чэбдигир диэн курдук
Түҥ тыа түгэҕэр түһүөххэ, Эдэр сааһы эргитиэххэ, Чэлгиэн салгыҥҥа чэбдийиэх, Чээлэй күөҕүнэн бүрүнүөх. Л. Попов
Килбэйэр киэҥ алаас чэбдийэн, Солконон суугунуу мөҕүстэ. Дьуон Дьаҥылы
Күнүн аайы чэбдийэн Күүһү-уоҕу мунньабыт. Сибэккилэр

даҕ. Аһаҕас чэлгиэн (сир); ураты киэҥ, сүүнэ (хол., тутуу). ☉ Открытый всем ветрам (о местности); необычайно обширный, просторный (обычно об эпическом жилище)
Айдаҥ аһаҕас сир дьиэтигэр баччатааҕы тымныыга хонор түбүктээҕэ чуолкай. «Кыым»
Баай тиит баҕаналаах, үрдүк мас өһүөлээх аҕыс уон айдаҥ түннүктээх [дьиэ]. ПЭК ОНЛЯ II
Алаас-сыһыы быһаҕаһын саҕа айдаҥ уорук балаҕан аатыра түстэ. Ньургун Боотур

I
сабын диэнтэн хай. аата. Ороскуоту саптыы. Буруйу саптыы
□ Олоххо аҥаардас кыайыыныхотууну эрэ билинии, итэҕэһи-быһаҕаһы саптыы, наар көрү-нары эрэ эккирэтии, — дьон өйүн-санаатын сымсатар, сиэри-майгыны тутахсытар. Тумарча
II
сыһ. Сап курдук, сап курдук буолан. ☉ Как нить, нитью
Үчүгэй даҕаны дьиэттэн тахсаат, хотугу өрүс чэлгиэн үөһүн, ыраах туундараны, саптыы субуллар сытыары хайалары, халлааны биирдэ эргиччи көрөр! Н. Габышев

даҕ.
1. Туустаах хабархай; солохтоох (уу). ☉ Соленый, щелочной (о воде). Абалаах — Мэҥэ-Хаҥалас улууһугар баар тунаархай өҥнөөх туустаах уулаах, аттыгар оннук ааттаах биллэр куруортаах күөл аата
□ Алдьархайдаах аан-өлүү аарыктаммыт, Абалаах аһыы байҕал алыҥнаах, Чэлгиэн сата саатаабыт Чэҥ муус сиксиктээх Кыйыра-кырылыы көтөр Кыһыл кумах кырдайдаах Аан дойду айыллыбыта үһү. П. Ойуунускай
2. Сүлүһүннээх бурут оттоох. ☉ Имеющий ядовитое растение, цикуту, сурепку. Бу күөл тулата абалаах

1. даҕ. Киэҥ-куоҥ уонна киһи-сүөһү тоҕуоруйар, кэлэр-барар; тыастаах-уустаах, дьалхааннаах (хол., аартык, алаас эҥин). ☉ Обширный и обжитой (о широких трактах, аласах и др.); шумный, бурный
   Мин үйэм улуу хорук тымырдара буолан, Айгысталлар аараан аартыктар... С. Данилов
   Төгүрүк күөллээх айгыр силик аараан алаастарбыт Тупсаахтыыллар даҕаны сайыны уруйдуу. С. Данилов
   Дохсун тойотторго ким Аараан дыбарыастары тутарай, Оттон бэйэтэ ыыспаҕа олоророй. ААС. 2.аат суолт. Тыбыс-тымныы күүстээх ардахтаах тыал. ☉ Холодный, пронизывающий ветер, ненастная погода
   Үрдүккэ дьулуспатах суох …… Үрдүк сир чэлгиэн буолааччы. Үрүөхтэрэ өксүөннэр, аарааннар. С. Тарасов
   Муора курдук аҕыраабат аарааннардаах, Уҕарыыра биллибэт уорааннардаах... «ХС»
   Соноҕос оҕотун айанын аарааныгар Айыы сирэ атыйахтыы дьалкыйда. «ХС»

1. аат., итэҕ. Таҥара биэриитэ, уйгута. ☉ Благодать (божья)
   Айыы Таҥара былаҕадаатынан бурдук үүннэ. ПЭК СЯЯ. Үрүҥ айыы Былаҕадаатын курдук, Адьарай бөҕө Түлэһитин курдук Төлөннөөх-сүдү урууну Сэттэ түүннээх күҥҥэ Өрөкүччү үрэн оонньообуттара. ГДМ БМБ
2. даҕ. суолт.
3. Олус үчүгэй, бэрт. ☉ Очень хороший, отличный
   Таксига икки бүгүн кэрэйимэ, Иирсээҥҥэ күһэйимэ, Уоннааҕыта былаҕадаат!.. С. Тимофеев
4. Олус дэлэгэй, олус элбэх. ☉ Обильный. Чэлгиэн сир буолан манна тигээйи, күлүмэн, бырдах суох. Оттон уу чааһа былаҕадаат, хайа баҕарар диэки мэччитэ илтиҥ да Дээлин үрэҕин быһа туоруугун, сүөһү уулууругар олус үчүгэй. ОСИ ОУу

аат.
1. Улахан, киэҥ-куоҥ, үчүгэй тэриллээх олорор дьиэ. ☉ Большой, просторный, хорошо обставленный дом (жильё, жилище)
Бу чэлгиэн уорукка суос-соҕотоҕун хонуох бэйэтэ буоллаҕа. Болот Боотур
Биһиги оҕонньор үрдүк өһүөлээх киэҥ уоругар киирэбит. С. Федотов
Күбүрүнээтэр тойон олорор уоруга сүдү да буолар эбит! «Чолбон»
2. Ким эмэ олорор сирэ, дьиэтэ-уота. ☉ Место постоянного пребывания кого-л.
Аркадий бэйэтин уоругуттан соччо быга сатаабат. Н. Габышев
Буурҕа халлааннаах, муус куду байҕаллаах Буулаҕа ороспуой уоругар тиийдэ. И. Эртюков
[Тимир ууһа] Уһана олорор Уоругун иһигэр Көтөн түһэн Көрө түспүтүм. Саха нар. ыр. III
◊ Уорук балаҕан көр балаҕан
Бу сир хаба ортотугар …… көмүс уорук балаҕан килбэтийэн көһүннэ. ПЭК ОНЛЯ I
Отут ойдом уорук балаҕан Эһиэхэ олохсуйдун! Далан
ср. тюрк. обрук ‘овраг, ущелье’

1. даҕ., поэт. Араас өҥүнэн оонньоон эбэтэр ордук чаҕылхай буолан көстөр. ☉ Бросающийся в глаза пестротой или особенно яркой окраской
   Дьэргэл кустук нөҥүө аптаах Дьикти кыраай баар дииллэр. И. Гоголев
   Дьэргэл солко мин тулабар. Тула өттүм сибэкки. М. Ефимов
   Бааһына мындаарар түөһүттэн Дьэргэл күн тэгэлийэн ойдо. Дьуон Дьаҥылы
   Дьэргэл сулус мичилийэн, Дьэрэлийэр халлааммар. М. Ефимов
   △ Олус ыраас, дьэҥкир буолан, туох барыта (олох ыраах да баар) силбэһэн хаалбакка, чуолкайдык, ырылхайдык хас биирдии предмет тус-туспа араарыллар гына дьэргэйэн көстөр. ☉ Совершенно чистый, прозрачный (воздух - настолько, что даже находящиеся вдали предметы виднеются четко, не сливаясь)
   Ыраас дьэргэл салгыҥҥа Унаар буруо устубут, Күһүҥҥүлүүр халлааҥҥа Күөлү нөҥүө охтубут. Күннүк Уурастыырап
   Күөх чэлгиэн алааһым Көй дьэргэл салгыныгар Көҥүл уйдара сылдьар Күөрэгэй чыычааҕым ырыата Күйгүөрэ кутуллар диэбитим. Р. Баҕатаайыскай
   △ Аһара түргэн, сыыдам буолан, элэгэлдьийэн олорор. ☉ Очень быстро проносящийся перед глазами, мелькающий
   Соннук диэн дьоһун сурах Туруу-дьаҕыл дойдуга, Суһал-дьэргэл сырыылаах Соноҕос ат туйаҕа Чураадыйан тиийэринэн, Чугдаарыйа тарҕаммыт. Эллэй. [Долгун] Дьэргэл тиэрбэс буолан Дьэрэлийэ охсор, Арыт оонньоон, куобахтаан Аралыйа устар. И. Бродников
2. аат суолт. Туох эмэ ырылхайдык, чуолкайдык көстүүтэ. ☉ Что-л. ярко-пестрое, мелькающее, сияющее
   Отун-маһын дьикти дьэргэлигэр умсаммын Ырыа суруйабын, сүрэх тылларын тиһэммин. Н. Босиков
   Кыыдааннаах дьыбартан арахсан, Күөх сааһым дьэргэлэ көппүтэ. Даадар. Тэҥн. дьэргэ

аат.
1. Икки биир көрүҥнээх эбэтэр атылыы бииргэ туттуллар, биир кэлим буолар барамайдар. ☉ Два одинаковых предмета, составляющих одно целое, пара
Үс-түөрт паара күн туратура сырсаллар да, хайалара да куоппат баар үһү (тааб.: сыарҕа атахтара). Тогойкин хайыһарын оҥостунар кэмигэр кини иккис паара хайыһарга анаан быһан испит сурадаһыныгар кыратык салҕаластаабыт быһаҕын төбөтүн тирээбитинэн барда. Амма Аччыгыйа
Маны таһынан [паарата суох лапчааннарын таһынан] балыктарга пааралыы лапчааннар эмиэ бааллар — олор икки пааралар. ББЕ З
Саппыкыһыттар, пааранан эрэ оҥорор дьон быһыытынан, икки төбөлөөх хотойу киэргэл оҥостуммуттара ойууламмыт. Х. Андерсен (тылб.)
2. Икки көлө тэҥҥэ сыарҕаҕа, тэлиэгэҕэ о. д. а. көлүллүбүтэ (үксүгэр ат). ☉ Две лошади (или другой упряжный скот), запряжённые в сани, повозку и т. п., запряжка в две
Сайыҥҥы күөх чэлгиэҥҥэ куурбут бороҥ кырдалыгар паара аттар, паара оҕустар сир тиэрэ сылдьаллар. Күндэ
Сыыр анныттан паараҕа көлүллүбүт икки тэбиэн төбөлөрө …… өрө чолоҥноһон тахсаллар. Эрилик Эристиин
Ньукулааскы, Мойот убайа, «Чүөмпэрэ» артыалтан алта паара ыттаах кэлбитэ. Т. Сметанин
3. Бииргэ сылдьар, биири оҥорор, холбоһон тугунан эмэ дьарыктанар икки киһи эбэтэр икки туох эмэ, быстыспат биир курдук көрүллэр иккилэр. ☉ Два существа, составляющих пару, двое как нечто целое
Сураҕа икки сүүсчэкэ паара [кыталык] эрэ хаалбыт үһү аан дойду үрдүнэн. Далан
Паараларга арахсыбыт кукаакылар, чычып-чааптар, кэкэ-букалар дьиэ таһыгар чугаһыыллар. Далан
Үс ыал кыыһа Варялар үкчү биирдэр — пааралар, кыһыл лиэнтэлээх суһуохтуун, кыра хатыҥыр уҥуохтуун. С. Тимофеев
Күлгэрилэр, түүнүн хорооннорго, таастар уонна силистэр анныларыгар саһан, пааранан олороллор. ББЕ З
△ Кэргэннии буола илик таптаһар уоллаах кыыс. ☉ Влюблённые, влюблённая пара (ещё не создавшая семью)
Тутуохпут ыйга бастаан Тапталлаахтар куораттарын, Ыытыахпыт командировкалаан Онно дьоллоох пааралары. И. Гоголев
Уураһан, куустуһан Дьоллоох паара арахсар. Баал Хабырыыс
Хам-түм хойутаабыт пааралар ыгыта ылсыһан ааһаллар. Г. Колесов
△ Кимиэхэ эмэ сөптөөх, табыгастаах атын ким эмэ (хол., пааранан үҥкүүгэ, билсиһиигэ). ☉ Кто-л., достойный стать парой, составить пару кому-л. (напр., о сватовстве, о парных танцах)
Кэмэ кэлэ илик дуу, эбэтэр сөптөөх паара көстүбэт дуу? Тоҕо баччааҥҥа диэри кэргэнэ суох сылдьаҕын? Н. Лугинов
Сорох уолаттар өйдүүллэринэн, үҥкүүнү сатыыр буол да, паараны начаас элэҥнэтэн булуохха сөп. Р. Баҕатаайыскай
Аата, бу да оҕолорбутун, кими эрдэттэн үлэһэллэр, кимиэхэ үҥкүүлэһэр паара баҕалаах. М. Обутова-Эверстова
4. Биирдик таҥныбыт, биир пуорма таҥастаах (дьон бөлөҕө). ☉ Одетые одинаково, в единую форму (о группе людей)
Бары биир паара таҥастаахтар, кыһыл хаалтыстарын баанан баран, бары физкультура оҥордохторуна, дьэ кэрэтэ бэрт. Дьүөгэ Ааныстыырап
Кинигэ тутуурдаах, Биир паара таҥастаах Күөх тыаҕа тахсарга, Үөрэҕи бүтэрэн Лааҕырга барарга — Бэлэм буол! Т. Сметанин
△ Биирдик, тэбис-тэҥҥэ стройунан хаамыы. ☉ Маршировка, шаг (в строю, строем, в ногу)
Биир пааранан атахтарын тардан, синиэллэрин тэллэхтэрэ имиллэҥнээн, ыстаап диэки бара турдулар. Эрилик Эристиин
5. Эр киһи көстүүмэ (бүрүүкэлээх бинсээк). ☉ Мужской костюм (брюки и пиджак)
Көрө түспүтүм, аттыбар саҥа сиэрэй паара көстүүмү киэмсийэ кэппит, уҥуоҕунан кыра соҕус киһи турар эбит. В. Короленко (тылб.)

I
туохт.
1. Илиигин бэйэҕиттэн киэҥник тэйиччи тутун, оннук туттан тугу эмэ гын. ☉ С силой взмахивать руками или чем-л. находящимся в руках
[Дьөгүөрдээн] хотуурун далайан дайбаабакка эрэ, саннын хамсатан, быһа үтүрүйэн кэбиһэр. Амма Аччыгыйа
[Уус илиитэ] Модун балтаны далайан, Болгуо тимири таптайан Хараарда, такыччы тарта. М. Ефимов
[Гагин] киэҥник далайан холустатын киистэнэн сотуолуу-сотуолуу мин диэки суоһурҕаммыттыы көрдө. И. Тургенев (тылб.)
2. Илиигинэн эбэтэр тугунан эмэ кими, тугу эмэ күүскэ оҕус, сырбат. ☉ Размахнуться и ударить кого-что-л. рукой или чем-л. со всей силой
Дьуурай кылгастык далайарын кытта, киһи куул курдук ыраах эһиллэн хаалар. А. Федоров. Эһэ чугаһаатаҕына далайыам диэн курбар баар чохорооммун ыллым. Т. Сметанин
3. Илиигин киэҥник тэйиччи тутан кими, тугу эмэ ый. ☉ Широким жестом указывать на кого-что-л.
Иван Иванович «киниттэн ыйыт» диирдии Надежда Алексеевна диэки далайда. Софр. Данилов
Биир курбачыйбыт эдэр саллаат хаҥас илиитинэн далайан аһыллан турар аан диэки ыйда. П. Филиппов
[Эппилиэттээх нууччаҕа] илиитинэн далайда: «Билсэн кэбис, ротмистр Угрюмов». «ХС»
монг. далай
II
1. аат.
1. Дириҥ уулаах киэҥ күөл, өрүс эбэтэр муора. ☉ Широкое и глубокое озеро (река) или море
Баҕа иигэ далайга эбиилээх (өс хоһ.). Кини [киһи] эбээт, тоҥ муустаах далай Дуулаҕа модьоҕотун солообут, Аргыардаах хоту Арктика Аанын тэлэйэ арыйбыт. С. Васильев
Күн сөтүөлүүр, көмүс хатырыктаах умсар далайдара биһиэхэ баһаам. «ХС»
Киэҥ далай үрүҥ көмүстүү килбэйэ көҕөрөн, аппа аттынан оргууйдук устан күөгэйэрэ. М. Горькай (тылб.)
2. көсп. Муҥура, улаҕата биллибэт киэҥ куйаар. ☉ Беспредельное, безграничное пространство
Оо, хаһан эрэ мин даҕаны Омуннаах сүүрбэ саастааҕым, Ол далайы, ол халлааны Кууһар дохсун санаалааҕым. С. Данилов
[Ый] Түҥкүрбүт далайтан ыйанан Түҥнэри хайыһан өҥөйдө. П. Тобуруокап
Халлаан хараҥа далайыгар харах сулустар муодарҕаабыттыы чипчиҥнэһэллэр. М. Доҕордуурап
3. түөлбэ. Таба муоһун кэлим сабарайа. ☉ Массивная, увесистая часть рогов оленя
[Кыыл таба] улахан күүһэ «далайыгар» баар дииллэр. С. Тумат
2. даҕ. суолт.
1. Түгэҕэ биллибэт, наһаа дириҥ, улахан, муҥура суох. ☉ Чрезвычайно глубокий, широкий, безграничный
Тоҕус сэргэ анньыллыбыт, сиэллээх сэлэ оҥоһуллубут, араҕас чэчир анньыллыбыт. Дириҥ далай түһүлгэ туругурбут. П. Ойуунускай
Киһитэ тайҕа киэҥ далай түгэҕиттэн кинини була охсон ылла. Амма Аччыгыйа
Улуу далай муораларбыт Оччоон чөҥөрүйэн, Түһэн барбыттара Тоҕо бэрдэй! П. Тулааһынап
2. көсп. Ис дьиҥҥэ тиийэр, киэҥи хабар (санаа, өй туһунан). ☉ Доходящий до сути, всеохватывающий (о разуме, мысли человеческой)
Кыыс [хотонтон] тахсан кэллэ уонна хаҥас быыс кэннигэр тиийэн, дириҥ далай санааны саныы олордо. Эрилик Эристиин
3. көсп. Бүппэт, эстибэт (күүс, кыах туһунан). ☉ Неиссякаемый, неистощимый (о мощи, силе)
Биһиги дойдубут Бараммат баайдаах, Барҕа далай күүстээх. Т. Сметанин
Ийэ буорбут чэлгиэниттэн Төһө бурдук үүнэр да - Оччо далай күүстээхпит Фашист бииһин эһэргэ. И. Чаҕылҕан
♦ Далай акаары көр акаары
Хайа далай акаары, хайа кыйам мэмээл аны биэс уон сыл иһигэр аахпат, суруйбат буолуоҕай. П. Ойуунускай
Эбэн этэн ис, Даллаҥныырыҥ аанньа Далай акаары, Көбүөхтүүрүҥ аанньа күөх киһиргэс. «ХС»
◊ Куораан далай (далаан) ытыс (илии) көр куораан
[Абааһы уола] Айыы бухатыырын куораан далай ытыһынан икки атаҕын икки ардыттан ылла да, үрдүк былыт оһуутуттан өрө быраҕан кууһуннарда. Ньургун Боотур. [Сатамматах сирэйдээх киһибит] Кураанах тиит быһаҕаһын саҕа Куораан далаан илиилээх эбит. Саха фольк. Күөх далай - уу эйгэтэ, уу иһэ; дириҥ күөл. ☉ Водная среда, водное пространство; глубокое озеро
[Сабыйа Баай хотуннаах] Кыыстаах уол оҕолорун Кыбынан олорон Күөх далай уутунан Көйө сууйдулар. П. Ойуунускай
[Хабырыыһы] былыр үйэҕэ күөх далай түгэҕэр дьуоҕаран баран, үөр буола сырыттаҕа диэн тойоннообуттар. И. Гоголев. Чөҥөрө далай - түгэҕэ биллибэт чүөмпэ. ☉ Глубокий, бездонный омут
[Чупчуруйдаан] Чурумчуку харытын Тордуоҕунан хаптарда, Чөҥөрө далай диэки Дьулуруппутунан барда. Эллэй
монг. далай, тюрк. талуй