көр сайбарыыннаах
Саймарыыннаах салгыннаах Саахталар ааннара Хараҥаччы уйатын курдук Хаҥалас хайатын быарыгар Хараара чөҥөрүһэн түспүттэр. Н. Степанов

түрдэҥнээ диэнтэн холб. туһ. Андреевич күп-күөх дириҥ харахтара өссө антах чөҥөрүһэн, сырдык көп хаастара сабыста-сабыста өрө-таҥнары түрдэҥнэстилэр. П. Филиппов

аат. Имигэс лабаалаах, синньигэс сэбирдэхтээх, дьылыгырас талах (кумахтаах уу кытыытын таптаан үүнэр). ☉ Ива (кустарник или дерево)
Үрдүк сыырдартан таҥнары өҥөйөн үмүрүһэн турар хойуу иирэлэр анныларынан, хойуу кыламаннаах санаарҕас харахтар курдук, төгүрүк чүөмпэлэр онон-манан чөҥөрүһэн хаалаллар. Амма Аччыгыйа
Хойуу лабаалаах күөх иирэлэр куударалаах төбөлөрүн күҥҥэ көөчүктүүллэр. И. Бочкарев. Саха тыла барахсан иирэ курдук имигэс, солко курдук сымнаҕас тыл. «ХС»

тыаһы үт. туохт. Эмискэ бүтэҥитик тыаһаан суулун, тоҕун, ыһылын эбэтэр мүччү үктээн түс (туох эмэ ыараханы этэргэ). ☉ С шумом рассыпаться, сорваться, рухнуть, обрушиться (о чем-л. тяжелом)
Өрүс биэрэгин буора сууллан күр гынар.  Күөллэргэ андаатар уйата, балыксыттар алларбыт ойбонноро чөҥөрүһэ сытааччылар. Итинник ойбоннорго өйдөөбөккө иһэҥҥин, биирдэ «күр» гынан хаалыаххын сөп. «Кыым»

аат., түөлбэ. Тыа ортотугар кытыытыттан ыла дириҥ уулаах күөл, чүөмпэ уу. ☉ Таёжное озеро, глубокое от самых берегов
Бүтэй сис тыаҥ ортотугар, Чуумпу лүҥкэ уутугар, Кыыс харытын саната Кубаҥ моонньун токурутар. С. Руфов
Үөттэр үрдүк кытыл сүүһүттэн чөҥөрүспүт чүөмпэ лүҥ кэлэргэ төҥкөһөн күлүктэрин көрүнэр курдуктар. ВМП УСС

туохт. Сарбынньах быһыылан, сарбынньахтыы арахсыталаа, сарадахтан. ☉ Разветвляться веером
Кылабачыгас буп-будьурхай баттах [кыыс баттаҕын] …… нарын утахтара араастаан сарбынньахтанан кэлэн, ол чөҥөрүспүт ойуулар [кыыс маҥан ырбаахытын ойууларын] аттыларыгар кэккэлэһэн, туох эрэ кэрэни, сонуну санаталлара. Н. Заболоцкай
Сааскы күн сардаҥата сарбынньахтана оонньоон, кыырай халлааны кыһайа тыкпыт. И. Данилов

1. тиэрбэстээ диэнтэн атын. туһ. Куйахтар алтанынан тиэрбэстэнэн дьапталҕа тимирдээх буолаллара. БСИ ЛНКИСО-1938
2. Тиэрбэс курдук төгүрүк быһыылаах буол. ☉ Быть, становиться кольцеобразным, образовывать круги (напр., на воде)
   [Буруут] Уута чөҥөрүс гынна, Оргуйан, тиэрбэстэнэн ылла. С. Васильев. Испиискэ уота кылбас гынна, күөх буруо тыргыйда, тиэрбэстэнэн, дьиэ үрдүн диэки тунаарыйда. «Кустук»

үмүрүй диэнтэн холб. туһ. Үрдүк сыырдартан таҥнары өҥөйөн үмүрүһэн турар хойуу иирэлэр анныларынан …… төгүрүк чүөмпэлэр онон-манан чөҥөрүһэн хаалаллар. Амма Аччыгыйа
Эйэҕэстик көрүөн баҕарар да, ыар кутурҕаҥҥа ылларбыт харахтара ханан да сымныах быһыылара суох, арай хатырбыт уостара мичээр дуомугар үмүрүһэллэр. Н. Габышев

туохт. Кытыыгынан, бүүрүккүнэн сиритин, сиритэ бар. ☉ Расщепиться, треснуть, расколоться по краю от износа, повреждения. Сарымтыбыт саар ыаҕас. Айаҕа сарымтан хаалбыт чаанньык
□ [Уйа] иһиттэн саппараҥ кутуруктаах, сарымта сытыйбыт кынаттаах дьүдьээки элиэ тахсан эргийэ көтө сырытта. Амма Аччыгыйа
Онтон сарымтыбыт чаампылаах улахан ампаар дьиэ аһаҕас түннүктэрэ чөҥөрүстүлэр. Д. Таас
Суор таһыгар мэкчиргэ олорон …… таҥалайын тыаһатан таҥырҕатара уонна эмиэ бүк түһэн сарымтыбыт кыһылы тардыалаһара. Т. Сметанин
ср. тюрк. йарыл ‘треснуть, расколоться, расщепиться’

дьүһ. туохт.
1. Оҥостон туран кэҥэт (үксүгэр ыллаары гыммыт киһи күөмэйин оҥостон, кэҥэтэн, чөллөрүтэн хабарҕатын быччыҥнарын күүрдэрин этэллэр). ☉ Прочищать (горло); напрягать мышцы (горла, груди)
Көҥдөй түөһүн көҥкөтөн, Саҥата суох үөһэ тыынна, Төрүөтэ суох кыйаханна. Р. Баҕатаайыскай
Кэрдиис хабарҕатын дабатан Кэпсээн-кэҕийэн киирдэ, Көмүс күөмэйин көҥкөтөн Күөрэтэн-дьиэрэтэн барда... С. Васильев
Ыйдаҥатааҕы тэргэн тиит күлүгүн саҕа эриэн үөн бөҕөлөр …… кинини тоһуйан үөлэс айахтарын көҥкөтөн, дириҥ куолайдара хараара чөҥөрүспүттэр. Д. Апросимов
2. Күөмэйгин күүрдэн улаханнык саҥар, ыллаа. ☉ Говорить, петь громким голосом; петь басом, басить
Күөмэйин көҥкөтүөҕүнэн көҥкөтөн, куолаһын сонотон, салгыы ыллаан сатаарытта. Болот Боотур
Толуу бэйэҕин Тото көрөммүн, Үтүө бэйэҕин Үөрэ көрөммүн, Алтан чороон Айахпын атыттым, Көмүс чуораан Күөмэйбин көҥкөттүм. Болот Боотур