туохт. Муҥутуурдук сит-хот, тупсан көһүн (айылҕаны этэргэ). ☉ Расцвести пышным цветом, предстать во всей красе
Хаарыс-хампа күөҕүнэн мунааһыйа турар улуу Сир ийэбит …… Олох диэни чэлгитэн-чэчирэтэн, уҥуора биллибэт уһун тускулун олохтуур. Д. Апросимов
Биирдэ самаан сайын муҥутаан мунааһыйан турдаҕына, тус илиҥ ҥи тумул тыаларын иһиттэн туох эрэ, кыылтан да, көтөртөн да атыҥҥа дылы баҕайы кулаачыктанан тахсыбыт. «ХС»

аат. Ханнык эмэ култуурунай үүнээйилэри үүннэриинэн дьарыктанар киһи. ☉ Специалист по растениеводству, растениевод
Сибэккини үүннэрээччилэр Сир ийэ иэнин чэлгитэ симииллэр. С. Васильев
Цитруһу үүннэрээччилэргэ арыый да сынньалаҥ кэм кэлбит буолуохтаах этэ, ол эрээри плантациялар, син уруккутун курдук, элбэх киһилээхтэр. «Кыым»
Хортуоппуйу үүннэрээччилэр иннилэригэр быйыл улахан эппиэттээх сорудах турар. ПАК ИК

туохт.
1. Күөх дьүһүннээх гын; күөх дьүһүннээн биэр. ☉ Подсинить, сделать синим, голубым; сделать зеленым, подзеленить. Бу оҕо уруһуйугар халлаанын көҕөрдөн биэрдэ
2. Маһы олордон, үүннэрэн тулаҕын күөх оҥор. ☉ Озеленить (местность посадками)
Дархан куораты Хайы-үйэҕэ көҕөрдүбүттэр. Хантан эрэ ыраахтан аҕалан тирэхтэри олордубуттар. А. Федоров. Соҕуруу дойдуга маһы үүннэрэн бүтүн куйаар хонуулары, куораттары, дэриэбинэлэри көҕөрдөллөр. М. Доҕордуурап
3. Үүнээйини тылыннар. ☉ Способствовать росту (растений)
Үүнүүбүтүн …… көҕөрдөр быйаҥнаах сааскы ардах этиҥэ. Т. Сметанин
Көлөһүммүт таммаҕын Хара буорга түһэрэн Көмүллүбүт сиэмэни Көҕөрдүөҕүҥ, доҕоттоор! «ХС»
4. көсп. (үксүн поэзияҕа). Тупсар, сайыннар, чэлгит. ☉ Развивать, улучшать, способствовать расцвету, процветанию
Дойдуну көҕөрпүт Норуот куолаһа — Мин улуу ийэ сирим Үрдүкү Сэбиэтэ Туругурдун! А. Абаҕыыныскай
[Саҥа олох] Хоту кыраайга Көҕөртүҥ саха алааһын... И. Эртюков

даҕ. Күүстээх долгуннаах. ☉ С бурной волной
Байҕал бааллаах, үлэ күүрээннээх (өс хоһ.). [Өлүөнэ өрүс] омун бааллаах мэник долгуннара кырылас кумахтаах кытылга охсулланнар, күн уотугар кылапачыйа эккирэтиһэн бардылар. П. Аввакумов
Эҥсиллэр бааллардаах Элиэнэ эбэккэм Илиҥҥи, арҕааҥҥы эҥээрин чэлгиппит Эриэккэс үчүгэй үлэни хоһуйан, Эйэҕэс тылбынан эҕэрдэ эппитим. Күннүк Уурастыырап
◊ Тоҕус бааллаах – олус күүстээх долгун (урукку өйдөбүлүнэн, муораҕа устааччылары өлүүгэ тиэрдиэн сөп). ☉ Девятый вал (по старинным представлениям, роковая волна для мореплавателей)
Сарсын күн ортотуттан киэһэ тоҕус бааллаах буурҕа түһүөхтээх. Н. Якутскай

сыһ. Өр кэмнэр ааспыттарын кэннэ, хойутунхойут. ☉ В грядущем, в далеком будущем
Мин тоҕо эрэ, кэнэҕэһин-кэнэҕэс, икки атах бэйэтин дьолун бэйэтэ булунуо, …… күн курдук кэрэ олоҕу чэлгитиэ диэн, эрэнэ саныыбын. Суорун Омоллоон
«Саллаат дьылҕата» кэнэҕэһин-кэнэҕэс даҕаны улуу сэрии уотун ортотунан ааспыт буойун чаҕылхай кэрэһитэ буолан кэрэхсэнэ туруо. «ХС»
Кэнэҕэһин-кэнэҕэс сырдыктаах көҥүл эрэ сардаҥата Ийэ сирим үрдүнэн өрө тыган тахсыа буолуо дуо? А. Пушкин (тылб.)

даҕ.
1. Кээмэйинэн, көрүҥүнэн олус улахан, бөдөҥ-садаҥ. ☉ Очень большой, крупный (о размере чего-л.)
Адьырҕа кыыллар аараабыт алардарыгар Баараҕай тутуулар баараласпыттар. С. Зверев
Кини [элиэ] уйата халдьаайыга баараҕай тиит төрдүн мутугар баара. «ХС»
Хара тордох буруо тыыннаах собуоттардаах баараҕай куораттары олохтоотубут. А. Абаҕыыныскай
2. көсп., поэт. Сүҥкэннээх, улууканнаах. ☉ Великий, грандиозный
Бастаан туруорбут баараҕай сорукпут – Үчүгэй үүнүүнү хостуурга, Үгүһү өлгөмнүк оруурга. Күннүк Уурастыырап
Баараҕай күүспүтүн, Барҕа баай үппүтүн Ким кыайыай, Ким хотуой! Ким кэлэн туормастыай. П. Ойуунускай
Биэс уон сыл оскуола үөрэтэн Эбэҥким норуота сайынна, Баараҕай үөрүүнү, күн дьолун Барытын сүрэҕэр чэлгиттэ. Д. Апросимов

1. даҕ.
2. Саас буолар, оҥоһуллар, туттуллар. ☉ Весенний. Сааскы кэм. Сааскы халлаан. Сааскы тыал. Сааскы ыһыы
   □ Сааскы киһи салбаммытынан, күһүҥҥү киһи күлбүтүнэн (өс ном.)
   Сааскы ылааҥы күн барахсан чэбдик салгына сайа кууста. Болот Боотур
   Төһө да сыралара эһиннэр, санааларын баҕатынан сааскы халаан уутун кэһэн айаннаабыттара. И. Данилов
3. көсп., поэт. Киһи эдэр айар сааһынааҕы эбэтэр норуот олоҕун саҥалыы сайдыыта саҕаланар кэминээҕи. ☉ Относящийся к раннему периоду творческой деятельности человека или к этапу обновления жизни народа
   Ырыаһыт буолбут ыраатта. Ол сааскы омуннаах кэмҥэ Дууһабар айыы баҕата, Сүрэхпэр олох ырыата Муҥура суох элбэх этэ. С. Данилов
4. аат суолт.
5. көр саас III
6. Көп сирэм сибэкки быыһыттан Күөрэгэй күөрэйэн хоһуйда, Саймаархай сайаҕас салгынтан Сааскыны уруйдуу тоһуйда. Күннүк Уурастыырап
   Хоту кыраай Хонон турбут курдук Сандаа маҥан Сааскыта эргийбит. С. Васильев
   Кыл сэлээппэлээх кырдьаҕастар быйыл, сааскыта хатааһыннаах буолан, от-бурдук бөрүкүтэ суох үүнүө диэн дьоһумсуйан олорон дьылҕалыыллар. В. Чиряев
7. көсп., поэт. Киһи көҥүл, дьоллоох эдэр сааһа эбэтэр норуот олоҕор дьоллоох саҥа кэм. ☉ Счастливые юные годы в жизни человека; счастливое новое время в жизни народа
   Аан бастаан ыллаппыт, ытаппыт Умнубат бастакы тапталбыт, Бастакы ырыабыт ымыыта, Олохпут сааскыта — барыта Хаалбыт ол быдан сыллаахха Сэргэлээх иккитэ уопсайга. С. Данилов
   Иитиллэр эбэбит Элиэнэ иэнигэр Эриэккэс сааскыны эргиттиҥ, Үйэттэн үйэҕэ тилэри диэлийэр Үрдээбит өрөгөй чэчирин чэлгиттиҥ. Күннүк Уурастыырап

сүүр I диэнтэн хай
аата. Ол ыһыахха хапсаҕай, мас тардыһыыта, сүүрүү, кылыы уонна ат сүүрдүүтэ буолбута. Дьүөгэ Ааныстыырап
Сүүрүү киһиэхэ туһалаах, Сүүрүү чэлгитэр тускуллаах. Ахсаана Сонтуой
Сүүрүү, кырдьык, киһи этигэрхааныгар, бары ис уорганнарыгар, быччыҥнарыгар барыларыгар дэхси туһалаах. АН БЭХСКТ
♦ Чолбон (сындыыс) <сулус> сүүрүүтүн курдук фольк. — олус түргэнник. ☉ Очень быстро, молниеносно
Онуоха Күн Эрбийэ бухатыыр соҕотохто уоттаах чолбон сүүрүүтүн курдук сур гынан хаалла да, Айыҥа Сиэр тойоҥҥо, Айыы Нуоралдьын эмээхсиҥҥэ кэлэн эттэ, Үрүҥ Аар тойон эппитин курдук. Саха фольк. «Суон ойуур курдук дурда буол, халыҥ ойуур курдук хахха буол!» — диэтэ да, саха киһи көрөр сардаҥалаах маҥан халлаанын диэки сындыыс сулус сүүрүүтүн курдук [Мөкүт Бөҕө] сур гынан хаалла. «ХС»
◊ Ат сүүрүүтэ (сүүрдүүтэ) көр ат II
Уруккута муҥхаҕа, сыбаайбаҕа, ат сүүрүүтүгэр, ардыгар атааннаһан аасыһар икки нэһилиэк дьоно, билигин бииргэ үөрэ-көтө үлэлииллэр. Амма Аччыгыйа
Онтон Учай диэн сиргэ ат сүүрүүтүгэр барбыппыт. Суорун Омоллоон
Ат сүүрүүтэ диэн көрү төрүттээччилэр, баһылааччылар, дьэ, бу икки дьон буолаллар. Д. Таас
Таба сүүрүүтэ (сүүрдүүтэ) көр таба. Аан бастаан Нариччааны Кирилл Иванов таба сүүрүүтүгэр көрсүбүтэ. Н. Габышев
Таба сүүрүүтүгэр таба тириититтэн, тыһыттан, кырсаттан тигиллибит эбээн норуотун национальнай көстүүмүн кэппит хас да сүүс киһи муһунна. «ХС»

1. даҕ.
2. Кэччэгэй, киһиэхэ тугу эмэ биэриэн, бэрсиэн баҕарбат. ☉ Скупой, жадный
   Биһиги чугаспытыгар бэйэтэ бэрт туспа сигилилээх-майгылаах, олус диэн кэччэгэй, күтүр киһи олорбута. Н. Заболоцкай
   Көҥөс, күтүр киһи туһунан норуот номох кэпсээннэрэ, өһүн хоһоонноро өссө сытыылар. М. Чооруоһап
   Холкуос баайын харыстыы үөрэнниннэр диэн, соруйан «кытаанах», күтүр киһи буола сатыыр. «ХС»
3. Сүҥкэн, сүүнэ улахан. ☉ Огромный, громадный
   Хайа, оннук сүдү ойуун ыарахан соболоҥҥо, күтүр манньаҕа кэлэр киһи буолуо эбээт. Н. Неустроев
   [Ыччаттарым] Күлүм-чаҕыл уоттаах Күтүр куораттары тутан, Уйгу-быйаҥ уорҕалаах Унаар хочолору чэлгитэн, Саха сирин уорҕатын Саахымат ойуунан сабаҕыт! С. Васильев
4. Дьулаан, кутталлаах. ☉ Страшный, опасный, жестокий, грозный
   Көмүрүө хаар сүгэһэрдээх Күөх эбириэн оҕустаах Күтүр тымныы дьылым Көмөлүйэ бүрүүкээн кэллэ. Саха фольк. Дьэ, кырдьык быйыл бэйэтэ даҕаны дьаҥныындьаһахтыын күтүр дьыл ааста. А. Софронов
   Үөрүү, оҕо буолан, хостон Салааскатын состо, Күтүр тымныы муоһа, тостон, Уоллаах кыыс оонньоото. Дьуон Дьаҥылы
5. аат суолт.
6. көсп., үөхс. Абааһы, киһи дьулайар харамайа; көстүбэт күүс. ☉ Дьявол, чудовище, черт; злой дух
   Бу дойдуга түстэргин эрэ ити күтүр, …… ити манаан сытар, суос-соҕотохто кэлэн үс төгүл сөрүөстэ түһэн баран ап-чарай быатынан сөрүү тардан ылыа, …… үс хос баһынан биирдэ ытырыа. Саха фольк. Куоҕаһы, суору уонна туруйаны тутан баран куоттардахха, арыт киһи кутун-сүрүн илдьэ баран хаалар күтүрдэр диэн былыргылар этэллэр. Амма Аччыгыйа
   Аан ийэ дойду иччитэ Алахчын Мичил хотун, атын күтүрдэр киирдилэр диэн атыҥырыыр буолаайаҕын! Эрилик Эристиин
7. Киһиэхэ куһаҕаны оҥорор, куһаҕаннык дьайар майгылаах-сигилилээх киһи. ☉ Человек с дурным характером, злыдень
   Тыллыырап истибэтигэр эттэххэ, кини былыр-былыргыттан тыллабырдьытынан, сымыйа биитэр сымыйа-кырдьык иккэрдинэн дьыалаһытынан сураҕырбыт күтүр. Софр. Данилов
   Дьалаан тойонтон кыыс билигин да саллар. Уодаһыннаах, оҕуруктаах санаалаах күтүр. И. Данилов
   Аны билигин биэлэйдэр диэн ааттанааччы улуу күтүрдэр саанан үүрэллэрэ хаалбыт. «ХС»
   ♦ Күтүр өстөөх — баҕайы, акаары. ☉ Дурень, глупец
   Күтүр өстөөх, эмээхсиниҥ өлбүтүн кэннэ, дьиэҕин ким дьиэлиэй, ким сүөһүгүн, аскын дьаһайыай? Н. Неустроев
   Күтүр өстөөх, доҕорбун эрэниминэбин, кырдьык, биирдэ күнүүлээн көтүрү сытыйбытым баар этэ. Амма Аччыгыйа
   Күтүр өстөөх, дьөлө түһэн биэрэҕин! Хара сарсыардаттан кэтэс мэлигир, кэтэс мэлигир! Н. Лугинов
   ср. монг. хүдэр ‘сильный, здоровый’, хэдэр ‘непослушный, упрямый; со скверным характером’

туохт.
1. Төбөҕүн икки өттүгэр хамсатан дьигиһит. ☉ Мотать, трясти головой (часто в знак неодобрения или отрицания чего-л.)
Эдэр нуучча чачархай куударатын өрө анньынна, хантас гынан илгистэн кэбистэ уонна көхсүнэн уокка олоруна оҕуста. Амма Аччыгыйа
Маадьаҕар атахтаах, салҕатыттан төбөтүн илгистэ-илгистэ килэччи көрбүт киһи саҥарда. Эрилик Эристиин
Бэл харсыылаах оҕустардыын сылаарҕаан, дьулайан, илгистэн кэбиһэ-кэбиһэлэр, кэннилэринэн тэйсэ сылдьаллар. Н. Заболоцкай
2. Бүтүн бэйэҕинэн дьигиһийэн илгэн кэбис, киэр бырах (бэйэҕэр сылдьар тугу эмэ). ☉ Сбрасывать, отшвыривать с себя что-л., сотрясаясь, содрогаясь всем телом
[Ат барахсан] уҥуоргу өттүгэр [үрэҕи] таҕыста да, дьигиһийэн илгистэн кээспититтэн уута уҥуоргу биэрэккэ тиийэ ыһылынна. П. Ойуунускай
Тайах оҕото биэрэккэ тахсан уутун илгистэр, ол-бу диэки көрбөхтүүр. Н. Заболоцкай
[Ыт сиртэн] ойон тураат, буорун-сыыһын тэбэнэн, илгистэн дьигиһийбэхтээтэ. И. Федосеев
3. Илибирээ, тэлибирээ, дьигиһий (үүнээйи туһунан - үксүгэр поэз.). ☉ Дрожать, трепетать, колыхаться (о растениях - преим. в поэз.)
Чуҥкунуу иһиирэн, чуумпу түстэ Манна, дьол төрөөбүт түөлбэтигэр, Чинара сэбирдэҕэ илгистэр. Л. Попов
Элиэнэ көҕөрбүт талаҕа Сөҕөрдүү сүр күүскэ илгистэр, Хааннааҕы булбатах буулдьаҕа Кэлэйэн киистэтин чэлгитэр. Эрилик Эристиин
Солко кур субуллар, суугуна диэбитим Имиллэр сэбирдэх илгистэр эбит дуу. П. Тулааһынап
♦ Баһын (төбөтүн) быһа илгистэр көр бас II
«Суох, биһиги киэһэ барыахпыт», - Петя төбөтүн быһа илгистэр. Н. Лугинов
Биирдэ «хамыһаар ойоҕо», тоһуйбут иһиттэрин көрө тахсан баран, саҥарбат буолуор диэри сөхпүтэ, төбөтүн быһа илгистибитэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
Отчуттар кунантан төбөтүн, түөрт атаҕын, тириитин эрэ хаалларбыттар. Кулуба ону истэн баран баһын быһа илгиһиннэ. «ХС». Кутаа уотунан илгистэр кэпс. - уот сиэн эрэрин курдук күлүбүрэччи харса суох саҥарар, кутар-симэр, үөҕэр-этэр. ☉ Будучи сильно раздраженным, разразиться сердитой, гневной тирадой (букв. трястись, метая вокруг искры пламени). Эмээхсин икки модороон харытын ньыппарыммытынан, кутаа уотунан илгистибитинэн барда. Кутаа уотунан илгиһин - уотунан, төлөнүнэн, туох эмэ суостааҕынан уһуур, төлө биэр. ☉ Пылать, обдавать жаром, огнем, пламенем, изрыгать пламя
[«Катюша»] Саҥа позицияҕа тиийэн эмиэ хабырынар, эмиэ кутаа уотунан илгистэр. ПДА СС
Кыһыл төлөнүнэн илгиһин - кутаа уотунан илгиһин диэн курдук. Суостаах тааҥкалар …… кыһыл төлөнүнэн илгистэллэр. С. Никифоров
Аҕыйахта уунаҥнаатын кытта кыра ырааһыйа ортотугар кыһыл төлөнүнэн илгистэ турар кыракый ампаар көһүннэ. «ХС». Хаанынан илгиһин - быыстала суох хаанынан уһун, хаанынан ыһыахтан. ☉ Истекать, брызгать, орошать кровью, иметь большое кровотечение
Оо! Хара ыт, баайдар кутуу чэйдэригэр, хамса табаахтарыгар атыыламмыт дьон баар буоланнар, баҕалаах хааҥҥынан илгистэн эрэр баҕайы, тугу эппэт буолуоҥуй?! Эрилик Эристиин
Бары хаанынан илгистэ турар аты тула үмүөрүстүлэр. П. Филиппов
Суох, хара санаалаах, суох, дьиккэр, Москва палаһын илиитигэр Мэлдьэһэ, хаанынан илгистэ, Иҥиирин тартаран сөрүөстэ, Эн экчи кэмсинэн кырыаҕыҥ. А. Пушкин (тылб.)
◊ Кыыһыран илгиһин - айдааран, силбиэтэнэн, күүскэ хамсанан-имсэнэн кыыһыр. ☉ Громко и резко выражать свой гнев, возмущение чем-л., разъяриться. Киһибит эмискэ кыыһыран илгистэн турда