широкий || широта, ширина (обычно небольших предметов); кэтит сарын широкие плечи; остуол кэтитэ ширина стола.

южный; соҕурууҥу курортар южные курорты; соҕурууҥу үүнээйилэр южные растения; соҕурууҥу кэтирээһин южная широта, южные широты.

м. 1. (действие) далайыы, өрө тутуу; ударить с размаху далайан оҕус; 2. (полный оборот колеса) эргиир; 3. (крыльев, рук и т. п.) далааһын, былас; размах крыльев самолёта самолёт кынаттарын далааһына; 4. перен. (широта в деятельности) далааһын; человек с размахом далаапыннаах киһи.

аат.
1. Туох эмэ далайыытын киэҥэ; далайыыта төһө ырааҕы ылара. ☉ Широта размаха (крыльев, рук)
Бастакы хотуур далааһыныгар эттэрин-сииннэрин ибили оҕустарбыт отчуттар сылааларын умнан тураннар кэпсээни биһирээн иһиттилэр. А. Бэрияк
[Мичээр] хотуурун кылаанын тарбаҕын төбөтүнэн бигээн көрдө, бастакы далааһынын дайбаата. В. Тарабукин
[Көтөр ыттар] кынаттарын далааһына балтараа миэтэрэҕэ тиийэр. ББЕ З
2. көсп. Ханнык эмэ үлэ, дьыала төһө киэҥник, күүскэ ыытыллара. ☉ Охват, широта, объем какой-л. деятельности, работы
Автобазаҕа үлэтин далааһына да сүрдээх киэҥ: тырааныспарынан бүтүн уобалаһы хааччыйар. Софр. Данилов
Мин Улан-Баторга тутуу киэҥ далааһынын сөҕө-махтайа көрбүтүм. И. Федосеев

аат.
1. Туох эмэ туоратынан улаатыыта; элбээн дэлэйэн барыыта. ☉ Расширение; значительный количественный рост
Суол кэтирээһинэ. Былыт кэтирээһинэ.  Өскө худуоһунньук дьоҕура кэриҥэ кэтирээһинин эрэ өттүнэн сайдар, дириҥээһинин өттүнэн сайдыбат буоллаҕына, кини сотору кэхтэр. С. Данилов
2. геогр. Сир ньуурун хайа эмэ туочуката экватортан ырааҕа кыраадыһынан көрдөрүллүүтэ. ☉ Широта
Халыма уонна Дьааҥы сылгылара биир географическай кэтирээһиҥҥэ эрээрилэр, үөскээбит эйгэлэрин айылҕата уонна аһыыр аһылыктара улаханнык уратыланар. АНП СЭЭ
Остуолга хаарта түспүтэ, онно биэрэк чугаһынан муора дириҥэ, усталааһына уонна кэтирээһинэ ыйыллыбыт томтордорун, саппыйаларын уонна тумустарын аттара ыйыллыбыттар этэ. Р. Стивенсон (тылб.)
Хотугу кэтирээһин онус эбэтэр уон иккис кыраадыһыгар тиийдэхпитинэ, Африка материгар эргиллиэхпит диэн суоттаммыппыт. Д. Дефо (тылб.)

I
аат. Сис тоноҕоһун икки өттө; киһи сиһин сороҕо: биилтэн хоҥхочох уҥуоҕар диэри. ☉ Продольная середина спины; нижняя часть спины (от поясницы до крестца)
[Симэхсин эмээхсин] иҥнэн умса баран түһэн, атаҕа чороҥолоон, этэрбэһин быата иэнин таһыйан саллырҕата, күрдьэҕэ мүччү ыстанан сэлэ ортотугар түстэ. П. Ойуунускай
Кымньыы тыаһа биир кэм кууһурҕас буолла. Чүөчээски иэнэ начаас үлүгэр сиикэй эт буолан таҕыста. Суорун Омоллоон
Уолаттар оҕустары кытта хаххата суох сиргэ ардах анныгар олордулар, иэннэригэр тымныы уу, тыймыыт курдук, сүүрдэ. Бэс Дьарааһын
△ Кыыл, сүөһү сиһин уҥуоҕун тулата. ☉ Хребтовая часть тела животного
Сүөһү иэнин иҥиирэ. ПЭК СЯЯ
Тыһы хахай кыылым Тыыллар иэнин иҥиирин Тыыра баттаан ылан, Иирэр илбис иҥиэрчэлэммит, Идэмэрдээх илбистэммит [муос саа]. П. Ойуунускай
♦ Иэнин тарт көр иэнин хастаа
Иэҥҥин тарда иликпинэ этэ тарт! Н. Неустроев
Хаан Дьаргыстай Ытык Кыйбырдааны иэнин тардан кууһуннарбытынан, барда. ХИА КОВО
«Нохоо-оо, моһуораҕын көннөрүм, иэҥҥин тардыам ээт! Эмиэ үүтү булкуйда ээ, быһыыта!» - холумтантан тымтыгы эһэ охсон ылан өрө уунна. «ХС»
Иэнин тириитин сүл (уһул) көр иэнин хастаа. Ыстаапка илдьэн иэниҥ тириитин сүллэххэ, буруйгун этиэҥ. Эрилик Эристиин
Иэнин тириитин устан туран билиннэриллиэ, мэлдьэһэн, олбу буолума. Эрилик Эристиин. Иэнин хастаа - ээҕин этитэр, иннин ылар, кэһэйэр гына таһый. ☉ Наказать розгами, плетью кого-л. (соотв. спустить шкуру с кого-л.)
[Ыстапаан:] Бу дьон ортотугар иэҥҥин хастыы иликпинэ, ыл ити эриҥ атаҕар үҥэн көрдөс, ол кэннэ барыах! А. Софронов
Ыстараабын төлөөмөөрү ити киэбирэр, баран хатыһынан иэнин хастаабыт киһи баар ини. Күндэ. Чыпчахайынан иэнин харса суох хастаабытынан барар. Эвен фольк. Иэн иҥиирин курдук эрис - араабараа тардыалас, киирис. ☉ Состязаться в чем-л., будучи почти наравне с соперником; оказывать достойное и упорное, равное по силе сопротивление кому-л.
Эйигин кытта иэн иҥиирин курдук эрийсэр, мас хайдыбытын курдук туруулаһар оҕо көстүбүт. Н. Неустроев. Иэнэ (иэнин иҥиирэ) кэдэҥниир (тымныйталыыр) - бүтэйдии дьиксинэр, саллар; тугу эмэ гыныан куттанар. ☉ Опасаться, бояться кого-чего-л.; передергиваться (от страха); не решаться на что-л. Тиийбитэ уола хайыы-үйэҕэ хамсаабат буолбут этэ
Манна эрэ Гоша ханнык куттал суоһаабытын билбитэ, иэнэ кэдэҥнээбитэ. Далан
Микиитэ оһох чанчыгар кинигэ ааҕа олорон иэнэ тымныйталыы түһэр, хотуурдаах киһи уҥуоҕа кэлэн далайан эрэрэ буолаарай диэххэ айылаах, оһох кэннинээҕи хараҥа диэки хайыһан көрөн баран бэттэх сыҕарыс гынар. Амма Аччыгыйа
Биир дьахтар тоҕо эрэ күрүө тоһоҕотун ылан тайахтанна. Тээллэриис иэнэ тымныйталаата, атахха биллэрээри, кэннин хайыста. И. Гоголев
Тойон киһи иэнэ кэдэҥнии-кэдэҥнии ойуун таҥаһын уокка симтэ. «ХС». Тас (таас) иэнинэн барда <тиэрэ таһылла түстэ> - тиэрэ баран, көхсүнэн түстэ. ☉ Упасть навзничь, растянуться
Тэбээри, охсоору гыммытым, муус чэҥҥэ таба тирэммэккэ, тас иэмминэн лас гына тиэрэ таһылла түстүм. П. Ойуунускай
Микиитэ кэлэн киниэхэ кэтиллэ биэрдэ да таас иэнинэн барда. Амма Аччыгыйа
[Эһэ] икки кэлин атаҕынан кыайан туттубакка, тутуурун [оҕотун] кытта бэйэтэ эмиэ тас иэнинэн барда. Н. Заболоцкай
Абырҕалтан иҥнэн таас иэнинэн барбыт. Н. Босиков
Хаарты иэҥҥинэн таралый (оҕун) көр тас (таас) иэнинэн барда. Аны, иҥнэн охторуҥ, дубук хардыылаан аҥхалаакка түһэриҥ, халты тэбинэн хаарты иэҥҥинэн таралыйарыҥ - ити барыта лааҥкы ортотунан икки-үс тайах барчалаан иһэрин курдук тыас-уус буолуохтааҕа эбээт. Р. Кулаковскай
Оҕонньору үтүрүйэн кэбиспиттэрэ, хаарты иэнинэн охтон түстэ. А. Сыромятникова
ср. др.-тюрк. эгин 'плечо'
II
аат.
1. Туох эмэ кэтитэ, тайаан сытар киэҥэ, киэлитэ. ☉ Ширина, широта чего-л.
Бу таҥас иэнэ төһөнүй?  Саас кэлэн, хара тыа көҕөрбүт, киэҥ толоон устатын тухары иэнэ биллибэт күөх дьэрэкээн солко таҥаһы тиирэ тардан кэбиспит курдук буолбут. Н. Неустроев
Төрөөбүт Ийэ дойдубут иэнэ кэтит, арҕаһа үрдүк, баайа-быйаҥа дэлэгэй, айылҕата кэрэ да буолар эбит. Суорун Омоллоон
Тумул хайа оройуттан алыы киэҥ иэнэ уонна ыраах нэлэйэ тэлгэнэр ньуурдара даҕаны олус бэркэ көстөр. Л. Попов
2. Туох эмэ (хол., уу, сир) ньуура. ☉ Поверхность (воды, равнины и т. п.)
Уу иэнэ килэччи тоҥон кытааппыт курдук. Амма Аччыгыйа
Уонна соччо өр бу орто дойду иэнин бааһыртым диэн санаммакка олоробун. Софр. Данилов
Киэҥ өрүс мэндээркэй, ол гынан баран хамсыы долгуйа устар иэнин одуулууллар. М. Попов
3. Туох эмэ (хол., туттар сэп) кэтит, хаптаҕай өттө. ☉ Плоская, широкая часть чего-л. (косы, кинжала)
Сааскы сандал маҥан күнүм Саабылаан батас иэнин курдук Сардаҥара ойон тахсар. П. Ойуунускай
Туруору хара сыыр анныгар хойдубукка дылы бөлүөҕэн көстөр бороххой ууга үрүҥ балык өрөҕөтө, кынчаал иэнин курдук, кылбас гынаат, сүтэн хаалар. Л. Попов
Ити кэнниттэн «буускап» хотуур сырдык иэнэ күн уотугар биирдэ-иккитэ килбэс гынан ылла. Н. Заболоцкай
4. Туох эмэ сыалга анаан туттуллар дэхси, хаптаҕай сир, миэстэ. ☉ Площадь, участок земли (или место в помещении), отведенный под что-л. Сад учаастагын устата аҕыс уон алта миэтэрэ, оттон туората отут тоҕус миэтэрэ
Ити учаастак периметрин уонна иэнин булуҥ. ВНЯ М-4
Үлэ саҕаламмыта биэс күнүн устатыгар таҥастаныахтаах иэн түөрт-биэс бырыһыаныгар эрэ сиик саптарыыта ыытыллыыта аһара аҕыйах. «Кыым». Куораттарга уонна оробуочай бөһүөлэктэргэ түөрт уон аҕыс мөлүйүөн кыбадыраатынай миэтэрэттэн ордук олорор иэн туһаҕа киллэрилиннэ. «Ленин с.»
5. Киһи хараҕын далыгар баппат киэҥ сир, куйаар. ☉ Обширное пространство, простор
Төрөөбүт кыраайгыт киэҥ иэнин Эһиги [былыттар] өҥсүтэр сыаллааххыт, Сынньана түспэккэ ол иһин, Үчүгэй эһиги аналгыт. И. Гоголев
Атынан, табанан айаннаан, Арыт уунан устан, Салгынынан даҕаны көтөн, Сатыы эмиэ сылдьан, Сылаас астан араҕан, Сылбай ууну быраҕан, Сибиир киэҥ иэнин кэрийдибит. С. Зверев
Таптыыбын Ийэ дойдум киэҥ иэнин, Таптыыбын Эриэккэс кэрэ сибэккитин. Кини Бухатыыр норуотун, Кини Бу эдэр ыччатын! С. Васильев
тюрк. ен

1. даҕ.
2. Чугас буолбатах, чугаһа суох, тэйиччи баар. ☉ Находящийся на большом расстоянии от чего-л., далёкий, дальний, отдалённый
   Кырдьаҕас нууччалар үгэстэринэн, уруулар ыраах айаҥҥа барбыт күннэригэр дьиэ миинньиктэммэт эбит. Амма Аччыгыйа
   Ураһаттан соччо ырааҕа суох сиргэ биһиги табаларбыт аһыы сылдьаллара. Т. Сметанин
   Ити курдук олох, охсуһуу туһунан кэпсэтэ-кэпсэтэ, доҕордуулар ыраах суолу билбэккэ хаамтылар. М. Доҕордуурап
3. Хаһан эмэ буолуохтаах эбэтэр урут буолбут, ааспыт. ☉ Отдалённый большим промежутком времени от какого-л. момента
   Өрүс турбут. Сайын буолуоҕа ыраах. Амма Аччыгыйа
   Бу нуурайар, саргылаах Сайсарыны ахтаннар, Кэлиэхтэрэ кый ыраах Үйэлэртэн сахалар. С. Данилов
   Ол биһиги дьоммут хаһан сыылан-таалан сыысоту [хортуоппуй киэнин] хомуйаллара ыраах. С. Ефремов
4. көсп. Туспа-туора, олох атын, тэйбит. ☉ Чуждый, далёкий (напр., по духу, по взглядам)
   Хайабыт сүрэҕэ төрөөбүт ийэбититтэн ыраах буолуой. Суорун Омоллоон
   [Ася:] Ыраах, дириҥ кэпсэтиилээх дьон эбиккит. Н. Габышев
   Хаһан эрэ тапталлаах, чугас киһитэ Селенин, бу кылгас кэпсэтииттэн сылтаан, өһүөннээх буолбатаҕына, туора, ыраах, толоос киһи буола охсубутун кини [Нехлюдов] өйдөөтө. Л. Толстой (тылб.)
5. аат суолт.
6. Тэйиччи баар, ыраатан көстөр сир; тэйиччи баар ким, туох эмэ. ☉ Удалённое место, видимое глазом далёкое пространство, даль; кто-что-л., находящееся вдали
   Хараҕа ырааҕы көрбөт, кулгааҕа чугаһы истибэт (өс ном.). Чугаһы чуораанынан, ырааҕы барабаанынан ыҥыран, сыбаайба оҥорбут. Саха фольк. Доҕордуу дьоҥҥо Ыарахан чэпчиир, Ыраах да чугаһыыр. П. Тобуруокап
   Күлсүү-салсыы, ырыа-тойук — маннык айаҥҥа сир ырааҕа биллибэт. Т. Сметанин
7. Хаһан эмэ буолуохтаах эбэтэр урут буолбут, ааспыт кэм. ☉ Что-л., отдалённое большим промежутком времени, далёкое будущее, давнее прошлое
   Оччотооҕуга, оҕобут ыал буоларын санаатахха, ырааҕа бэрт курдуга. Софр. Данилов
   Тордоохоп, адьас өрдөөҕүнү, ырааҕы санаан, чочумча саҥата суох олордо. С. Никифоров. Күндэ инникини, ырааҕы көрөн суруйбутун билиҥҥи киһи эмиэ бэркэ биһирээн ааҕар. «ХС»
8. көсп. Улахан суолталаах, далааһыннаах туох эмэ (хол., санаа, толкуй туһунан). ☉ Глубина и широта (напр., мысли), значительность и сложность содержания чего-л.
   Сиртэн халлаан ырааҕын кэриэтэ ырааҕы саныыр киһи (өс хоһ.). Серёжа онно тулатыгар сыһыана суох тугу эрэ олус ырааҕы, уһуну толкуйдуур курдуга. Н. Лугинов
   Ырааҕы, киэҥи көрөр, өйдүүр буолуохха наада. М. Доҕордуурап. Куриль, табаларын күрэйинэн дьарыйан биэрэ-биэрэ, ырааҕы саныы истэ. Доҕордоһуу т.
9. сыһ. суолт.
10. Чугас буолбакка, тэйиччи, ыраата. ☉ Далеко, вдали, вдалеке; вдаль, далеко
    Ыраах этиҥ этэр. Н. Неустроев
    Кеша биһикки уолбутунаан кумахтаах кытылга тиийэн, соччо ырааҕа суох сөтүөлээтибит. Н. Габышев
    Төбөтүн түөһүгэр ыһыктан кэбиһэн баран, доҕоро аата эрэ үнүөхтээн ыраах хаалан иһэр. Эрилик Эристиин
    Балыктаах солуурчахпыт ыраах төкүнүйэ турда. Т. Сметанин
11. Улаханнык, ырааҕынан, лаппа. ☉ Намного, гораздо, значительно, превыше чего-л.
    Аныгы ыччат былыргы биһигиттэн ыраах сабырыйа дьон эбээт. Амма Аччыгыйа
    [Баҕа — тураахха:] Көтөр кынаттаах ууһуттан Ырыаһыккынан даҕаны Ыраах бастыҥнараҕын. Күн Дьирибинэ
    Биһиги үйэбитигэр таҥас билиҥҥи таҥастааҕар ыраах кырасыабай, киэргэллээх этэ! М. Горькай (тылб.)
    ♦ Муннуҥ анныттан ырааҕы көрүмэ көр мурун
    Муннуҥ анныттан ырааҕы көрбөт сордоох эбиккин. Муораны түгэҕинэн тургутар, халлааны ырааҕынан эргитэр — муора тобугунан, халлаан хабарҕатынан диэн курдук (көр муора). Сирдээн тимириэҕин (тими- риэн) сир кытаанах, <халлааннаан көтүөҕүн (көтүөн) халлаан ыраах> көр тимир I. Бардам баай батталыттан куотан сирдээн тимириэхтэрин — сир кытаанах, халлааннаан көтүөхтэрин — халлаан ыраах эбит. Софр. Данилов. Ыраах барыаҥ суоҕа калька. — элбэҕи ситиһиэҥ суоҕа. ☉ Далеко не уедешь. Маннык бэлэмнээх ыраах барыаҥ суоҕа. Ыраахтан (ыраах) буолбат (буолбатах, үһү) кэпс. — туох эмэ (хол., куһаҕан) буолара дөбөҥ. ☉ Не заставляет долго себя ждать (напр., о болезни, смерти); это дело не хитрое
    Биһиги да итинник буоларбыт ыраах үһү дуо? Н. Лугинов
    Тыҥыраҕы кистээтэххэ сатанар — кыратык дьорҕойдуҥ, бэйэҕин биллэрдиҥ да, ынкыбыдыларга тыллыыллара ыраахтан үһү дуо? Е. Неймохов
    Кинээһи да аҕалар ыраах буолбатах. «ХС»
    ◊ Ыраах иннинэ — туох эмэ буолуон быдан иннинэ. ☉ Задолго до какого-л. момента
    [Оҕус] төрүөн ыраах инниттэн кыһын уһун этэ дии. Амма Аччыгыйа
    [Бэрэбиэччит — Казаковка:] Ол нуучча мааҕын эһиги Киириги кытта барыаххыт ыраах иннинэ, Киириктээх диэки манан кэлэн туораабыта. С. Ефремов. Ыраах ордук — быдан, лаппа, ырааҕынан үчүгэй. ☉ Намного, гораздо лучше, куда лучше, чем что-л. иное
    [Ньукуу:] Бу курдук икки саары икки ардыгар сылдьыахтааҕар, саа тутан этэрээккэ киирбит ыраах ордук буолсу. А. Софронов
    Мара киһи марабынан, Маспын-оппун булбутум, Ынахтарбын көрбүтүм Ыраах ордук буолууһу. Күннүк Уурастыырап
    Сатаспат буола-буола олоруоххут кэриэтэ, арахсан хааллаххыт дии. Ол ыраах ордук сынньалаҥ. «ХС»
    ср. др.-тюрк. ырах, кум. йыракъ, тув. ырак, кирг. ыраак ‘далёкий, далеко’

I
1. аат.
1. миф. Былыргы саха өйдөбүлүнэн: күүс-уох киллэрэр, уйгубыйаҥ төрдө буолар таҥара биэрэр аптаах сөлөгөйө (айыы бухатыыра абааһы бухатыырыныын охсуһан эстэн-быстан хааллаҕына, Үрүҥ Айыы Тойон удаҕанынан илгэни биэрэр, оччоҕо бухатыыр урукку күүһэ-уоҕа чөлүгэр түһэр). ☉ Дар богов, дающий силу и богатство; божественная благость, божественный сок (когда богатырь доброго племени айыы в борьбе с чудовищами абаасы теряет силу, Юрюнг Айыы Тойон (см. айыы I) через шаманку дает ему илгэ, что тотчас восстанавливает былую силу и ловкость богатыря). Тэҥн. араҕас илгэ, үрүҥ (тунах) илгэ
1. 2. Быйаҥ, уйгу, өҥ-тот. ☉ Плодородие, изобилие, достаток, благополучие
Киэҥ Лена хотун Ирбэт тоҥ буорун Илгэнэн тыыннаан, Эн күнүн тыгар. Күннүк Уурастыырап
Егоров курдук агроном Үгэһигэр үөрэнэн, Сир ийэм илгэтин Ситэн хомуйар сыралаах Үгүс кэрэ дьоннордоох. С. Зверев
Илгэтинэн ииппит Элиэнэ эбэккэйим Кырааска кумахтаах Кытыытыгар тураммын Дорообо туттардым. А. Софронов
[Интэлигиэнсийэ] билигин промышленноска уонна тыа хаһаайыстыбатыгар инженер, техник, агроном, зоотехник эҥин быһыытынан быһаччы кыттан, материальнай илгэни оҥорооччу буолла. МАЕ КТТС
3. көсп. Туох эмэ иэнэ, киэлитэ. ☉ Простор, широта; территория чего-л.
Үгүс дьону үүрэ сылдьан Үлэһит оҥостубут Идэмэрдээх баайы кытта Иирсэбин диэн Ийэ сир илгэтиттэн тэлэһийэргэ, Орто дойду дьолуттан мунарга Уураахтанным ээ, доҕоччугуом. С. Зверев
[Сайсары:] Өстөөх сүнньэ олуллан, эйэлээх, дьоллоох олох биһиги Ийэ сирбит илгэтигэр, сааскы намыын күн курдук, туругурарын иһин! Суорун Омоллоон
4. көсп., поэт. Көй салгын, хойуу салгын. ☉ Свежий, чистый воздух, ветерок
Ийэ дойдум, мин тиийбиппэр, Иэйэн аргыый тыалырда, Итииргээбит мин түөспэр Илгэтинэн аҥыйда. С. Данилов
Эйэ илгэтинэн тыынар, Күөх саас сыллара унаардылар... И. Эртюков
5. көсп. Олох; ким эмэ олоххо ылар балаһыанньата, олоҕун эйгэтэ. ☉ Жизнь; блага жизни (социальное положение кого-л.)
Батталлаах баһылыгы киэр гынан, Бар дьон баай илгэтин барҕардыаҕыҥ! П. Ойуунускай
Өскөтүн үлэлээн иитиллээччилэр …… тыыннаах буолар илгэлэриттэн маппыт буоллахтарына, хаппыталыыска хабалаҕа киирэргэ күһэллэллэр. ДИМ
2. даҕ. суолт.
1. Быйаҥнаах, уйгулаах. ☉ Плодородный, щедрый
Тимир аккыт күдэҕинэн Тиэрэ ууруҥ илгэ буору. Икки илии эрчиминэн, Бухатыырдар, дьоруой буолуҥ! Л. Попов
Симэһиннээх илгэ сиик түстэ, түүҥҥү салгын лаппа ырааһырда. Д. Таас
Саргылаах сааһы көрсө тыллыбыт сибэккилэр илгэ сайыҥҥа чэчирии үүммүттэрин кэриэтэ, эчи , үчүгэйкээн да ыччаттар эбит! Л. Габышев
2. Элбэх, дэлэгэй туохтаах эмэ; баай (үксүгэр поэз. тут-лар). ☉ Богатый, обильный, пышный (преим. в поэз.)
Ийэ буорун илгэ күөҕэ Силигилии ситиитэ, Итии, чуумпу сырдык түүҥҥэ Сииктээх оту оймуу кэһэн, Дьонун, дьиэтин дэлби ахтан, Дойдутугар кэллэ ити. Күннүк Уурастыырап
Иирэ талах анныгар, Илгэ симэх ардыгар Күөгэлдьийэ нусхайар Сүүмэх солко налыйар. А. Абаҕыыныскай
Эмиэ илгэ ыһыахтарга, Сынньанаахтыыр лааҕырдарга Ыччат күүһүн тэрийиэхпит! Дьуон Дьаҥылы
3. Аптаах; эмтээх. ☉ Волшебный; целебный, лечебный
Эстибити быыһыыр, Эчэйбити эмтиир Илгэ салгын сабыдыаллаах Ийэ сир эйгэтиттэн Өлөн эрэри өрүһүйэр Өйөбүллээх үрдүк көҥүл Өрөгөйдөөх үтүө күнэ Өрө үүнэн кэлбитэ. Күннүк Уурастыырап
Тоҥмуккун даҕаны ычча, ычча, Иттиий, быраатыам, иттээхтээ. Иттэн бараҥҥын таптыыр Чурапчыҥ Илгэ уутуттан испэхтээ. И. Эртюков
Сытыы мүөттэй сымартан, Сылаас илгэ салгынтан Астынаахтаан абыранан, Сүрэхийбит сүөдүйэн …… Улуу дойдуну ыллаатыбыт. А. Абаҕыыныскай
4. көсп., үрд. Киһи дуоһуйар, уоскуйар гына, сүрэҕэр-быарыгар киирэрдии сайа биэрэр. ☉ Приятно обволакивающий (теплом, свежестью), доставляющий удовольствие, удовлетворение, чарующий (о теплом чувстве, воздухе и т. п.)
Мин эһигини этэр тылгыт Алгыстаах илгэ сылааһын, Иллээх көрүүгүт сырдыгын Сүрэхпэр илдьэ барабын. Эллэй
Төрөөн-үөскээн төлөһүйбүт Ийэ муорам илгэ тыына - Буурҕа буолан сирэлийэр, Тула көтөн күдээрийэр. А. Бэрияк
Куруҥ тиит курдук кылгас да кэмҥэ илгэ сылааһынан сырайан, күлүбүрэччи умайан бүппүт ордук. СТЫМ
◊ Араҕас илгэ - 1) миф. былыргы саха өйдөбүлүнэн: күүс-уох киллэрэр, уйгу быйаҥ төрдө буолар таҥара биэрэр аптаах сөлөгөйө (араҕас дьүһүннээх уонна орулуос сымыытын саҕа буолар). ☉ Дар богов, дающий силу и богатство (по представлениям древних якутов, светло-желтого цвета и овальной формы, размером с яйцо утки-гоголя)
[Үөһэттэн түспүт дьахтар айыы бухатыырыгар] «Айыы аймаҕын аһыттан аҕаллым, орулуос кус сымыытын саҕа араҕас илгэни бырахтым... Ону киһи буолуох киһи буоллаххына айаххар түһэр эрэ!» Кини [айыы бухатыыра] айаҕар лап гыннаран ылла, урукку бэйэтин курдук киһи буола түстэ, иҥиирин тыаһа лычыгырыы түстэ... Саха фольк. Орулуос кус сымыытын саҕа Айыыхаан аймаҕын Алгыстаах аһыттан Араҕас илгэтин Алҕаттаран аҕаллым. П. Ойуунускай
Мин этэр тылбын, биэбэкэм эрэ буолларгын, өйдүөн иһит! Айыы аймаҕын аһыттан аҕаллым, орулуос кус сымыытын саҕа араҕас илгэни бырахтым... Ньургун Боотур. Тэҥн. илгэ I.1.1; 2) миф. былыргы саха өйдөбүлүнэн: Аал Луук Мастан таммалыы турар, араҕас өҥнөөх аптаах убаҕас, сөлөгөй. ☉ Желтая влага (по представлениям древних якутов, сок трав, превращающийся в масло); желтая божественная влага, сочащаяся со священного дерева
[Аар луук мас] Уоттаах харахтаахтар, уһуктаах тумустаахтар Араҕас илгэбэр Амтаһыйан бардахтарына …… Иэйэхсит ийэ хотуна Эргийэн кэлбэккэ, Эҕэрдэлээн көрбөккө, Төрөтөр оҕотун төлкөтө Төннүөх бэйэтэ буоллаҕа... П. Ойуунускай
Аҕыс салаалаах Аар кудук маспыт Айгырыы чэлгийэ үүнүөхтүн! Ол алын эйгэтигэр Араҕас илгэ Алла сытыахтын. С. Зверев; 3) арыыны ойуулаан этии. ☉ Образное выражение со значением «сливочное масло»
Дьэ, ынаҕын үүтүн Ыан таһааран, Араҕас илгэни астатыам диэн, Аҕаарыччы кутан Оҥкучаҕар ууран кэбистэ. Саха фольк. Бардам тутуу, барылы кэскил, баай Барылаах, тойон эһэм! Араҕас илгэнэн айах тутабын, уохтаах табаҕынан омуркун ириэрэбин. Амма Аччыгыйа
Араҕас илгэнэн туолан Турдулар оһуордаах ыаҕастар. С. Данилов
Талахтаах чабычахха Араҕас илгэ диэн Арыы оҥорон Айхаллыы олоробут. Саха нар. ыр. II. Илгэ быйаҥ - 1) уйгу-байым, туох барыта дэлэгэй баара. ☉ Изобилие, полный достаток, благодать
Төрөөбүт дойдубут Төлкөтүн буллубут, Иитиллибит Ийэ дойдубут Илгэ быйаҥын элбэттибит. Нор. ырыаһ. Аан ийэ дойду дьоллоох ньуурун быртаҕыппатыннар, илгэ быйаҥын эмпэтиннэр, чэлгийэр күөҕүн суһуктаппатыннар кинилэр! Амма Аччыгыйа
Ийэ сайын илгэ быйаҥын сомсон ыларга соруммут ыччаттар сайылыкка тахсарга бэлэмнэнэллэр. С. Федотов; 2) өҥ-тот, уйгулаах. ☉ Плодородный, изобильный, благодатный
Илгэ быйаҥ сайыммыт Илин диэкиттэн эргийдэ. С. Васильев
Онон, сир-ийэ илгэ быйаҥ иэнигэр бурдук үүннэрэн, от оттоон, сүөһү иитэн эһигини иитиэмаһатыам. Н. Якутскай
Илгэ быйаҥ эҥэрдээх, Илин итии дойдуттан …… Элиэлиирэ кыылларбыт Эҥэр кэрэ тыалары Эргийээхтээн тэлээрэн, Элийээхтээн кэллэ. И. Эртюков. Олоҕун илгэтэ - ким эмэ олоххо балаһыанньата. ☉ Социальное положение
Ким баҕарар тугу да оҥороругар дьон дириҥ өйүгэр, үтүө үгэһигэр, олоҕун илгэтигэр тирэҕирэр. Н. Якутскай
Суут аһыллыбыта: судьуйа үҥсээччилэр уонна туоһулар ааттарын-суолларын, саастарын, олохторун илгэтин, тугу-ханныгы үлэлииллэрин ыйыталаата. А. Бэрияк
Бу күннэргэ холкуоспут саҥа сопхуоска уларытыллан тэрилиннэ. Итини олохтоохтор, үлэһиттэр олохторун илгэтин салгыы тупсарыыга саҥа улахан кыһамньы быһыытынан сыаналыыбыт. «Кыым». Үрүҥ (тунах) илгэ - 1) миф. былыргы саха өйдөбүлүнэн: күүһү-уоҕу, дьолу-соргуну, баайы биэрэр аптаах утах. ☉ Божественная жидкость; божественный напиток, дающий человеку силу, богатство и счастье. Эрэйтэн быыһаабыт Сайаҕас салгыннаах, Салбанар минньигэс Үрүҥ илгэ түспүт Үтүө дойдута эбит... П. Ойуунускай
[Онуоха бухатыыр:] - «Ат-татай, оҕолор! Бу дойду аартыга үрүҥ илгэ сүдүрүннээх эбит дуу», - дии санаата да кыһаммата, көтүтэн куугунатан истэ. Ньургун Боотур. Уҥа хонноҕун анныттан Улдьаа хамыйаҕы ылан Үрдүк өрөгөр муостаах Үксүүр төлкөтө буоллун диэн Үрүҥ илгэ тунаҕы Өлүөнэ өрүс кытылын Үрдүнэн ыһан унаарытта. С. Васильев; 2) үүтү, үүт аһылыгы ойуулааһын. ☉ Изобилие молока и молочных продуктов
Хайҕаллаах үтүө үлэҕэр, «Дьаана кымыһа хаачыстыба знактаах инникитин өссө оҥоһуллан, өссө элбээн - сопхуос үрүҥ илгэтэ - уохтаах кымыһа буолан дэбилийдин!» - диэтэ кини. В. Протодьяконов
Пиэрмэҕэ үрүҥ илгэ өрүс буолан сүүрдэр. И. Данилов
Иван Дмитриев үрүҥ илгэни үксэтиигэ өрөспүүбүлүкэ ыччаттарын көҕүлээбит биир бастыҥ ыанньыксыт быһыытынан биллэр. «ЭК»; 3) өҥ-тот, уйгу-быйаҥ. ☉ Достаток, изобилие, благодать
Тоҕой сэлэ иһиттэн, Үрүҥ илгэ үрдүнэн, Үөмэрчүөмэр үктэнэн, Ойон-көтөн биэриэххэ, Оонньоон-күлэн иһиэххэ! П. Ойуунускай
Үлэ диэн үтүө киһи, Үйэлэргэ өлбөт мэҥэ; Үлэ диэн киһи чиэһэ, Өрөгөйдөөх үрүҥ илгэ. С. Данилов
Ханна дьоннор таһаарыылаахтык үлэлиир, культурнайдык сынньанар, дьаныардаахтык үөрэнэр сирдэригэр, онно үрүҥ илгэ үллэр, уйгу-быйаҥ угуттуур, дьоллоох олох туругурар. И. Данилов
II
аат., эргэр. Биир төрүттээх уус, уруу-аймах. ☉ Род, родня
Ийэбит-аҕабыт илгэтин, Иитиллэр ийэ буор сирбитин Өстөөхтөр тэпсээри кэллилэр, Өлөрө-өһөрө иһэллэр... П. Ойуунускай
Бар дьоммор мааным баранан, Матаамсык аатырбытым, Илгэм эстэн, Ийэ ууһугар Илээт аатырбытым. А. Софронов