ыаһаа диэнтэн атын. туһ. Иһит ыаһаммыт. Тыы ыаһаммыт

ыаһаа диэнтэн дьаһ. туһ. Тыыны ыаһат
□ Хоруоппун туоһунан эрийтэриэм уонна ыаһатыам. И. Гоголев

возвр.-страд. от ыаһаа = 1) смолить, просмаливать что-л. (для себя); 2) быть просмолённым # икки хараҕа ыаһаммыт он не видит (букв. у него оба глаза смолой замазаны).

аат. Дулҕа, талах, хахыйах, титирик үүммүт үрэх хочото. ☉ Узкая длинная речная долина, поросшая кочкарником, кустарником, молодыми березками
Маар уһун синньигэс атаҕа от үрэх буолан субуруйан барар, онтон айааҥҥа, кэлин алыыга кубулуйан, ыраах көҕөрөн көстөр хайаларга тиийэ тэнийэр. Л. Попов
Алыыга атыыр тайах кыра титириктэргэ төттөрү-таары сүүрэ сылдьан, муоһун ыаһыыр. Т. Сметанин
Алаас хатыҥ чараҥнаах алыытынан киһи иһэр. Н. Босиков

көрүүлэн диэнтэн хай. аата. Сэһэннэргэ Омоҕой Өлүөнэ ортоку хочотугар үөһээ айыылар ыйаахтарынан, айыы ойууннарын көрүүлэниилэринэн сирдэтэн көһөн кэлбитэ дэнэр. Саха сэһ
1977. Ойуун ити көрүүлэниитэ хара былыт курдук ыаһаан, ыалтан ыалга сүүрбэхтээн, сыстыганнаах дьаҥ курдук тарҕанна. Р. Кулаковскай. Дьиэлээх дьон ойуун көрүүлэниитэ чопчу туолбутуттан куттанан, сирэй-сирэйбитин көрсөн кэбиспиппит. «Саха с.»

көтүөлээ диэнтэн атын
туһ. Кинилэр хаһан да кэлэ сылдьыбатахтарын, хатырык балаҕан тула өрүтэ көтүөлэппэтэхтэрин курдук, чуумпу ыаһаабыта. Далан
Кини [кыырт] оботун-соллоҥун, …… куобах көхсүгэр тыҥыраҕынан түһэн көтүөлэтэрин мин хоту булчуттартан элбэҕи истэрим. Н. Заболоцкай
Баар буолаллар олус түргэнник көтүөлэтэн ааҕааччылар. Атыттар биир кинигэни ыйдаан-күннээн үөрэтэн ааҕаллар. ЧКС ОДьКИи

1. аат.
2. Эттик уопсай өҥүттэн уратыланан көстөр уһун синньигэс сурааһын, балаһа. ☉ Длинная узкая полоса, черта, выделяющаяся на общем цветовом фоне какого-л. предмета
   Хоруоп сииктэрин хара ыаһынан ыаһаабыттара - уһун дьураа буолан көстөллөр. Күннүк Уурастыырап
   Сарсыарда, ырыых-ыраах муора уута халлааны кытта силбэһэргэ дылы. Онно аан бастаан быһах өнчөҕүн курдук сырдык дьураа көстөр. Н. Якутскай
   Күн киирэн эрэрэ, тиһэх сардаҥалара улахан кытархай дьураа буолан субуллубуттара. В. Протодьяконов
3. Туох эрэ дэхси ньууругар уһаты мырчыстаҕастар, суолахтар, хайа барыылар. ☉ Продольная борозда, желобок, трещина на ровной поверхности
   Сүүһүн дьурааларыгар кыракый көлөһүн таммахтара бытыгыраан таҕыстылар. Софр. Данилов
   Хайа дьурааларынан хаар аллара сыҕаллан субуруйан түһүтэлээбит. Амма Аччыгыйа
   Билигин түспүт ардахтан суол хара дьураа буолан субуллар. М. Доҕордуурап
4. даҕ. суолт. Эттик уопсай өҥүттэн уратыланан көстөр уһун синньигэс сурааһыннаах, балаһалаах. ☉ Имеющий длинную узкую полосу, черту, выделяющуюся на общем цветовом фоне
   Хамныыр эрэ Хайгыы көрөр Хара дьураа хаастаах. А. Софронов
   Прожектордар халлааны харбыалыыллара түргэтээтэ, саҥаттан саҥа сырдык дьураа уоттар өрүтэ сулудуһан тахсаллара хойунна. Амма Аччыгыйа
   [Күөгүһүттэр] сотору-сотору үрүҥ көмүс хатырыктаах кыһыл харахтары, мору мотоҕор дьураа ойуулаах алыһардары илигирэтэн таһаараллара. И. Федосеев
   п.-монг. дьураҕа

аат.
1. Урут сахалар балыгы уган хаһаанар туос иһиттэрэ. ☉ Берестяной сосуд, где раньше якуты хранили рыбу впрок
Барчаны улахан туос түктүйэлэргэ (холлоҕосторго) ыга симэн, хаппахтыы тигэн баран, таһынан уу киирбэт гына ыаһыыллара уонна күөл ортотугар дьаакырдаан тимирдэллэрэ. «ХС»
2. итэҕ. Былыр сахаларга: өлбүт киһи үөрүн ойуунунан туттаран, хаайан илдьэ сылдьарга аналлаах бүтэй тигиилээх туос иһит. ☉ В старину у якутов: наглухо зашитый берестяной сосуд, в котором в старину хранили пойманный с помощью шамана дух умершего (үөр)
Маныаха дьахтар биирдэ тиит мутугар түктүйэҕэ угуллубут уол оҕо ыйанан турарын булан ылан оннугар кыыс оҕотун уган быраҕан кэлэр. Саха сэһ. I
Буоба эмэгэти түктүйэтигэр төттөрү симэн баран, таһырдьа таһааран саһаан быыһыгар кистии анньан кэбиспит. Күрүлгэн
◊ (Туос) түктүйэ таҥара эргэр. — былыргы сахалар аһыйар киһилэрэ өллөҕүнэ, үөрүн дьүһүнүн ойууҥҥа оҥорторон уктаран баран ытыктаан дьиэлэригэр туруорар түөрт муннугунан сиэллээх, ойуулаах бүтэй тигиилээх туос иһиттэрэ. ☉ Изображение духа (үөр) почитаемого покойника (покойницы), зашитое шаманом в берестяной коробке (түктүйэ), украшенной по четырём углам конскими волосами и покрытой орнаментом, которое якуты хранили дома как икону
Түүн үөһэ буолуута түктүйэ таҥара ыйанан турар хаппахчытын иһэ сыыйа көҕөрө сырдаата. И. Гоголев
Ол [өлбүт] кыыстарын салгын кутун туос түктүйэ таҥараҕа дьүһүйтэрэн илдьэ сылдьаллар. «ХС»
ср. эвенк. тукту, туктуе ‘круглый берестяной короб для рыбы’

I
туохт.
1. Анаан быһыллыбыт таҥас (тирии, туос, о. д. а.) лоскуйдарын иннэлээх сабынан, кылынан холботолоон, таҥнар таҥаста, туох эмэ оҥоһукта оҥор, иистэн. ☉ Шить, сшивать. Ырбаахыта тик. Илиинэн тик
□ Дьахталлар …… имитиллибит таба тириититтэн кырыйан ичигэс таҥаһы тигэллэр. Н. Якутскай
Маҥан Малаанньыйа уот иннигэр олорон тымтай тигэр. Күндэ
Витя ийэтэ тикпит маа бэйэлээх этэрбэһэ сытыйан, төбөтө салтайан таҕыста. Н. Заболоцкай
2. эмт. Хайдыбыт, тэллибит дириҥ бааһы остун диэн кытыытын силбэһиннэри анал иннэлээх сабынан холбооттоо. ☉ Наложить шов. Куйахата хайдыбытын тиктилэр
□ Миигин …… Сирэйбин саабыланан кэрпиттэрэ, Эн курдук быраас дьахталлар аһынан, Тэллибит иэдэспин тикпиттэрэ. Дьуон Дьаҥылы
Кыысчаан бааһын тикпит эмээхситтэр кыа-хаан буолбут илиилэрин суунаары, күөл диэки …… үнүөхтэспиттэрэ. С. Курилов (тылб.)
3. кэпс. Тугу эмэ туохха эмэ иҥиннэрэн туттар. ☉ Прикрепить, прибить, привязать что-л. к чему-л.
Чап-чараас хаптаһыны тигэн, ыаһаан оҥороллоро. Н. Габышев
Бүтэйи тимир тоһоҕонон тииттэн тииккэ тигэн оҥорор буолбуппут онус сылыгар барда. ОМГ ЭСС
[Бүтэй] остуолбатын …… уобаллаан атахтыыллар, сиэрдийэтин тимир тоһоҕонон тигэллэр эбит. АГГ СТК
тюрк. тик, тегү, тикмек
II
туохт.
1. Киһи эбэтэр сүөһү тириитин иннэҕинэн дьөлө анньан, тэһэ кэйэн сүлүһүнү киллэр (хол., тигээйи). ☉ Жалить, ужалить (напр., о пчеле, об осе)
Көрбүт да, көтөн кэлэн саалаах уолу илиигэ тикпит. Суорун Омоллоон
[Киһи] кинини тигээри саба түһэр тигээйилэри үүрэ сатыырдыы сапсыммахтыыр. И. Гоголев
Били диигинэс үөннэрэ эккирэппиттэрэ. Хаста да сүнньүгэ, көхсүгэ тикпиттэрэ. И. Федосеев
2. көсп. Кими эмэ биллибэтинэн, кэнниттэн саҥара, эбэтэр түһэрэн биэрэ сырыт. ☉ Колоть, задевать, уязвлять словом кого-л. исподтишка
Ааҕааччы. Мин сэрэхпин! Сир үрдүгэр Бааллар күннээх Моцардар, Сыылла сылдьан кистээн тигэр Сальерилар эмиэ бааллар. И. Гоголев
Ол дьахтар иһэ истээх. Ити таһа маанытын …… көрүмэ, туох баары барытын оҥоро, тигэ сылдьар буолуохтаах. М. Попов
Биһиги кийииппит кырдьыгы сирэйгэ этэрин сөбүлүүр. Киһини кэнниттэн саҥара, биллибэтинэн тигэ сылдьыах кэриэтэ ол ордук. Ч. Айтматов (тылб.)
др.-тюрк., тюрк. тик

туохт.
1. Икки аҥыы тустуспа сылдьар тугу эмэ бэйэ-бэйэлэригэр ыга сыстыһар гына оҥор эбэтэр эпсэри сыһыартаан холбоо. ☉ Плотно подогнать, приладить, чтобы одно к другому подходило по размеру
Ууруллубут эркини ыпсаран, улахан, үөл сүллүгэһинэн саайан биллиргэтэллэр. Д. Таас
Ыпсыытын үчүгэйдик ыпсаран, сыыптаан, муохтаан оҥоһуллар быһыт ампаар тирэҕин маһын суон бэрэбинэлэртэн бэлэмнээтилэр. М. Доҕордуурап
Маннык улахан иһити сиик өппөт, уу тэстибэт гына ыпсаран, тигэн, ыаһаан оҥорорго улахан сатабыл, уран тарбах наада. НБФ-МУу СОБ
2. көсп. Хомоҕойдук, лоп-бааччы сааһылаан, өйдөнөр гына саҥар, хоһуй, кэпсээ. ☉ Говорить, рассказывать складно, образно, выразительно, воспевать
Саха киһитэ кутун-сүрүн туттарбыт, ырыатыгар ыпсарбыт, хоһоонугар холбообут өрүһэ — улуу Өлүөнэ. Н. Якутскай
Биһиэхэ, сахаларга даҕаны араас итэҕэһи-быһаҕаһы көр-күлүү оҥорон сатаан ыпсаран кэпсиир дьоннор бааллар. ПП ЭЭД
Оҕо тыллары сөпкө сааһылаан, ыпсаран бэйэтэ этии оҥоруутугар ыарырҕатар. ОМЕ БМЫ
3. көсп., кэпс. Кимнээҕи эмэ бииргэ ыҥыран көрсүһүннэр, булсуһуннар, билсиһиннэр. ☉ Свести, познакомить кого-л. с кем-л., помочь кому-л. встретиться или сойтись
Уруурҕаһыннарбыт улуу-дьаалы буолан, Урууга угуйуллар; Ыпсарбыт ытык киһи буолан, Ыҥырыыга сылдьар. Өксөкүлээх Өлөксөй
[Омуннаах Уйбаан:] Мин эн тускун Бүөтүрү кытта сүбэлэстим. Сатанар буоллаҕына кини ыпсарыах буолла. Н. Неустроев
4. көсп. Тугу эмэ оннун-олоҕун буллар, сиһилээн быһаар, ситимнээн саассааһынан оҥор. ☉ Положительно решить какое-л. предприятие, дело, добиться его благополучного исхода, благополучно довести всё до логического завершения
Наада буолтугар, ыгылыйбакка туран барытын быһааран, орун-оннун буллартаан, ыпсаран кэбиспитэ. В. Яковлев
[Микииппэр] Ылсыбыт дьыалатын ыпсаран баран биирдэ тэйэр, киһи киэнэ киргиллээҕэ. Күндэ
«Үлэҥ боппуруоһун ыпсаран кэбиһиэх. Бостуой санааҥ уларыйа сылдьыа», — диэтэ Иван. Э. Соколов
5. көсп., кэпс. Киһиттэн (кимтэн эмэ) ылбыт иэскин төлөө. ☉ Расплатиться с долгами
[Кулуба:] Дьэ, доҕоор, хайатын даҕаны Бокуруопка ыпсарыаҥ. Эн буолан оттон биэрээ инибин. Н. Неустроев
Икки хонукка мииммиккэр, икки элии атыыр этинэн толунуоҥ. Сааһыҥ тухары сатаан ыпсаран, киһиттэн туһанар буолбут киһигин. Болот Боотур
[Харбаатай:] Бии иэскин хаһан ыпсараҕын? Л. Габышев
♦ Икки хараҥаны ыпсар (силлиһиннэр) көр икки I
Икки хараҥаны ыпсаран үүнээйи эгэлгэтин үүннэрэллэр ахан да онтуларын хомуйааттарын кытары кэлэн былдьыыр кэриэтэ тутан бараллар. Н. Лугинов
Ийэлээх аҕабыт үлэ дии-дии, икки хараҥаны ыпсараллар. П. Аввакумов
Оччолорго үлэһит илии тиийбэт буолан, холкуос үлэтигэр икки хараҥаны ыпсараллара, эр киһи үлэтин бүүс-бүтүннүү үлэлииллэрэ. В. Иванов
ср. хак. чапсыр ‘клеить, склеивать, приклеивать, прилеплять что-л.’