даҕ., түөлбэ. Кыра соҕус, наһаа буолбатах. ☉ Умеренный, не очень сильный
Ыарыы-сүтүү, дьаҥ-дьаһах да намты соҕус курдук этэ. Күннүк Уурастыырап

аат. Киэҥник тарҕанар, чэпчэки соҕустук ааһар ыарыылар. ☉ Сравнительно легко переносимые эпидемические заболевания
[Кууһума:] Дьэ, кырдьык быйыл бэйэтэ даҕаны дьаҥныын-дьаһахтыын күтүр дьыл ааста. А. Софронов
Дьаҥ-дьаһах тарҕанаары гынна. Амма Аччыгыйа
Дьаҥдьаһах дьайыҥнаспатын, Ыарыы-сүтүү ыалласпатын. Болот Боотур

таһаҕастаа диэнтэн бэй., атын
туһ. Улуу дьыл оҕуһа …… Дьаҥ-дьаһах таһаҕастанан, Ыарыы-сүтүү ырдыыланан …… Көмүскүүр күнүҥ дьонун Күһүҥҥүттэн ыла Күл-көмөр гынар буоллун. Өксөкүлээх Өлөксөй
Биэс-түөрт дүлүҥүнэн болуот оҥостубуппут, саатар иккилии буолан таһаҕастанан тахсыахпыт диэн. УАЯ А

сыһ. (Туох эрэ) үчүгэйгэ буолбат, куһаҕаҥҥа буолар (үгэрг., төттөрүтүн эмиэ этиллэр). ☉ (Это) не к добру (в прямом и ирон. смысле)
Кини [абааһы аймаҕа] аанньаҕа этиҥсиллиэ аргыстаныа, ыарыы-сүтүү ындыыланыа дуо? Эрчимэн
Бу хара тыа ортотугар бачча түүн аанньаҕа эстибэтэх саа буолуо ээ. Л. Попов
Эн, бука, аанньаҕа элиэтээбэтэх кырдьаҕас буоллаҕыҥ буолуо. Амма Аччыгыйа

аат. Ыарыы-сүтүү (сыстыганнаах ыарыыттан сүөһү үгүстүк өлүүтэ). ☉ Болезнь, эпизоотия (повальная болезнь, падеж скота)
Үөн-күрдьэҕэ үөрдүспүт. Кыдьыккыыбаҕа кыттыспыт …… Ап-хомуһун ааҥнаабыт Амырыыннаах дойду буолан биэрдэ. Күннүк Уурастыырап
Босхо бастаах Бороҥ урааҥхай обургу Хара хапсык курдук Хастыы хамыйда, Кыдьыккыыбаҕа курдук Кыайан туран кыдыйда. Өксөкүлээх Өлөксөй

ураа лаҥкыр муостаах — олус улахан адаарыйбыт муостаах. ☉ Имеющий большие раскидистые рога
«Тоҕус былас ураа лаҥкыр муостаах улуу дойду оҕуһабын» диэччи таайыллыыта — таракаан буолан хаалар. Амма Аччыгыйа
Муустаах муораттан халлааҥҥа тиийэр икки ураа лаҥкыр муостаах улуу дьыл оҕуһа обургу аас-аччык аргыстанан, ыарыы-сүтүү ындыыланан тахсан кэлэр. Н. Заболоцкай

аат., кэпс.
1. Куһаҕан үгэс, кыдьык. ☉ Дурная привычка, порок
Урукку кыыбаҕатын быраҕыҥ, дьээбэҕитин хаалларыҥ. Далан
Байыы кыыбаҕатыгар ылларыы бэйэтэ туспа социальнай, психическэй ыарыы быһыылаах. Эрчимэн
2. Буолуохтааҕын курдук буолбатах, көһүтүллүбэтэх көстүү. ☉ Неожиданное странное явление, необычность, странность, причуда
Кырдьыы маннык саҕаланар Кыыбаҕатын билэн эрдэҕим Субусубу кэннибин хайыһан, Суохтуубун сэнэх кэмнэрбин. Эрчимэн
Ол кыһыҥҥы дьыл кыыбаҕатын, тыйыс тымныытын, ыарыытын-сүтүүтүн нэһиилэ тулуйан туораабыт дьон, аны сааһыгар кэлэн, …… аччыктаан ааһан-туораан киирэн бараллар. Н. Заболоцкай
Аһылык саппааһа эрдэ былааннанара ордук, дьыл кыыбаҕата араас буолааччы. АПН ӨСС
Ити куобах олорчу «көстөҕүнэ» эстэр диир сыыһа. Кини дьыл кыыбаҕатыгар түбэһэн охтон өлөр. «Кыым»
ср. кирг. кыба: кыбам канды ‘я получил полное удовлетворение’

даҕ.
1. Көтөлүнэн айанныыр, көтөлүнэн таһаҕас тиэйэр. ☉ Едущий в повозке (или в санях), запряженной несколькими животными, идущими цугом или в пристяжке, перевозящий груз таким образом
Оҕонньор кэнниттэн көтөллөөх көлөлөр Ындыыны уйбакка, ынчыктаан иһэллэр. Л. Попов
Ыал чэйинэн, табаҕынан быстан олордохторуна, биир хаһаактыы таҥастаах, көтөллөөх, олох аттаах айан киһитэ кэлбитэ. Багдарыын Сүлбэ
2. көсп. Тугу эрэ кытта бииргэ сылдьар, туох эрэ аргыстаах. ☉ Сопровождаемый чем-л.
Ыарыы-сүтүү ындыылаах, Дьаҥ-дьаһах таһаҕастаах, Өлүүсүтүү көтөллөөх Буолар эбит өлүү сүөһүтэ [Дьыл оҕуһа]. Саха фольк. Мин хаһан эрэ …… үйэ тухары таптал аргыстаах, үөрүү-көтүү көтөллөөх сылдьыам диэх курдук сананар кэнэн кыысчаан этим. Н. Кондаков
Эгэ көр-нар көтөллөөх кыргыттар үөрбэттэрэ диэн кэлиэ дуо? С. Федотов
Кыстыы, дьол көтөллөөх Кэллэ бу ыам ыйа. П. Тулааһынап

I
даҕ. Адаархай бөдөҥ, уһун, кэ ти т (үксүгэр кыыл, с ү ө һ ү м у о һ у н этиллэр). ☉ Большой, раскидистый (напр., о рогах крупных животных)
Табам ааттыыр быһыынан Өйдөөхтүк көрөн кээһэр, Биитэр лаҥкыр муоһунан Буойар курдук илгистэр. С. Данилов
Доодороп кулуба, …… тэлиэгэҕэ көлүллүбүт лаҥкыр муостаах тараах күрдьүгэс оҕуһу сиэтэн иһэр эбит. Эрилик Эристиин
Муустаах муораттан халлааҥҥа тиийэр икки ураа лаҥкыр муостаах улуу дьыл оҕуһа обургу, …… аас-аччык аргыстанан, ыарыы-сүтүү ындыыланан, тахсан кэлэр. Н. Заболоцкай. Тэҥн. лоҥкур
II
тыаһы үт. т. Кытаанах улахан предмет (хол., тимир иһит) туохха эмэ охсуллан доргуйар тыаһа. ☉ Подражание громкому звуку, звону, возникающему при ударе друг о друга твёрдых предметов (напр., металлической посуды)
Эмискэ тэйиччи тимир биэдэрэ тыаһа лаҥкыр гынна. «Чолбон»
Хоруобу сабан, өтүүнэн куустаран, ииҥҥэ түһэрдилэр, үрдүгэр туос тэлг э э т и л э р. Тимир күрдьэхтэр лаҥкыр гыннылар. «ХС»
ср. тат. диал. лаҥгырт ‘звукоподражание падению металлической вещи (напр., посуды)’

I
даҕ.
1. Олус ыарахан, муҥнаах, киһи сыратын, күүһүн ылар. ☉ Трудный, тяжёлый, сложный
Аппа, хайа, ыарҕа, дулҕа. Кинилэри кыайар, бу эрэйдээх айаны чэпчэтэр, түргэтэтэр кытаанах. Амма Аччыгыйа
Тунаар туундараҕа Дьаҥ-дьаһах, эрэйдээх олох Икки атаҕы Имниин эһэрэ. Доҕордоһуу т. Сүүрбэһис үйэ! Эн ырыаһытыҥ — Мин үһүс чиэппэргэр үөрэнним. Ынырык эрэйдээх ыарыыларгын Сүтэрэ ылгыыргар эрэнним. С. Данилов
Ити үлүгэр таас хайалары, аппалары быыһынан түһэн барыы кытаанах, эрэйдээх буолуо. Г. Колесов
2. Олус түбүктээх, сүпсүктээх, үгүс үлэлээх. ☉ Хлопотный, требующий много сил, полный трудов и лишений, многострадальный
Халыҥ харчыны булуу-талыы эрэйдээх, ыарахан. У. Ойуур
Эрэйдээх кэмнэри аастыбыт, охсуһуу хонуутугар хаан ахта, иэдэстэргэ харах уута куурда. Т. Сметанин. Эрэйдээх дьылбыт буоллаҕына Иккиһин кэлэн иэдэттэ, Элбэх киһи иитимньитин эһээри гынна. Саха фольк.
3. Бэрээдэгэ, иитиитэ суох, куһаҕан майгыннаах. ☉ Трудный, проблемный (о ребёнке)
Киһи тылын букатын истибэт, дьэ эрэйдээх оҕо диэтэҕиҥ. «ХС»
◊ Уһун эрэйдээх — олус буомурбут, бары өттүнэн улаханнык мөлтөөбүт, эрэй бөҕөнү көрбүт (бэйэ туһунан кэриэлийии эмиэ буолуон сөп). ☉ Несчастный, невезучий, незадачливый
Ээ, ол мин, уһун эрэйдээххэ туох үчүгэй олоҕо кэлиэй? М. Доҕордуурап
Ытыыр да, уһун эрэйдээҕим, суох буолбуту хантан эргитиэҕэй? И. Эртюков
II
сыһыан т.
1. Кимтуох эмэ кыһалҕатын өйдүүр, аһынар, уйадыйар быһыы. ☉ Употребляется при выражении говорящим жалости, сочувствия к предмету высказывания
Төрөөнүөскээн борбуйбун көтөхпүт балаҕаным эрэйдээх тураахтаатаҕыҥ. А. Софронов
Эрэйдээҕим оҕото, онно тугу-тугу санаабыта, төһө хоргуппута буолуой? Суорун Омоллоон
Баһыккалаах эрэйдээхтэр өйдөрүттэн тахсыахтарыгар диэри Ньургуһуннарын аһыйбыттара. Дьүөгэ Ааныстыырап
Били ийэлэр эрэйдээхтэр Билигин да кэтэһэллэр: «Баҕар... Туох билиэй», — дэһэллэр. И. Эртюков
2. Дьону абааһы көрөн, күлэн-намтатан этэр тыл. ☉ Употребляется для выражения говорящим пренебрежения, презрения к предмету высказывания
Биирдэ эмэтэ тугу эмэ саҥараары гыннахпына, төрүт саҥарпат — эн эрэйдээх тугу билэҕин, акаары, оннук маннык диир. Н. Неустроев
[Ньукулай:] Эрэйдээх оҕолор, тугу эрэ билэр буолан ынаһыйа сиэлэн эрэр буолла. А. Софронов
△ Бэйэни сэнэнэр, түһэринэр тыл. ☉ Употребляется для выражения говорящим уничижительного отношения к себе
[Спиридон:] Ээ, ону мин эрэйдээххэ кэпсиэ дуо. Бука, таах тахсыбатах киһи буолуо эбээт. С. Ефремов
[Акаары уол — аҕатыгар:] Эн кыһамматаххына, мин эрэйдээх хайдах буолуомуй. Н. Неустроев
Мин эрэйдээх киһи санаатын хайдах диэн мээрэйдиэм буоллаҕай? Бэйэм даҕаны илини-арҕааны билбэт курдукпун. Н. Неустроев