туохт.
1. Туох эмэ ыарыыга хаптар, ыллар, сыһын. ☉ Подхватить какую-л. болезнь, болеть, заболевать
Кини сүрэҕинэн ыалдьара. Суорун Омоллоон
Ийэм ыарыйда, Кыаммат буолла, Майгыта да олус сатарыйда. С. Данилов
Мойот тымныйан хас да хонукка ыарыйда. Т. Сметанин
2. Этиҥ-сииниҥ ыарыытын бил. ☉ Испытывать боль
Арыыса ыалдьыбыт харытын түөһүгэр хам тутунна. Болот Боотур
Көхсүбүнэн түспүппүн, санным уҥуохтара кыратык ыалдьаллар. Т. Сметанин
[Пистолет:] Бэйи, эн тоҕо киһи илиитин ыга тутаҕын, ыалдьыбат үһү дуо? С. Ефремов
Атаҕын бааһын тулатын кымаахтаан көрөрө, оччоҕо ыалдьара. Ф. Софронов
3. көсп., кэпс. Ким-туох эмэ туһугар санааҕын ууран, улаханнык ылларан туран өйөө, дьарыктан. ☉ Будучи чьим-л. поклонником, сторонником, болеть за кого-что-л.
Коля, эн «Баатылаларга» ыалдьаҕын, боломуочунайдаан сылдьаҥҥын, арааһа, үчүгэй буолбуккун ээ, быһыыта. Далан
Оҕолор наар тустуунан ыалдьыбыттара. Е. Неймохов
Кырдьыгын эттэххэ, иккиэн да ыалдьыбыт дьыалалара буоллаҕа дии. Н. Заболоцкай
Кини кытта төрөөбүт кыдьыктааҕа — ат сүүрдүүтүнэн ыалдьар үгэстээҕэ үһү. Р. Кулаковскай
♦ Иһэ ыалдьар көр ис IV
[Ньукуу:] Сымыйалаабатаҕына иһэ ыалдьара буолуо. А. Софронов
Көһүтэрбэр көхсүм көһүйдэ (кэтэһэрбэр кэтэҕим ыарыйда) көр көһүй. Күтүөт кэлиэ диэммин, көһүтэрбэр көхсүм көһүйдэ, кэтэһэрбэр кэтэҕим ыарыйда. Н. Туобулаахап
Сүрэҕэ ыалдьар көр сүрэх I. Айан киһитэ, дьон бу курдук кэбилэммиттэрин көрөн, аһынан сүрэҕэ ыарыйда быһыылаах. Эрилик Эристиин
Оҕом туһугар сүрэҕим ыалдьара баар миэхэ муҥа. У. Нуолур
Төбөтө ыалдьыбат көр төбө. Хата, ол туһунан кини төбөтө ыалдьыбат эбит. Н. Заболоцкай
Төбөтүнэн ыалдьар көр төбө. Ол кыһын эмиэ Никон оҕонньорго биир төбөтүнэн ыалдьар дьахтары батыһыннаран тиийбитим. ВНЕ НЭНь
Өйүнэн ыалдьар — төбөтүнэн ыалдьар диэн курдук. Улахан уол Кууһума эмискэ өйүнэн ыалдьыбыт. Күннүк Уурастыырап
◊ Уҥан ыарый көр уҥ
Сорох ардына уҥан ыалдьан дьоннорун куттуур буолбута. Дьүөгэ Ааныстыырап
ср. др.-тюрк. аҕры ‘болеть’, тув. аарыыр ‘заболевать’, тат. авыру, караим. авру ‘болеть, занемочь’

1. даҕ.
2. Улахан ыйааһыннаах, ыйааһынынан ыарахан. ☉ Имеющий большой вес, тяжёлый
   Биһиги ыар таһаҕастаах уһун синньигэс сыарҕабыт бэрт чэпчэкитик үҥкүүлээбитинэн, суол икки өттүнэн туора-маары ойбутунан барда. Н. Заболоцкай
   Ынах ханнын саҕа Ыар сымара таастары Муора дохсун баала Баллырҕаччы саайталыыр. Баал Хабырыыс
   Ким мас суханан сир хоруппут эбэтэр ыар табыыканан буор табыйбыт, ол хас биирдии ыстыы лэппиэскэни күндүргэтэ көрөр. С. Федотов
3. Киһи күүһүн ордук ылар, ордук эрэйдээх, кытаанах. ☉ Опасный, трудный, тяжёлый, тяжкий (напр., о болезни)
   [Сыылынайдартан] Сорох сыылка ыар муҥнарын Тулуйбакка өлөрө. Эллэй
   Ыар ыарыы ыбылы ылан, күн-түүн бэргээн испитим. Н. Лугинов
   Сүөһүнү көрүү — биһиэхэ саамай ыар үлэ. Л. Попов
   Хайдахха дылы ынырык, ыар дьылҕа кинини кэтэһэр эбитий? Э. Соколов
   Барыта фашистар соҥнообут сэриилэрин ыар содула! В. Протодьяконов
4. көсп. Киһи санаатын ордук баттыыр, киһи ыараханнык ылынар. ☉ Горестный, мучительный, тягостный (напр., о мысли)
   Ыллаабыт ырыаҥ ырыҥата Ыар ынчык буолан, Мин диэтэх киһи Чуор дьулайбынан Чугдаарыйан ааһар буолла. А. Софронов
   Тарабыыкын Уйбаанчалыын ыар аһыыга ылларан олорор этилэр. Н. Якутскай
   Ыар санааҕа ылларан, тыына ыараан, тылаөһө кытаатан сылдьар. Болот Боотур
   Хотугу кырдьаҕас куораты өстөөх былдьаабыт. Ыар сурах-садьык иһилиннэ. А. Сыромятникова
   Ити олус ыар сүтүк! Дж. Родари (тылб.)
5. көсп. Киһи кыранан толуммат, ордук дириҥ, хараҥа. ☉ Очень серьёзный, страшный, тяжкий (напр., о грехе)
   Кини туох эрэ ыар алҕаһы оҥорбут, киртийбит курдук санаммыта. Суорун Омоллоон
   Мөлтөххө күүс биэрэрим, Хоргуһу эр сүрэхтиирим Мин буруйум үһү дуо, Ол ыар айыым үһү дуо? И. Гоголев
   [Маайыс:] Аҕаа, эн ыар буруйу оҥоһуннуҥ ээ. С. Ефремов
   Коля, эҕэрдэ! Эн иннигэр ыар буруйдаах Лиза суруйар. И. Федосеев
6. Олус, киһи кыаҕын таһынан (сыана). ☉ Очень высокий, очень дорогой (напр., о цене)
   Ыаллыы олорор нэһилиэктэн Ыар сыаналаах халыым кутан, Көмүс симэхтээх аттардаах Күтүөттээх кийиит күүттэрэннэр, Дьиэлэригэр тиийэн кэллилэр. Дьуон Дьаҥылы
   Биир балык үөрэҕэһин иннигэр санныга бачча саллайа сылдьар төбөттөн матан хаалар ыар сыана буолсу. Н. Заболоцкай
   Бүгүн үүрдэрбит сэттэ сүөһүтэ миигиттэн хас да төгүлүнэн ыар сыаналаах буолуо дии саныыбын. М. Доҕордуурап
7. көсп. Киһи сүрэҕин эрийиэх куһаҕан, никсик, дьаардаах (сыты-сымары этэргэ). ☉ Неприятный, тяжёлый, зловонный (о запахе)
   Арыгы көймөстүбүт ыар сыта аҥыл гынна. Амма Аччыгыйа
   Хотонноох балаҕан ыар сыта Кини тыынын хаайар, баттыыр. Дьуон Дьаҥылы
   Тастан чэлгиэн салгынтан балаҕан иһигэр киирдэххэ, ыар сыт муннугар саба охсор. С. Маисов
8. аат суолт.
9. Туох эмэ улахан ыйааһына, ыйааһынынан баттыыра. ☉ Большой вес, тяжесть
   Туох эрэ ыар кини түөһүн Ыга баттыыр этэ таастыы. И. Гоголев
   Миигин кини баһыйар этэ Мэйиитинэн, атаҕынан, Сутуругун да ыарынан. Дьуон Дьаҥылы
   Уу сибиниэс ыарынан Оҕолору ыга баттыыр, Олег күүһэ баарынан Кытыы диэки харбыы сатыыр. А. Кондратьев
10. көсп. Туох эмэ киһиэхэ дьайар, киһини баттыыр эрэйэ, ыарахана, кытаанаҕа. ☉ Что-л. тяжкое, трудное, гнетущее, давящее на человека
    Үөрэхтэн матар ыарын мин бэйэм санныбар сүкпүтүм, түөспэр көтөхпүтүм. Амма Аччыгыйа
    [Мартыын:] Доҕоччуок, эйигин элбэх ыардар, Элбэх буомнар-буомчулар күүтэллэр. И. Гоголев
    Сэрии бары күчүмэҕэйдэрин, ыардарын түөспүнэн солоотум. Саллааттар с. Сырдык күн, эн этиэҥ буолаарай, бу тоҕо Маннык ыарый дьадаҥы киһи олоҕо? Н. Тарабукин (тылб.)
    ср. тув. аар ‘тягостный’, др.-тюрк. йаҕар ‘тяжкий, греховный’, тат. авыр, чув. йывар ‘тяжёлый’
    ♦ Ыар тыын (тыыннаах) — киһиэхэсүөһүгэ куһаҕанынан дьайар, ыарахан, алдьатыылаах саҥнаах ким, туох эмэ (хол., куһаҕан тыын). ☉ Кто-что-л., несущие невзгоды, болезнь, смерть на человека и домашний скот, тяжёлое дыхание, злой дух
    Сүдү ойууну ыҥыран аҕалан кыырдаран, кини ыар тыынын орто дойдуттан үтэйэн баран, көмөн кэбиспиттэр. И. Федосеев
    Өлбүт киһи арыт ыар тыыннаах. [Харайса] барсыма. Дьиэҕин дьиэлээ. И. Гоголев
    Кыһалҕалаах олох ыар тыынын уйумна, Халыҥ да омук уостар, көҕүрүүр. Эллэй
    Хара дьайдаах сэрии ыар тыына, хор, оннооҕор бу ыраах Хайахсыт нэһилиэгин тумнубата. Уйулҕан К
    Ыар ыалдьыт, нүһэр хоноһо <буол> көр ыалдьыт. Тутуллубуттары илдьэн хаайталаан баран, Сыа Тиҥилэх уораҕайыгар ыар ыалдьыт буолан тиийбиппит. Ф. Постников

даҕ. Олус ыарахан, киһи кутун-сүрүн самнары баттыыр. ☉ Очень тяжёлый, суровый
Ыар-дьиппэ санаам ынчыктыахпар дылы ыга баттаата. А. Сыромятникова
Ыалдьыта ыар-дьиппэ буоларын ааһан, ымыр да гыныа суох дьэбир киһи эбитин билбитэ. Н. Чернышевскай (тылб.)

даҕ. Киһиэхэ ыараханнык дьайар, киһи кутун-сүрүн баттыыр. ☉ Действующий на человека угнетающе, мрачный. Ойуун обургу ыар-нүһэр тылын-өһүн кырдьаҕастар оройдоро тымныйа истибиттэрэ. Л. Попов
Ыар-нүһэр хааннаах кытаанах дьүһүннээх киһи эбит. В. Чиряев
Арыт күн халлаан ыар-нүһэр былыттарынан саба бүрүллэр, инчэҕэй хаар түһэн нэмилитэр. «ХС»

1) тяжёлый; грузный; ыар сүгэһэр тяжёлая ноша; ыар таһаҕас тяжёлый груз; ыар киһи грузный человек; 2) тяжёлый, трудный, сложный; обременительный; ыар үлэ тяжёлый труд; 3) перен. тяжёлый, серьёзный, опасный; ыар баас опасная рана; 4) перен. обидный, оскорбительный; тягостный, неприятный; ыар тыл обидное слово; 5) перен. тяжёлый, безрадостный, горестный; печальный, мрачный; ыар санаа мрачные думы; ыар олох безрадостная жизнь; ыар күннэр-дьыллар тяжёлые времена; ыар ынчык горестный стон; 6) перен. тяжёлый, тяжкий, суровый, очень серьёзный; ыар буруй тяжкая вина; 7) перен. тяжёлый, с тяжёлым характером; ыар киһи человек с тяжёлым характером; 8) перен. тяжёлый, безвыходный, критический; ыар балаһыанньалаах киһи человек, попавший в тяжёлое положение; 9) перен. тяжёлый, затруднительный; тыынара олус ыар у него затруднённое дыхание; 10) перен. дорогой (по цене); ыар сыаналаах маллар дорогие вещи; дорогие товары; ыар сыанаҕа ыл = купить что-л. по дорогой цене; ыар уунан утуй заснуть крепким сном.

1) болеть, хворать; куускэ ыарый сильно заболеть; 2) болеть; атаҕым ыалдьар у меня болят ноги.

n. difficulty; ыарахан a. difficult, heavy; ыараа= v. to become heavy