шпион || шпионский.

II м. разг. (шпион, сыщик) шпик (үспүйүөн).

көр тиҥсирий
Мэнээктиир кырса кыыл чээрчэйбит, Чыҥырдаан, тиҥсийэн, эргийбит, Үчүгэй оһуордуу суоллара …… Барыта — миэхэҕэ сонуна. С. Данилов
Кыракый Португалия муораһыттара …… сыыдам хараабыллары оҥорон, ким-хайа иннинэ планетабыт араас муннуктарын тиҥсийбитинэн барбыттара. Далан
Хаһыыттан сибиинньэ Хаһыҥыраан уһуктубут: …… Хоруудатын туран тиҥсийэн Хоруйбахтаан лиҥкинэппит. К. Туйаарыскай
ср. уйг. тиҥчи ‘ищейка (собака); шпион, лазутчик, сыщик’

даҕ.
1. кэпс. Кыһалҕата суох, көрдөөх-нардаах, эрчимнээх. ☉ Беззаботно-весёлый, энергичный
Үлүскэн тыгыалай Тымырдар тэптилэр, Үҥкүүлээн, дыргыабай Кыргыттар тэптилэр. Күннүк Уурастыырап
Тэҥнээҕин булбатах Тыгыалай мин этим, Отучча омуннаах Уол бэрдин сирбитим. И. Гоголев
2. Аҕылас, түргэнник аҕылыыр. ☉ Быстро выдыхающийся, запыхавшийся
[Симэхсин] Тыҥа быһаҕас Тыгыалай буолан, Саҥа быһаҕаһынан саҥаран Сарылаамахтыы турбута үһү. П. Ойуунускай
п.-монг. таҥнаҕул ‘шпион’

сов. кого-что, разг. 1. утаар; заслать в дальние края ыраах чиэски сиргэ утаар; 2. (напр. шпионов) биллэрэ ыыт, чуҥ-ната ыыт.

туохт. Кими, тугу эмэ кистээн кэтээ, сибикилээ. ☉ Присматриваться, прислушиваться к кому-чему-л., выслеживать кого-что-л., тайно собирать сведения о ком-чём-л.. Майаҕаттаны атын алаас ааттаах бөҕөлөрө, өлөрөөрү …… бэркэ сураан-чуҥнаан көрө-көрө дьулайан тумнан, саһан сылдьаллара үһү. Саха сэһ
1977
[Бөрө] өтөх таһыгар табалары манаһан чуҥнуу сылдьан баран, биһигини билэн тэскилээбит. Я. Семёнов
Биһиги чуҥнаан көрөөччүлэрбит …… утуйан оҥторбуттар быһыылааҕа. ГСС
ср. др.-тюрк. тыҥ ‘слушание’, тыҥла ‘слушать’, тыҥчи ‘шпион’, алт. чуҥда ‘окружать; прислушиваться; подслушивать’, чув. танла ‘слушать’, монг. тагнах ‘разведать, разузнать, шпионить’

аат.
1. Биир судаарыстыба байыаннай эбэтэр ис кистэлэҥнэрин билэн, хомуйан эбэтэр уоран ылан атын судаарыстыбаҕа тиэрдэр соруктаах кистэлэҥ ааҕын. ☉ Тайный агент, занимающийся выведыванием и передачей военных и иных тайн другому государству, шпион
Урукку СС штурмбанфюрера Курт Зандер баһылыктаах өстөөхтөр: үспүйүөннэр, диверсаннар, террористар араас буортулуур үлэни тэрийэллэр. Софр. Данилов
Кини үспүйүөн буолан билбэт сиригэр кэлбититтэн, төрүөҕүттэн ыла олоҕо табыллыбатаҕыттан санааргыыр. Н. Якутскай
Оҕонньор уола Савва 1937 сыллаахха Владивостокка дьоппуоннар үспүйүөннэрэ диэн күтүрэнэн ытыллыбыта. Е. Неймохов
2. Кими эмэ (хол., судаарыстыба иһигэр баар тутулу утарааччылары) сойуолаһар, кэтиир-маныыр, эккирэтиһэр ааҕын. ☉ Агент по сыску, слежке за кем-л. (напр., за противниками государственного строя какой-л. страны)
[Дмитриев:] Баҕар, көннөрү дьон курдук дьүһүннэнэн бассабыык үспүйүөннэрэ сылдьыбыттара буолуо. С. Ефремов
Ити курдук Абаҕа дэриэбинэтиттэн Соппуруон баай уолунаан үспүйүөн буолбуттара. Н. Якутскай
Полиция үспүйүөннэрэ түүннэри-күннэри үлэлээбиттэрэ. П. Филиппов

I
аат.
1. эргэр. Нолуогу хомуйар боломуочунай. ☉ Налоговый инспектор
Сарсыарда туран бу бааһынай нолуогабай ааҕыҥҥа биэрэр харчытын аҥаарын туттарар. Н. Якутскай
Биирдэ ааҕын кэлбитигэр туран биэртэ туох баарын — сибиниэһин, бэргэһэтин, үтүлүгүн ууммута. Д. Дыдаев
Иван Иванович, судургу Уйбаан дэнэр, нолуок ааҕына, — сэбирдэх курдук тэлибирээбит киһи. Г. Нынныров
2. эргэр. Табаары атыылыырга, харайарга анаан туппут киһи. ☉ Лицо, принявшее товар для продажи и хранения
Аны Ньуркучаан ааҕын буолан ампаар күлүүһүн бас билбит. Болот Боотур
«Лензолото» ааҕына Ырыкыайап атыыһыт Бакамдаҕа кэлэн Чуккуомай уола Атыыһыт Хабырыыстаахха түстэ. «Сахаада»
3. Ханнык эмэ салайааччы, бөлөх, тэрилтэ, пиирмэ, хампаанньа сорудаҕын толорорго, кини аатыттан сылдьар, үлэлиир киһи, бэрэстэбиитэл. ☉ Представитель какой-л. организации, группы, партии, фирмы, компании; лицо, выполняющее задание, поручение своей организации
Соруоканы суор, ааҕынынан ааттаан, Сокуоннай дастабырыанньалаан, боруоппустаан …… Боччумнаах соругу сүктэрдэ, Бочуоттаах дуоһунаска тиксэрдэ. Болот Боотур
[Джемсы] ханнык эрэ борохуот уопсастыбатын ааҕына, аҕамсыйбыт, чой курдук киһи батыспыт. Э. Войнич (тылб.)
Ленин көҕүлээһининэн уонна кини салалтатынан Россияҕа «Искраҕа» көмөлөһөр бөлөхтөр уонна ааҕыннар үлэлэрэ тэриллибитэ. ЛВИ КБО
4. Үспүйүөн. ☉ Шпион
Дьокуускай урукку салайааччылара, Дьоппуон эрэллээх ааҕыннара, Соруйан сэриигэ анааннар, Субан сылгыны элбэппиттэр үһү. С. Васильев
Семенов атыыһыт бу диэки кыһыллар баар-суох улахан уонна кутталлаах ааҕыннара. А. Кривошапкин (тылб.)
Тугу эмэ сибикилээн уорбалыыр дуу, биитэр били аҥаар харахтаах ааҕына наһаа дарбатан тыллаабыта дуу? Софр. Данилов
△ Государствоҕа куттал суох буолуутун тэрилтэлэригэр, полицияҕа кистэлэҥ көмөлөһөөччү. ☉ Тайный осведомитель, сыщик
Пепе полиция ааҕыннара илэ бэйэлэринэн иһэллэр дии санаата. В. Чичков (тылб.)
Куоракка өстөөх ааҕыннара биһигини биирдии көрөн билэллэрэ уонна хас хардыыбытын ааҕа сылдьаллара. В. Чиряев
Чахчытын чуолкайдаары, Петр Староватов учууталы кэтэтэргэ ааҕыннарыгар ыйыы биэрбитэ. «ХС»
II
аах диэнтэн бэй. туһ. Харчытын ааҕынна
□ Маннык аргыска түбэспиппин мин, бу дойдуга саҥа кэлэ сылдьар киһи, улахан дьолбунан ааҕына иһэбин. Н. Заболоцкай
Кини хаһан даҕаны бэйэтин үчүгэй учууталынан, туох да эҥкилэ суохтук үөрэтэринэн ааҕынар. Софр. Данилов
Бэйэҕит төһө өр тулуһаргытын ааҕынаргыт ордук буолуо этэ. Амма Аччыгыйа
Маҥнайгы харсыыга ким да кыайыылааҕынан бэйэтин ааҕыммата, ким да иннин биэрэр санаата суох буолла. Далан