
Онон мааны ыалдьыты саахара суох чэйдэтэн, ийэ муҥнаах кыбыстыы бөҕөтүгэр түбэстэ. Н. Заболоцкай
Бүгүн, ама, биир да куобах иҥнибэтэх муҥа буолуо дуо? Туга даҕаны суох дьоммор кураанах төнүннэхпинэ, кыбыстыыта бэрт буолууһук. И. Сосин

ньаҕый диэнтэн холб. туһ. «Ньаҕыһа сытыйаннар
Киһини да сүгүн чэйдэппэттэр…» — дии-дии [Өкүү] таһырдьа харбыаласта. И. Федосеев
Хата, саас тиийэн, холкуос дьахталларын көҕүтэн, мунньах аайы ньаҕыһаннар, оҕо дьааһылатын астарбыттара. Н. Габышев
«Чэт, туох айылаах ньаҕыстыгыт?!» — диэн ыттарыгар улаханнык ордоотоото. А. Кривошапкин (тылб.)

сыҕай I диэнтэн холб. туһ. Кинилэр, кыра оҕолоох дьон, хонор сирдэрэ суох эрэйдэнэ сылдьалларын көрөн аһынан, үлэһиттэр сыҕайсан, бараах биир муннугар сытар сир биэрбиттэрэ. Н. Якутскай
Миигин көрөөт, сыҕайсан баран, чэйдэппитинэн бардылар. Н. Заболоцкай. Дьон сыҕайсан биэрдилэр, үҥкүүһүттэри иһирдьэ түһүлгэҕэ үтүрүйэн киллэрбиттэрэ битийэн бардылар. Хорсуттар с.

туохт.
1. Куһуоктарга арааран той (саахары), бысталаа (быһаҕынан), быһыта оҕус (сүгэнэн). ☉ Разрезать, разрубать на куски, ломтики
[Биэлсэр] Холбуйатыттан обургу куһуок саахары ойутан таһааран, остуолга турар быһаҕынан куһуоктаата. Амма Аччыгыйа
2. Туох эмэ аһы ууран чэйдэт. ☉ Подать чай с какой-л. закуской
Ааныас, ити киһини [Күлүк Сүөдэри] үчүгэйдик куһуоктаан чэйдээ эрэ. А. Софронов
Ыстапаан өйүө лэппиэскэтин тобоҕунан куһуоктаан чэйдээн баран, биир иллэҥ муннугу булан сытта. А. Софронов

1. туохт.
2. Сатыы хааман эбэтэр туохха эмэ олорон кэл, бар, сыҕарый. ☉ Идти, ходить, передвигаться (вплавь, вброд, на чём-л.)
   Атынан, табанан айаннаан, Арыт уунан устан, Салгынынан даҕаны көтөн, Сатыы эмиэ сылдьан, Сибиир киэҥ иэнин кэрийдибит. С. Зверев
   Ойуурга мас тосторо иһиллэр. [Тимэппий:] Бай, хайа, туох тыаһыыр! [Өрүүскэ:] Ээ, сүөһүлэр сылдьаллар ини. Күндэ
   Уон кылаас үөрэхтээх, эдэр, доруобай киһи ама тиэхиньикэни өйдөөбөт-билбэт, сырыыны кыайан сылдьыбат бэйэлээх буолуо дуо? Софр. Данилов
   △ Ыраах сиринэн тэлэһий, айаннаа. ☉ Ездить, странствовать, путешествовать (по отдалённым уголкам, городам, странам)
   Уон улууһу кэрийэ сылдьаммын, түүннэри-күннэри талкы маһыгар таҥнары холкуллан, өрө битийэн, күүһүм-күдэҕим быһынна. П. Ойуунускай
   Бэл, биһиги, ыраах Саха сирин дьонноро, киниэхэ [Украинаҕа] тиийэн сымнаҕас салгынынан тыынарбыт, куораттарыгар сылдьарбыт. Суорун Омоллоон
   Кини [Белов] айаҥҥа сырыттаҕына, Ленинградка хаалбыт кэргэнэ, кыыһа ньиэмэс буомбатыгар түбэһэн өлөллөр. Софр. Данилов
   △ Кылгас кэмҥэ ханна эмэ (хол., ыалга) киирэн аас. ☉ Нанести визит кому-л., навестить кого-л., зайти ненадолго куда-л. [Дьаакып:] Ким да кэлэ сылдьыбата дуу? А
   Сыромятникова. Маайа сырытта. Ийэм ону чэйдэтэн баран, билигин соҕус тахсыбыта. Амма Аччыгыйа
   [Татьяна Ивановна:] Хайа бу сылдьыбат бэйэҥ хайдах таарыйдыҥ? Олор, уоскуй. С. Ефремов
3. Ханна эмэ баар буол. ☉ Находиться, пребывать где-л. Үөрэххэ сырыт. Үлэҕэ сырыт
   □ Кини хамнаска сылдьан, үс сылы быһа аттары бэрийэн тахсыбыта. Дьүөгэ Ааныстыырап
   Манчаары уон сэттэлээх сааһыгар, саас кус ыта сылдьан Арҕаа Бэкэҕэ киирбитэ, биир атыыр үөрэ сылгылар ньиргийэн тураллар эбит. МНН
4. Баар буол, тыыннаах буол. ☉ Жить, существовать, здравствовать (быть, иметься)
   «Аны даҕаны Сиргэр-дойдугар, дьоҥҥор-сэргэҕэр кэлэн дьаарбайар буолаар. Этэҥҥэ сырыт», — диэн алгыы хаалбыттара. Далан
   Икки чыркымай кэккэлэһэ устан от саҕатыгар кэлбиттэрэ. Мин ыппатаҕым. «Эрэйдээхтэр сылдьыҥ», — диэбитим, туран кэлбитим. Суорун Омоллоон
5. Ханна эмэ баар буол, ууруллан (угуллан) сыт (кыра мал-сал туһунан). ☉ Быть, пребывать, находиться где-л. (о каком-л. предмете, вещи)
   Биир алтан харчыны сиэппэр илдьэ сылдьыбытым суох. П. Ойуунускай
   Кини [былыргы саха] уота ытыс быһаҕаһын саҕа кыалыгын иһигэр сылдьара. Суорун Омоллоон
   «Сэбиэт илиитигэр икки тыһыынча харчы баар буолуох тустаах, бу харчы кимиэхэ сылдьар?» — диэн суруксуттан Баһылайап ыйытта. Күндэ
6. Чопчу ханнык эмэ сиртэн кэл; ханнык эмэ сиртэн төрүттээх буол. ☉ Прибывать из каких-л. мест; быть родом из каких-л. мест. Бүк түһэн иттэ олорбут Семён Иванович ити ыйытыы киниэхэ туһаайылларын билэн: «Куораттан сылдьабын», — диэтэ. Т. Сметанин
   «Убаай! Эн аултан сылдьаҕын дуу?» — Абдуркулла ыйытар. Эрилик Эристиин
   Дьиэлээх дьахтар олорбохтоон баран: «Хайа диэкиттэн сылдьаҕын?» — диэн ыйытта. Н. Заболоцкай
7. Күн аайы эбэтэр кэмиттэн кэмигэр ханнык эмэ тэрээһиннэргэ кэлэн барар буол. ☉ Посещать каждый день или периодически какие-л. мероприятия, заведения
   Мин ол ыалга эбэбин кытта олорон хааллым, орто кыыстарын кытта оскуолаҕа сылдьар буоллум. Амма Аччыгыйа
   «Арзамас» диэн литературнай уопсастыбаҕа сылдьар. А. Пушкин (тылб.)
8. Дьон өйүгэр-санаатыгар сүппэттии сөҥөн хаал. ☉ Осесть, сохраниться (в памяти, в сердце, на устах у кого-л.)
   Ол үҥкүүлэрин, тойугун сорох тыллара бар дьон уоһугар оччотооҕута сылдьара. С. Зверев
   Эн астаан саламаат сиэппитиҥ Саас-үйэ санааҕа сылдьара. Эллэй
   Өр да эн сүрэхпэр сырыттыҥ, Кыталык ырыатын тылыныы. П. Тобуруокап
9. 1. көмө туохт. суолт. -ыы, -а сыһыат туохтуурдарга сыстан көмө туохтуур быһыытынан туттуллар, хайааһын өр соҕустук эбэтэр өрүү оҥоһулларын бэлиэтиир. ☉ В сочетании с деепричастием на -ыы, -а основного глагола используется как служебный глагол, образующий видовую форму глагола со значением длительности или постоянства действия
      Харытыана эрэйдээх, ол-бу тыаһы иһиллээн кэбиһэ-кэбиһэ, отоннообута буола сырытта. П. Ойуунускай
      Уум уҥуоргу өттүгэр хас да кус аһыы сылдьара көһүннэ. Т. Сметанин
      Петя дьаарбайа сылдьан, биир моҕотойу хаппыт мутугунан быраҕан, сыыһан кэбистэ. М. Доҕордуурап
10. хоту дьөһүөлү кытта холбуу туттуллан «биир суолу тутуспуккунан эбэтэр ким эмэ ыйыытынан салайтаран тугу эмэ гын» диэн суолталанар. ☉ В сочетании с послелогом хоту выражает значение «следовать чему-л.». Төрөппүттэрэ этэллэрин хоту сылдьар
    □ [Дьаакып:] Ол кэриэтэ талбытын хоту сырыттын. А. Софронов
    Ити тугу-тугу лахсыйар суруккутуй? Мин хаһан кулаахтар тылларын хоту сылдьыбыппыный. Күндэ
    ♦ Сылдьар ыалдьыт, хонор хоно- һо — хонор хоноһо, сылдьар ыалдьыт диэн курдук (көр хоноһо)
    [Булумдьу] быһатын, иитиллибит дьонугар сылдьар ыалдьыт, хонор хоноһо буолбут. Л. Попов. Ээх хоту сылдьар — барытын, барыларын кытта сөбүлэһэр. ☉ Со всем и всеми согласный. Ээх хоту сылдьар киһи