омуктас диэнтэн хай
аата. Нуучча, саха, эбээн — бары Олоорторо булкуһан, «Эн», «Мин», — дэһии, омуктаһыы, Атааннаһыы диэн суоҕа. С. Данилов

дьулуруй диэнтэн холб. туһ. Омукчаан табаларын соруйда
Табалар дьулуруспутунан бардылар. И. Данилов
Уулусса икки өттүн ыта-ыта, тааҥкалар дьулуруһан испиттэрэ. ССС
«Ыраахтааҕы! Ыраахтааҕы!» - дэһии буола түстэ саалаҕа, дьон бары тахсар аан диэки дьулурустулар. Л. Толстой (тылб.)

атааннас диэнтэн хай
аата. Кулаактар бэйэлэрэ тугу да билбэт, кимиэхэ да өстөммөт дьон курдук тутта сылдьаннар кулгаахха сибигинэйэн, хоп тылы тарҕатан, аҕа уустаһан, атааннаһыыны күөртүү сылдьаллар. Амма Аччыгыйа
Нуучча, саха, эбээн — бары Олоорторо булкуһан. «Эн», «Мин» дэһии, омуктаһыы, Атааннаһыы диэн суоҕа. С. Данилов. Кылаассабай уопсастыба атааннаһыыта остуоруйаларга бэрт сытыы социальнай ис хоһоону биэрэр. Саха фольк.

аат., геогр. Ыарҕанан, талаҕынан, сэдэх мастарынан балайда киэҥ сири саба үүммүт, дулҕалаах сир-дойду. ☉ Болотистое кочковатое пространство, поросшее кустарником, редкими деревьями (напр., ивами), марь
Ыарҕа маардары, бадарааннары, күөх халлааҥҥа өрө хороһон турар кубалаҥ куруҥах мастардаах куруҥ тыалары аастылар. Күндэ
Салгын сылыйан, бырдах үөрэ сииктээх маардар отторун, дулҕаларын быыһыттан көтөн тахсан, ат самыытыгар, Маайа, Сүөдэр үрдүлэригэр хара тордох буола мустар. Н. Якутскай
«Харбалаах табыгастаах сир буолбатах. Барыта маар, дулҕа, куобах уоһа, бырыы-бадараан, туох да суола-ии һ э суох туун дара дойду», — дэһии баара. «Кыым»
♦ Маар айах түөлбэ. — айаҕар биир да тииһэ суох киһи. ☉ Беззубый рот (о человеке). Маар айах буолбут оҕонньоттор
◊ Тумара маар — ото-маһа суох, сииктээх, ыарҕанан эрэ саба үүммүт түҥкэтэх сир. ☉ Глухое сырое место, сплошь поросшее ерником. Тумара маарга киһи кэлбэтэҕинии, Туох да суоҕунуу Чуумпу буолуталыыра, Арай хараҥа ойуурга өлүк элбэҕин Хара суор хаһыыта тыллыыра… Эллэй
Туундарам тумара маарыгар Туруйа тойуга чугдаарда, Туус маҥан туманы арыйан Туоһахта төгү рүк күн ойдо. П. Тобуруокап

даҕ.
1. Салыҥынан бүрүллүбүт, салыҥнары сылдьар. ☉ Покрытый слизью, слизистый, ослизлый
Салыҥнаах таастартан халтарыйа-халтарыйа, сорох таастартан иҥнэ-иҥнэ баран истим. Т. Сметанин
Сорох атыырдар саҥа төрөөбүт салыҥнаах кулуну тутан кэбиһэллэр. ОМГ ЭСС
2. көсп. Киһи сиргэнэр салынньаҥ, чанчарык. ☉ Омерзительный, гадкий, склизкий при прикосновении
[Түүлүгэр уу түгэҕэр түспүт киһини дьахтар майгыннаах абааһы:] «Ээ, дьэ, көмүспүн көһүппүтүм даҕаны», — диэтэ да, тыбыс-тымныы салыҥнаах муннунан сирэйбиттэн сыллаамахтаан ылла. П. Ойуунускай
Салыҥнаах дьабадьытыттан Салахайа саккыраан, Атар абааһы кыыһа Ардьыгынаан ылбыта. И. Чаҕылҕан
[Уу] биһиги дьоммут сытар ампаардарыгар хайыы-үйэҕэ кэлэ охсон салыҥнаах тымныы тылынан салаабытынан барбыт. Н. Заболоцкай
♦ Салыҥнаах сордоҥ курдук — туттарыахха да таба туттарбакка, ылларбакка, сатаан куотар-ааһар. ☉ Изворотливый, хитрый, находящий выход из любого положения (букв. как ослизлая щука (рыба))
Ол ойуутугар мүччү-хаччы харбатан, салыҥнаах сордоҥ курдук ньылбы туттаран кэбистэ. Күннүк Уурастыырап
Чэ, Юрий уруккуттан салыҥнаах сордоҥ курдуга биллэр. Н. Лугинов. Салыҥнаах ытыс — балык булдугар баартаах киһи, сорсуннаах балыксыт. ☉ Человек, удачливый в ловле рыбы, сноровистый рыбак
«Дьэ, Сэбирдэх [киһи аата] салыҥнаах ытыс, хайаан даҕаны балык баар сирин таба түспүтэ буолуо, төһө собо кытарар», — эҥин дэһии элбээтэ. Амма Аччыгыйа
◊ Салыҥнаах бүрүө анат. — киһисүөһү ис уорганнарын салыҥы таһаарар чап-чараас, ньалака ис бүрүөлэрэ. ☉ Слизистая оболочка. Хабарҕа салыҥнаах бүрүөтэ
□ Гастрит диэн үксүгэр аалан ыарытыннарар куртах ис салыҥнаах бүрүөтэ сүһүрүүтүн ааттыыллар. АВТ ГСЭ
Ыалдьыбыт сүөһү температурата үрдүүр, аанньа аһаабат, сыраана сүүрэр, айаҕын салыҥнаах бүрүөтүгэр уонна муннугар уу хабахтара …… тахсаллар. ДьСИи

туохт.
1. Сөптөөхтүк оҥоһуллан таҕыс, табылын. ☉ Делаться так, как нужно, выходить удачно, получаться. Оҥоһуум сатанан эрэр. Үлэбит сатаммата
□ Сатаммыт сап саҕаттан салҕанар (өс хоһ.)
[Баһылай:] Дьиҥ иһэ, киһи эрэ хобу таптыыр. Хайдах хобо суох олох сатаныай? Н. Неустроев
Араастаан албастаан көрдүлэр да, барыта сатаммата. Н. Якутскай
Бу эргин 1140 гектаар сир нүөлсүтүллүөҕэ сатаммата. П. Егоров
△ Алдьаммакка, харгытаабакка үчүгэйдик үлэлээ (сүнньүнэн буолб. ф-ҕа тут-лар). ☉ Работать, действовать исправно (употр. в основном в отриц. ф.). Носуоспут сатаммата. Уруучукам сатаммата
□ Аны: «Спидолабыт сатаммата», — дэһии буолуо. У. Нуолур
2. Кыһалҕаланыма, кыһалҕаттан быыһан, эрэйи көрүмэ. ☉ Справляться с чем-л., избегать чего-л., обходиться без кого-чего-л.. Көмөлөһөөччүлээх эрэ буоллахпына сатанабын
□ [Сайсары:] Бэйэм да хайдах сатанарбын, бу сабыллан хаалан, билбэккэ олоробун. Суорун Омоллоон
Быстахов диэн табаарыскыттан тэйдэххинэ сатанаҕын. Адьас! Эһиги суолгут тус-туһунан. Н. Лугинов
Уолаттар миигинэ суох сатаналлара биллибэт. Эрилик Эристиин
△ Туох эмэ улахан куһаҕаҥҥа, моһуокка түбэс (буолб. ф-ҕа). ☉ Оказаться в беде, иметь проблему (в отриц. ф.)
[Көстөкүүн:] Биһиги арай сатаммакка олоробут. Кийииппит бэҕэһээ киэһэ биэ ыы тахсан баран, биэҕэ быһа тэптэрэн, өлөн эрэр. Эрилик Эристиин
Тойотторуом, сатамматахпыт… Алдьархай бөҕө буолбут [киһилэрин ытан өлөрбүттэр]. М. Доҕордуурап
3. кэпс. Туохха эмэ талаһан, тугу эмэ көрдөөн эбэтэр тугу эмэ оҥорон сүгүннэнимэ, кими эмэ тулутума (буолб. ф-ҕа). ☉ Выводить кого-л. из терпения настойчивыми притязаниями на что-л. или нарушениями порядка (в отриц. ф.)
Бу ыт сатанымаары гынна. Мантан инньэ баайыыга туттахха табыллар. И. Федосеев
[Уоһук:] Суох! Бу киһи сатамматыгар тиийдэ [маһы уорбут]. Холкуостан киэр гыныахха бу киһини. Күндэ

см. дэс=.

аат.
1. Ким-туох эмэ туһунан сэһэргээһин; туох сэһэргэнэрэ. ☉ Рассказ, сообщение, известие
Кэргэнин кэпсээнин кини бөрүкү итэҕэйбэтэх. Киһи итэҕэйиэх да кэпсээнэ буолбатах этэ. Далан
Бу Турахин тойон кэпсээнин бары бэркэ сэргэҥнээн истэн олордулар. Эрилик Эристиин
[Иван Степанович:] Билигин кэлэн мин эһиэхэ кэпсээммин ситэриэм. С. Ефремов
2. лит. Прозанан суруллубут кыра кээмэйдээх уус-уран айымньы. ☉ Рассказ
Сынньана сытаммын мин аахтым бэҕэһээ биир кыра кэпсээни. Күннүк Уурастыырап
Итинтэн салгыы тэттик кэпсээннэри суруйан көрүүнэн дьарыктаммытым. В. Протодьяконов
Кини билигин ол санаатынан кэпсээн суруйар. Т. Сметанин
3. Сахалар көрүстэхтэринэ эҕэрдэлэһэн туттар тыллара (кэпсээниҥ? кэпсээҥҥит? диэн ф-ҕа). ☉ Приветственное слово якутов при встрече (употр. в ф. кэпсээниҥ? ‘что расскажешь?’ кэпсээҥҥит? ‘что расскажете?’)
Үгэс быһыытынан, бастаан утаа хардарыта: «Хайа, кэпсээниҥ?» — дэһии. С. Федотов
[Кэтириис:] Хата, Ааныка эмээхсин, тиийэн кэллиҥ дуу? Кэпсээниҥ? С. Ефремов
«Дьиэлээхтэр, кэпсээҥҥит!» — диэтэ сөҥ куоластаах киһи саҥата сыыйа баттаан. Н. Заболоцкай
♦ Айах (тыл) кэпсээнэ көр айах I
Оччотооҕу айах кэпсээнэ оннук. Л. Попов
[Уолаттар] былыргы Сунтаар туһунан айах кэпсээнэ буола сылдьар номоҕу булан, суруйбуттара. Багдарыын Сүлбэ
Кулгаах истэринэн, тыл кэпсээнинэн буоллаҕына, киниэхэ тэҥнээх, сампай уопсар киһи төрөөбөтөх. Саха сэһ. II
◊ Кэпсээн оҥоһун (гын) — 1) кэпсэниэ суохтааҕы кэпсээ, тыл оҥоһун (үксүн бопсон этиллэр). ☉ Рассказывать о чем-л., не подлежащем распространению, пустить слух (обычно употр. в ф. запрета)
[Кулуба:] Эн, Сэмэн, итини кэпсээн оҥосто сылдьар буолаайаҕын. Итинник сымыйа кэпсээн үрдүк тойот кулгааҕар киирдэҕинэ киһи баһа барыа. Н. Неустроев
[Хаалдьыт:] Ону кэпсээбит киһини, аны ити курдук кэпсээн оҥосто сылдьыма диэн саба саҥаран кээстим. А. Софронов
[Кэтириис:] Аны Күлүк, кырдьык истибит буоллаҕына, кэпсээн гына сылдьыа. А. Софронов; 2) ким-туох эмэ туһунан (киэн туттан, сөҕөн, холобур оҥостон о. д. а.) уура сылдьан кэпсээ, сөп буола-буола кэпсиир буол. ☉ Рассказывать периодически о ком-чем-л., передавать что-л. из уст в уста (то, что вызывает восхищение, гордость, удивление и т. д.)
Үгүс аҕа уустара кубаттан, хотойтон, эһэттэн төрүттээх курдук кэпсээн оҥостон кинилэри ытыктыыллара. Саха фольк. Кэнэҕэс дьон кэпсээн оҥостуохтара: оннук киһи урааҥхайа, оннук дьахтары күрэтэн баарта үһү диэн. Н. Неустроев
Өйдүү сылдьыам өлүөхпэр диэри [Ай-Петри хайаны], Кэпсээн оҥостуом бар дьоммор. Л. Попов. Кэпсээнтэн кэпсээн — биир кэпсээнтэн сиэттэрэн атын кэпсээн тахсыыта. ☉ Следование одного рассказа за другим
Кэпсээнтэн кэпсээн: эмиэ ити докумуоҥҥа Сырай, Хара Сырай, Куһаҕан Сырай диэн дьон суруллубуттар. Багдарыын Сүлбэ
Кэпсээнтэн кэпсээн диэбиккэ дылы, ситэрэн сэһэргээтэххэ, мааман аата бэл үүнээйигэ кытта тиксибит. ГКН МҮАа. Кэпсээҥҥэ киир (сырыт) — дьоҥҥо-сэргэҕэ билин, кэпсэн (үксүгэр үчүгэй өрүккүнэн). ☉ Стать известным, прослыть кем-чем-л., стать притчей во языцех (обычно благодаря своим достоинствам)
Күндү түүлээх, көмүс, алмаас, Кэпсээҥҥэ киирэр эн дойдуҥ. Баал Хабырыыс
Күбэйээнэ эмээхсин үтүө сүрэҕэ, сайаҕас санаата, кини бар дьоҥҥо өлбөт өҥөтө ырыаҕа ылламмыта, кэпсээҥҥэ киирбитэ. И. Данилов
Кинилэр оттообут отторо, үүннэрбит бурдуктара, көрбүт сүөһүлэрэ, бултаабыт бултара кэпсээҥҥэ сылдьара. «Кыым»
ср. уйг. гэпчан ‘разговорчивый, словоохотливый’

туохт.
1. Ханна эмэ ыраах бар; тэй, дьалты буол. ☉ Уходить, отдаляться, уезжать далеко
Ыраатыахпытыгар диэри кинилэр далбаатыы хааллылар. Амма Аччыгыйа
Күһүҥҥү ынахтар ырааппыт да буоллахтарына көҥүллэрэ. В. Титов
Булка үлүһүйэн кый бырах ыраатар кутталлаах. А. Кондратьев
△ Ыраахха диэри иһилин, тиий (дорҕоон, тыас-уус туһунан). ☉ Постепенно удаляясь, затихать, уноситься вдаль (о звуках, шуме)
Ырыа тыалар-хайалар үрдүлэринэн ыраата эҥсиллэн көтө турда. Амма Аччыгыйа
Күөх оту суугунатта, Көҥүс уутун долгутта. Төттөрү сүүрдэ, ааста, Тыаһа улам ыраатта. Баал Хабырыыс
Ити курдук ытыыр-ыллыыр икки ардынан ымманыйан ырыа ырааттар ыраатан сүттэ. П. Филиппов
△ Тохтообокко устан бардар баран, ааһан ис, (күн-дьыл, бириэмэ туһунан). ☉ Проходить, протекать беспрерывно (о времени)
Настя утуйуон, сынньаныан олус баҕарбыт, түүн даҕаны ырааттаҕа. Н. Якутскай
Уһуктубутум күн тахсыбыта ырааппыт быһыылаах, өр да утуйбуппун. Т. Сметанин
Уола Мэхээс урут сөпкө кэлэр этэ, күн киэһэрэн ыраатта. Ф. Захаров
3. кэпс. Саҕаланан баран күүһүрэн, дириҥээн ис (тугу эмэ этэргэ). ☉ Набирать темп, обретать размах, быть в разгаре
Ырыа-тойук ырааппыт. Чыыпчаап дэһии үксээбит. П. Ойуунускай
Улаханнык сылайбыт эрэйдээхтэр, сотору буолаат, муннуларын тыаһа ыраатта. И. Гоголев
Биһиги да оҕонньотторбут бэйэлэрин өлүүлэрин син сыылларар соҕус дьон этилэр, онон эмиэ күө-дьаа буолан, кэпсэтиилэрэ ыраатта. Н. Заболоцкай
Кини тиийиитигэр дьоно үлэлээн туманнатан ырааппыттар. М. Доҕордуурап
△ Быданнаа, өр буол (туох эмэ буолбута). ☉ Отойти в прошлое, миновать (напр., о каком-л. событии)
Улахан уола кэргэннэммитэ ырааппыт, кырдьаҕас ыал. Софр. Данилов
Кэпсээ куорат сонунун. көрсүбэтэх да ыраатта. С. Ефремов
4. Туох эмэ нааданы толуйар ахсааннаах, кээмэйдээх буол, өр кэмҥэ тиий (үксүгэр буолб. ф-ҕа тут-лар). ☉ Быть достаточным, в нужном количестве, иметься в необходимой мере, хватать на долгое время (обычно употр. в отриц. ф.)
Уматыктара бүтэрэ кэллэ, аҕыйах буочука сэлээркэ хаалла, ол диэхтээн, ырааппата чуолкай. А. Кривошапкин (тылб.)
5. көсп. Урукку таһымҥын, көрдөрүүгүн эбэтэр кими эмэ туохха эмэ аһара түс, куоһара бар. ☉ Превзойти кого-л. в чём-л. или превзойти ранее достигнутый результат
Эн да миигиттэн ырааппатыҥ ини, мин куорат аҥаарын тутустум. Н. Лугинов
Бэйэтин кыаҕар эрэнэн ээл-дээл эрчиллэр, сүрэҕэлдьии-сүрэҕэлдьии сиэксийэҕэ кэлээччилэр ыраатар кыахтара суох. НЕ ТАО
♦ Кэннэ ыраатан, иннэ чугаһаан <иһэр> — иннэ чугаһаан (кылгаан), кэннэ ыраатан (уһаан) <иһэр> диэн курдук (көр илин I)
Ол, бу мин, Кэнним ыраатан, Инним чугаһаан Сыттаҕым ээ. Өксөкүлээх Өлөксөй
«Уҥуоҕум дойдубар хааллар сөп буолуо этэ, кырыйдым, кэнним ыраатта, инним чугаһаата», — диэн таҕыста аҕам. М. Доҕордуурап
Уочаркаҕа бэл, бу кэннэ ырааппыт, иннэ чугаһаабыт, бүдүк буолбут оҕонньор киһилии кэрэ өттүнэн биһиэхэ эргиллэр. Эрчимэн
ср. др.-тюрк. йыра, алт. ыраа ‘удаляться, отходить’

эн-мин дэһэн — эн-мин дэс (дэһис) диэн курдук (көр дэс)
Билигин оҥоруу, ыйаах күүһүнэн атын-атын буолбут иһин, былыр хаһан эрэ чугас ыаллыы буолан эн-мин дэһэн олоорпут этэ буолбат дуо? А. Софронов