сущ
чүүччү

с. долоту, чүүччү.

көр сыандара
Былыргы мас уустара, сыындара үөдүйүөн иннинэ, бэрэбинэни чүүччүнэн үүттээн түөрт кырыылаах сыыбынан тартараллара. АЭ ӨӨКХ
Итиннэ үс уһун, икки быһах эрбии, түөрт сүгэ, сыындаралар, устуруустар бааллар. «ХС»
русск. центровка

аат. Маһы хаһар, дьөлө үүттүүр тэрил; чүүччү. ☉ Плотничий и столярный инструмент для долбления отверстий, углублений, долото
Сүөдэр долотутун сыыһа охсон иһэн, мас өтүйэтин илиитигэр тиэрдибэккэ өрө эһэ охсон ылла. Д. Кустуров
[Оҕонньор] бүтүн оройуонтан булан кэрэхсээбитэ тугай: долотулаах сүгэ уга. «ХС»
Үлэһиттэр бары долотуларын күөрэппитинэн, көһүтэ көрөн турбуттара. Н. Гоголь (тылб.)

дьүһ. туохт. Атахтаргын аччаччы соҕус уурталаан, икки өттүгэр иэҕэҥнээн биир тэҥник налыччы хамсанан хаамп (кыра уҥуохтаах, кэтит киһи туһунан). ☉ Ходить, двигаться не спеша, без суеты, широко расставляя ноги, вразвалочку (о полном человеке небольшого роста)
Кини хара бараан сирэйдээх, чүүччү курдуктарынан көрбүт сытыы харахтардаах, наатаҥнаан хаампыт кыра уҥуохтаах киһи этэ. С. Никифоров

даҕ.
1. Килэрийэн көстөр, килэркэй (туох эмэ тас көрүҥүн туһунан). ☉ Гладкий, блестящий, лоснящийся (о поверхности чего-л.)
Чүүччү курдугунан тобулута көрүтэлээбит, сүүрэкэлэс сытыы харахтаах, аҥаар өттүгэр бэскилии тарааммыт ньылҕаархай хара баттахтаах …… эдэр киһи көстөн кэллэ. Софр. Данилов
Эйигин итэҕэйбэппин: олус ньылайбытыҥ бэрт, баттахтыын ньылҕаархайгын! Л. Попов
Сымыыт уоһаҕа бурдук астарга ордук килбэчигэс, ньылҕаархай көрүҥү биэрэр. «Чолбон»
2. көсп. Эйэ дэмнээх, албыннаһар майгыннаах. ☉ Гладкий, складный, примирительный (напр., о речи)
Томмот ити ньылҕаархай саҥаттан куйахата күүрбэхтээтэ, этин сааһа бүтүннүүтэ аһыллан, титирээн кэллэ. Софр. Данилов
Ону анарааҥҥыта үгэргээн, этэн аһарбыттаах: «Тас өттүгүнэн эрэ ньылҕаархай оҕонньоргун». М. Ефимов

туохт., миф.
1. Үөһэттэн үтүө дьылҕалаан, үрдүк аналга Орто дойдуга түһэрэн олохтоо (былыргы итэҕэлинэн, үөһээҥҥи үрдүк айыылар тустарынан). ☉ Создать, ниспослать сверху и обосновать в Срединном мире для устройства счастливой жизни (о высших творцах, живущих, по древнему поверью, в Верхнем мире)
Бу Орто аан ийэ дойдуга киһи-сүөһү төрдө буолуҥ диэннэр, Саха Саарын Тойону, Сабыйа Баай Хотуну айан-кэрдэн түһэрбиттэрэ. Ньургун Боотур
2. Тугу эмэни тосхой, анаа, өлүүлээ (иччилэр тустарынан). ☉ Даровать добычу, наделять чем-л. (о духах, могущих даровать добычу охотнику)
Айан-кэрдэн биэрбит, Анаан арчылаан ииппит, Аҕыс кырыылаах таас олбохтоох Сылаас хоннох-быттык, Маҥан баттах, Саһар чанчык, Чүүччү кыламан, Бырдьа бытык. С. Зверев
Улуу Үрэхтэр иччилэрэ Хотун эбэлэрим! Үккүрүүр үрүйэлэргит, Тыккырыыр тымырдаргыт, Саккырыыр салааларгыт бастарыттан Айа-кэрдэ, ыыта-кыйдыы олоруҥ! Өксөкүлээх Өлөксөй
3. көсп. Саҥаны оҥор, туругурт. ☉ Создавать, строить, творить (напр., новую жизнь, новый быт)
Артыаллаһан сылдьаммыт Ааттаах-суоллаах олоҕу Айанкэрдэн иһиэхпит. Күндэ
Аа-дьуо олорон, Аргыый-аргыый араартаан, Атынатын тылынан Айар-кэрдэр айылгы Анаан-айхаллаан арылынна. А. Софронов

несов. что 1. дьөл, үүттээ, тоҥсуй; дятел долбит дерево тснтоҕой маһы тоҥсуйар; долбить долотом чүүччүнэн үүттээ; 2. разг. (повторять) талкый, талкыйан эт; сколько ему ни долби — не понимает төһө да талкый, син биир өйдөөбөт; 3. разг. (зубрить) талкый, талкыйан үөрэт.

I
туохт. Тугу эмэ үүтүнэн тумалаа, үүттэ кутан биэр (хол., иһэр чэйи). ☉ Заправлять, забеливать что-л. молоком (напр., чай)
Ууга кирпииччэ чэйи кутаҥҥын, Халбыйбыт үүтүнэн үүттээҥҥит, Көмүрүө саахарынан саахардаан Дьаарыҥса бурдук лэппиэскэтинэн, Остолобуой арыгынан аһатыҥ. Саха фольк. Ээ, мин чэй хойуутун таптыыбын, сүөгэй чөчөгөйүнэн үүттээн иһээччибин. М. Доҕордуурап
II
туохт.
1. Тугу эмэ дьөлөн, дьөлө хаһан хайаҕаста оҥор. ☉ Делать дыру, отверстие в чём-л.
Саһааннаах чүүччүтүн ылан үүттээбитинэн барда. Эрилик Эристиин
Улахан маастарыстыбаны дьон тааһы чочуйууга ситиспиттэрэ: сэттэ тыһыынча кэриҥэ сыл анараа өттүгэр тааһы үүттүүргэ, кырыылыырга үөрэммиттэрэ. КФП БАаДИ
Остуолба бүтэйи бадарааннаах сиргэ балтыһах маһы үүттээн, онно туруораллар. ПАЕ ОС
2. Сири дьөлө хас (сир алын араҥаларыгар сиртэн хостонор туох туһалаах баай баарын билээри, булаары). ☉ Бурить землю вглубь (в поисках полезных ископаемых)
Бу диабаз таас хайаны бурильщиктар тобулу үүттээбиттэрин кэннэ, взрывниктар кэлэн үлтү сууһараллар эбит. Суорун Омоллоон
Буровой массыыналар таас чох кэлимсэтин, Дьөлө үүттээн, кыымнаах кыырпаҕынан бурҕайаллар. Л. Попов
Хайаҕа коронкалар буруолуу-буруолуу дьилэй дэриэспэни дьөлө ытыйан үүттүүллэрэ. М. Доҕордуурап
3. көсп. Кими эмэ тобулу, дьөлө көр. ☉ Сверлить кого-л. взглядом
Биирдэ көрө түспүтэ эмээхсин сытыы харахтарынан уолу тобулу үүттээн олорор эбит. «ХС»

аат. Маһы кэрдэргэ, суорарга эбэтэр тугу эмэ хайытарга, быһыта охсорго аналлаах, сытыы биилээх, ончохтоох, мас уктаах тимир туттар тэрил. ☉ Топор
[Микиитэ эһэтэ] Биирдэ таһырдьаттан тоҥ эти кыбынан киирэн, дүлүҥ олох маска ууран баран, сүгэнэн үлтү сабаабытынан барда. Амма Аччыгыйа
[Баанча] Дарыбыанаба сүгэтэ күөрэҥниирин хараҕын кырыытынан көрбөхөлүүр: мас кэрдээччинэн үлэлиэ эбит! Л. Попов
Маһы сүгэнэн суоран таҥастанар, сүгэнэн хатырыгы сулуйуллар, мас кэрдиллэр. МАП ЧУу
♦ Сүгэ-балта тыл — олохтоох, дьиппиэ, дьоһуннаах тыл. ☉ Основательное, серьёзное, убедительное слово
Биһиги көлүөнэбит тыла ала бэлиэ, лоп курдук сүгэ-балта тыллаах үгэстээхпит. Амма Аччыгыйа
Доҕор, бытааһахтарга баһы бэриммэт баҕайы. Эр киһи сүгэбалта тылын дьахтар истиэхтээх. Далан
Дьон бары дьиппиэрэн олорон, хас тыл этээччи сүгэ-балта тылларын истэллэр. И. Никифоров
◊ Баппаҕай (ытыс) сүгэтэ — кыыл баппаҕайын эбэтэр ытыс кырыыта. ☉ Ребро лапы или ладони
Адьырҕаны сабырҕаҕыттан харбаан ылан, ороон таһааран, баппаҕайын сүгэтинэн сиһин булгу охсор. В. Миронов. Кэтэх (сүүс) сүгэтэ — киһи кэтэҕин эбэтэр сүүһүн уҥуоҕун ордук бөҕө, бөлтөгөр өттө. ☉ Наиболее твёрдая выступающая часть затылочной или височной кости
[Ыт оҕото] маҥан төбөтө саллайан улахана, сүүһүн сүгэтэ, акаары ыттарга буоларын курдук, бөп-бөлтөгөр, кыпкыараҕас харахтара күөх өҥнөөхтөр, болоорхойдор. В. Миронов
Оботтоох-соллоҥноох батас Кэтэҕин сүгэтин быһа хабан, Сиһин сүлгүөҕүн дьукку салаан, Сыа тиҥилэҕин туура көтөн …… Тэлэ дайбаан таһаарда. «ХС». Муос сүгэ — ойуун кыырарыгар туттар кыра муос сүгэтэ. ☉ Маленький роговый топорик (обычно атрибут шамана)
[Эллэй] дьиэтин хараҥата бэрт диэн муос сүгэнэн дьиэ холлоҕоһун дьөлүтэ сынньан түннүктээбит. Н. Неустроев
Элэйэн-элэйэн киил буолбут муос сүгэни ойуун кыаһааныгар солбуйа баайан кэбистилэр. П. Ойуунускай. Сүгэ муос — кыыл кырыылаах, кытаанах муоһа. ☉ Острые, твёрдые рога животных
Таба сиргэнэн, утары хайыһан туран, икки кэлин атахтарынан күүскэ тирэнэн баран, соҕотох салаалаах кыракый сытыы уһуктаах сүгэ муоһунан киһи түөһүгэр түһэн кэбистэ. Болот Боотур. Сүгэ таас — кумахха этиҥ охсубутуттан үөскээбит, уһун синньигэс токур быһыылаах таас. ☉ Камень удлинённой согнутой формы, образовавшийся от удара молнии в песок, фульгурит
Сүгэ таас сүргүөһүннээх, Сааллар чаҕылҕан сапсыырдаах, Кутаа уот куйбуурдаах [этиҥ]. Өксөкүлээх Өлөксөй
Умайан, сырдаан баран Сууллуом түүҥҥү сындыыстыы, Сытыам толуу, улахан Тиит анныгар Сүгэ таастыы. Сахаларга итэҕэл баар: Сүгэ таас ымыы буолар. И. Гоголев. Сүгэ олуга — сүгэнэн маһы кэртэххэ ойдон түһэр кэрчик. ☉ Щепка, отколотая при рубке дерева
Биир киэһэ Микиитэ чалбахха сүгэ олуктарын тамнааттыы туран көрдөҕүнэ: тус соҕуруу диэкиттэн биир киһи тиэтэйэ хааман дьулугурайан иһэр. Амма Аччыгыйа
Сир ахсын тоҥ маска сүгэ кылбаҥныыр, Сүгэ олуга туллук курдук кыыраҥныыр. С. Васильев
[Ньургууна] ийэтэ сүгэ олугунуу кыырайан хаалбыт, ким да суолун суоллаабатах, кимиэхэ да туох эмэ бэлиэни хаалларбатах. А. Сыромятникова. Сүгэ ончоҕо — сүгэ кэтит, хаптаҕай, кэтэх өттө. ☉ Обух топора
Маайыс муус түннүгү сүгэ ончоҕүнэн тиэрэ охсон кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Тимир Саппыкы уоһун быһа ытыран, маҕыйа түһэн баран, сүгэ ончоҕунан Бадаайкыны кэтэҕин уолаҕаһыгар сырбаппыта. Д. Таас. Сүгэ уга — хатыҥтан суоран оҥоһуллар сүгэ тутааҕа. ☉ Топорище
Хотуур, кыраабыл, сүгэ уктарыгар мүккүллэн, бэйэлэрэ хаптаһын курдук килэриччи чэрдэммит ытыстар тыастара өрө ньиргийэ түстэ. Амма Аччыгыйа
Ырыа Маппый уола Дабдыыр Дьаакып оһох чанчыгар сүгэ уга хатыҥы суора олорор. Эрилик Эристиин
Бүөтүр кыс маһыгар, бэрэстээк үрдүгэр сүгэ уга буолар хатыҥы суора турар. Р. Кулаковскай. Тэрээк сүгэ — кэтит биилээх, мас кэрдэргэ, суорарга аналлаах сүгэ. ☉ Плотницкий топор с широким лезвием
Биир дьоһуннаах «литовка» хотууру, биир тэрээк сүгэни атыыласта — онтукатыттан улаханнык үөрдэ. Болот Боотур
Дьэкиим кинээс икки илиитин ньыппарынан, субу бүгүҥҥү түбэлтэҕэ ананан буруустаммыт кэтит биилээх тэрээк сүгэтин ылан, балыгы үөһэттэн таҥнары көрөн, олох маска саба аччайан олорор. Н. Заболоцкай
Мин сүгэ охсобун. Нуучча тэрээк сүгэтин үтүгүннэрэ сатыыбын. М. Доҕордуурап. Чохороон сүгэ — тугу эмэ кырбастыырга, кыра маһы суорарга, кэрдэргэ аналлаах чэпчэки кыра сүгэ. ☉ Лёгкий маленький топорик, предназначенный для мелких хозяйственных работ
Баһылай, чуорааннардаах илимин уонна чохороон сүгэтин ылан …… лааҥкы диэки барда. Л. Попов
Мойот куругар анньына сылдьар чохороон сүгэтин ылан, үрэх үрдүгэр төҥкөччү үүммүт уһун бэһи кэрдэ баран иһэн «сүгэбин сөпкө да ылбыппын, син булчукка маарынныыбын» дии санаата. Т. Сметанин
Чохороон сүгэ былыргы саха киһитин, ордук булчут киһи арахсыспат аргыһа, тыын мала. «ББ». Чүүччү сүгэ — синньигэс уһун биилээх сүгэ. ☉ Топор с длинным узким лезвием
Чүүччү сүгэ. Остуолба бүтэй баҕанатын үүттүүргэ аналлаах. МАП ЧУу
Этиҥ сүгэтэ көр сүгэ таас. Бабаарынатыгар арааһынай үүттээх таастар, этиҥ сүгэлэрэ, ох саалар, муос оноҕостор мунньуллубуттар. Болот Боотур
Этиҥ охсубут сиригэр этиҥ сүгэтэ баар буолар диэн кэпсииллэр. АЛА КК
ср. тув. сүгэ ‘топор’, бур. һүхэ ‘тесак; топор’, монг. сүх ‘топор; секира’