даҕ. Уһун, иҥиир-ситии, сула көрүҥнээх. ☉ Высокий, худощавый
«Сөп», — диэтэ хара бэкир киһи уонна тахсан барда. Амма Аччыгыйа
Ыйдаҥатааҕы тиит күлүгүн курдук, бэкир хара абааһы уолун харабыл туруорбуттар. Күннүк Уурастыырап
Хара бэкир киһи балаҕаҥҥа бакыҥнаан киирдэ. И. Гоголев

суодай диэнтэн бэй
туһ. «Бу эмиэ туохпутуй?» — Буров уолаттары үрдүлэринэн одуулаһан суодаллан туран, соһуйа түстэ. Амма Аччыгыйа
Миитэрэй көрө түспүтэ, ыйдаҥатааҕы тиит күлүгүн курдук киһи кэлэн, кинини үөһэттэн таҥнары өҥөйөн суодаллан турар эбит. «ХС»
Икки атаҕын ахчаччы тэбинэн, сырдык сыдьаай сыстыбатах сирэйдээх, дьэбир хааннаах, үрдүк уҥуохтаах урааҥхай суодаллан турара. «Чолбон»

көр кут-сүр
Маппыр, куолутунан, баргыытаан даҕаны турдаҕына көҥүлэ этэ буолан баран, тоҕо эрэ Уһун Лэппиэрэйтэн сүрүн-кутун баттатта, уонна, сибилигин аҕай киһи тыыныгар туран, торо тоһуннаҕа даҕаны дии. Л. Попов
Мин сүрүм-кутум халааннаабыт үрэх курдук дэбилийэр, бэйэм ыйдаҥатааҕы тиит күлүгүн саҕа үрдээн, улаатан хаалабын. И. Гоголев

дьүһ. туохт.
1. Оҥостон туран кэҥэт (үксүгэр ыллаары гыммыт киһи күөмэйин оҥостон, кэҥэтэн, чөллөрүтэн хабарҕатын быччыҥнарын күүрдэрин этэллэр). ☉ Прочищать (горло); напрягать мышцы (горла, груди)
Көҥдөй түөһүн көҥкөтөн, Саҥата суох үөһэ тыынна, Төрүөтэ суох кыйаханна. Р. Баҕатаайыскай
Кэрдиис хабарҕатын дабатан Кэпсээн-кэҕийэн киирдэ, Көмүс күөмэйин көҥкөтөн Күөрэтэн-дьиэрэтэн барда... С. Васильев
Ыйдаҥатааҕы тэргэн тиит күлүгүн саҕа эриэн үөн бөҕөлөр …… кинини тоһуйан үөлэс айахтарын көҥкөтөн, дириҥ куолайдара хараара чөҥөрүспүттэр. Д. Апросимов
2. Күөмэйгин күүрдэн улаханнык саҥар, ыллаа. ☉ Говорить, петь громким голосом; петь басом, басить
Күөмэйин көҥкөтүөҕүнэн көҥкөтөн, куолаһын сонотон, салгыы ыллаан сатаарытта. Болот Боотур
Толуу бэйэҕин Тото көрөммүн, Үтүө бэйэҕин Үөрэ көрөммүн, Алтан чороон Айахпын атыттым, Көмүс чуораан Күөмэйбин көҥкөттүм. Болот Боотур

туохт.
1. Дьикти, кистэлэҥ күүстээх (тыыннаах) гын; иччилээх гын. ☉ Наделять духом
Оччотооҕу дьон олус куттанар, дьиксинэр айылҕаларын амырыын күүстэрин иччилээн, аҥаар харахтаан, аҥаар атахтаан, ыйдаҥатааҕы тиит күлүгүн саҕа оҥорон илэ хаамтарбыт буолуохтаахтар. Эрчимэн
Норуот айымньытын мифическэй уобарастара былыргы кэнэн киһи айылҕа күүстэрин иччилээн өйдүүллэриттэн үөскээбит. «ХС»
2. Хаһаайыннаа; көһөн киир, олохсуй. ☉ Стать хозяином; поселиться, обосноваться
Айыы оҕото, Аан дойдуга тахсаҥҥын, Аал уоту оттунаҥҥын, Алаһа дьиэни иччилээ! П. Ойуунускай
Иччитэх Сиинэ сиһин Иччилиэхпит дэһэллэр. С. Данилов
Дириэктэр ааттаахпын ээ. Аатыгар эрэ бу хоһу иччилээн олорор эбиппин дии. Н. Лугинов
Иччитэх куораттарбытын иччилээҥ! М. Джалиль (тылб.)
3. Тугу эмэ туохтаах эмэ гын (кураанах хаалларыма - хол., иһити астаах хааллар). ☉ Класть, насыпать, наливать что-л. в посуду, в мешок и т. п., не оставлять их пустыми
Ол [дьол] туһугар көтөҕөргө Бакаалбытын иччилиэҕиҥ, Эһиил эмиэ көрсөргө Үлэсиһэн кэбиэҕиҥ. Күннүк Уурастыырап
Ити хоппону толору иччилээбит буор көмүһү, импэрийээллэри бар дьонтон сүһүйэн ылбыттара. Л. Попов
Киһим улар аҥаар бөтүөнүн иһиккэ иччилээн ордорон кэбистэ. Н. Заболоцкай
[Күндэйэ үрэҕэ] Элгээйи күөллэрин элбэх балыгынан иччилиир. И. Данилов

1. сыһ.
2. Түүлгэ буолбакка, чахчы, дьиҥ бэйэтинэн, дьиҥнээхтик (көһүн, киир, баар буол, иһилин). ☉ Наяву, в действительности (показываться, являться)
   Тойон киһи умайан өлбүт уолун Хабырыыһын саҥатын илэ истээт, иирэ сыһан, хас да хонукка сэниэтэ суох оронугар сыппыта. И. Гоголев
   [Мааппа:] Сотоколуур удаҕан абааһыны кытта илэ көрсөн кэпсэтэр үһү ээ... [Дьөгүөссэ:] Ээ, адьарай, сиикэйэ буолуо. Күндэ
   Кинини [кыырды] мин маннык баламат, сирэйэ-хараҕа, саатасуута суох түһэ турар кыыл буолуо диэбэт этим. Ону миэхэ суол түбэлтэтэ илэ көрдөрдө. Н. Заболоцкай
3. Аһаҕастык, ким барыта көрөр-билэр гына. ☉ Открыто, явно; на виду у всех
   Дуона суоҕу кэпсэтэллэр, арыт кистээн, арыт илэ уураһаллар. Л. Попов
   Илэ да, уора-көстө да ыытыллыбыт хас да төгүллээх хонтуруол түмүгэ дьүүллэннэ. С. Федотов
   Хараҥанан саптаран бандьыыттар киэҥ нэлэмэн хонууга атынан, хайыһарынан илэ сүүрдэ сылдьан саа уотун аһаллара. П. Филиппов
4. даҕ. суолт. Дьиҥнээх; дьаарай, саамай. ☉ Самый настоящий; ярый, отъявленный
   Илэ дэриэтинньик кутаа уотунан кулгуйан эрдэҕин көр эрэ! П. Ойуунускай
   Фашистар курдук сидьиҥнэр, кинилэр курдук илэ сиэхситтэр, киһи сиэрин, чиэһин, соргутун кинилэр курдук киргэ тэпсибиттэр суохтара. Амма Аччыгыйа
   [Оҕобун] астаах ааккар асаһыннараары, таҥастаах ааккар таҥыннараары умса анньан биэрбит илэ илиэһэй мин баарбын. Эрилик Эристиин
5. аат суолт. Дьиҥнээх баар суол (түлэкэдийии, түүл, баҕа санаа буолбатах). ☉ Явь, реальная действительность (как противоположность сну, бреду, мечте)
   Түүл диэххэ - илэҕэ дылы. П. Ойуунускай
   Тордох! Бу сырыыга түүл буолбатах - илэ! Н. Заболоцкай
   ♦ Илэ барбыт - 1) итэҕ. былыргы саха санаатыгар: абааһы киһи хараҕар көстө сылдьар буолбут. ☉ Появляться наяву, становиться видимым (о злом духе)
   Соҕотоҕун олорон иллэрээ сыл өлбүт оҕонньор сордоох абааһыта илэ барбыт. НАГ ЯРФС I. Тэҥн. илэ хаампыт 1; 2) мээнэ, бэрээдэгэ, көрүүтэ-харайыыта суох барбыт. ☉ Своевольный; разнузданный, распоясавшийся
   Суоппардар диэн илэ барбыт, улахан күрүөһүт сүөһү курдук дьон. Н. Босиков
   1919 сыл, контрреволюция өссө ордук сэтэрээн илэ барбыт уонна күүһүрбүт сыла саҕаламмыта. СССБТ; 3) кыбыстыылаах, сааттаах дьыаланы кистэммэккэ, саспакка оҥорор буолбут (киһи). ☉ Беззастенчиво, нагло совершающий постыдные поступки
   Ирбитин кэргэнин итинник дьыалаҕа эрэ буккулуннаҕа [атын киһиэхэ иирдэҕэ] диэн түһээн да көрбөккө, бэйэтэ-бэйэтигэр үөрэ-көтө сылдьыбыта. Иоганцевтаах Липа, ол аайы эр ыла-ыла, күнүстэри илэ барбыттар. В. Яковлев. Илэ бэйэтинэн - тус бэйэтинэн, сирэй бэйэтинэн. ☉ Лично, собственной персоной (напр., явиться куда-л.). Көһүтэ сатаан баран, утары барбытым - киһим илэ бэйэтинэн бу иһэр эбит. Илэ хаампыт - 1) итэҕ. былыргы саха санаатыгар: абааһы киһи хараҕар көстө сылдьар буолбут, абааһы дьиҥнээхтик хаама сылдьар буолбут. ☉ Появление, хождение злого духа наяву
   Ол өлөн баран, кинини илэ хаамта диэн айдаан бөҕө буолбут эбит. Д. Таас
   Оччотооҕу дьон аҥаар харахтаан, аҥаар атахтаан, ыйдаҥатааҕы тиит күлүгүн саҕа оҥорон, олус күүстээн-уохтаан илэ хаамтарбыт буолуохтаахтар [абааһы аймаҕын]. Эрчимэн. Тэҥн. илэ барбыт 1; 2) утуйар кэмҥэ утуйбакка түүннэри сылдьар (киһи). ☉ Бесцельно ходить, бродить ночью (когда все спят). Кэнники кэмҥэ уолбут илэ хаамар буолла
   ◊ Түүл дуу, илэ дуу? - көрбүтүистибити итэҕэйбэккэ саҥа аллайыы. ☉ Выражение человека, пораженного увиденным (услышанным) и еще не поверившего в реальность того, что он увидел (услышал) (букв. сон ли, явь ли?)
   Түүл дуу, илэ дуу? Тугуй бу, солко курдук, чээл күөх? Улахан да солко былаах сиргэ тэлгэнэ сытар, доҕор! Суорун Омоллоон
   Ыы, Сэргэй оҕо эбиккин дуу? Хайа бу түүл дуу, илэ дуу? Быһаас били «Кустаах күөл» сэриитигэр өлөрөн кээспиттэр диэбиттэрэ ээ. Дьүөгэ Ааныстыырап
   п.-монг. илэ

даҕ. Кытархайдыҥы саһархай дьүһүннээх. ☉ Рыжий, красновато-желтый; красно-бурый (преим. об окрасе животных)
Тыа иһиттэн кугас борооску ойон таҕыста. Амма Аччыгыйа
Валерий Иванович өрө тарааммыт кугас баттаҕа чанчыгын диэкинэн кырыарбыт. Л. Попов
Айаҥҥа сылайаннар, Аара сынньаммыттар, Кугас куоска үтэни икки гына үллэрбит. Т. Сметанин
◊ Бүтэй кугас — сиэллиин, кутуруктуун бүтүннүү кугас дьүһүннээх (сылгы, ынах, сүөһү өҥүн туһунан). ☉ Полностью, сплошь рыжий (в том числе грива и хвост — о масти лошади)
Бүтэй кугас сылгы. — Бүтэй кугас диэн сүүһүгэр туоһахтата, ураанньыга, атахтара чулкута суох, түөрт туйахтара олорчу хара буоллахтарына ааттанар. КДьА
Дүҥүргэ анаан тириини таҥастыырга …… икки саастаах тыһы бүтэй кугас сүөһү тириитин самыы өттө ылыллар. ЧАИ СБМИ. Кугас ала — ойоҕосторо маҥан эбэтэр курдуу маҥан өҥнөөх, атына кугас (сылгы өҥүн туһунан). ☉ Рыжий, белобокий (о масти лошади)
Кугас ала биэ. ПЭК СЯЯ. Кугас ала чыычаах түөлбэ. — кытарымтыйан көстөр түөстээх, кыра бороҥ чыычаах. ☉ Снегирь-жулан. Кугас баттах түөлбэ. — тыйаах. ☉ Свиязь. Кугас маҥаас — маҥан сирэйдээх, онтон атына кугас (үксүгэр ынах сүөһү). ☉ Рыжий с белой мордой (обычно о масти крупного рогатого скота)
Кугас маҥаас ат оҕус. — Тэйиччи хатырык өрүттээх титиик оҕотугар кугас маҥаас ынаҕын Олесь Дудар туос ыаҕайаҕа ыан бирилэтэ олорор. Л. Попов
Кэрэххэ сүрэх-быар ыарыытыгар кугас маҥаас, эбэтэр кытарар кугас сүөһү …… туттуллар. ФГЕ СТС. Кугас саадьаҕай — сиһин устунан лаппа биллэр үрүҥнээх, атына кугас дьүһүннээх (ынах сүөһү туһунан). ☉ Рыжеватого цвета с белой полосой вдоль хребта, красно-пестрый (о масти крупного рогатого скота)
Дьонум кугас саадьаҕай ынахтаах этилэр. — Ыанньыйбыт кугас саадьаҕай Эрдэ кэлэн маҥырыыр. Баал Хабырыыс. Кугас тураҕас — сиэлэ, кутуруга, уорҕата харааран, ойоҕосторо кытаран көстөр дьүһүннээх (сылгы өҥүн туһунан). ☉ Гнедой (о масти лошади)
Ньалака сиэлинэн оонньуу, Түөрт туйаҕынан охсуолуу, Кугас тураҕас «Сардама» Хончоһуйан таҕыста. С. Данилов
Кугас улаан көр улаан. Ол анараа өттүттэн …… Огдуобалыыр дьахталлар Кугас улаан аттары Кудулуччу хаамтаран, Кутурук көтөҕөн иһэллэр. С. Зверев. Кугас элэмэс — кугас эриэн дьүһүннээх (сылгы-сүөһү). ☉ Пегий, пестрый, с рыжими пятнами (о масти лошади)
Бөлөнүүскэй уола «Сындыыс» диэн кугас элэмэс сүүрүк аттааҕа үһү. Н. Павлов
Ааны аспыттара: ыйдаҥатааҕы тиит күлүгүн саҕа баҕайылар, кугас элэмэс аттарын баайталаан, тиэргэҥҥэ дыабаҥнаһан эрэллэрэ үһү. Н. Павлов
Кугас элэмэс — кугас дьүһүн олоччу уонна тураҕас дьүһүн киирэллэр. ОМГ ЭСС. Кугас эриэн — кугаһы кытта атын өҥ булкаастаах (ынах сүөһү, ыт дьүһүнүн туһунан). ☉ Желто-пестрый (о масти животных)
Мэхээлэ оҕуһун кымньыынан куус гына сырбаппыта, кугас эриэн оҕуһа, …… ат курдук сиэлэн лаһыйбытынан барда. А. Сыромятникова
Үгүс ыт дьүһүнэ бороҥ эриэн, хара эриэн, кугас эриэн буолар. АФС БЫ. Симментальскай сүөһү дьүһүнэ сүнньүнэн сырдык күрэҥ, кугас эриэн буолар. Ыанньыксыт с. Куочай кугас — ханан да атын булкааһа суох бүтүннүү кугас, бүтэй кугас (сүөһү, кыыл өҥүн туһунан). ☉ Красновато-рыжий, полностью рыжий (о масти животных). Омоҕой баай кутуруга, муоһа суох куочай кугас ынаҕы, биир татаардаах биэни чаастаан …… Эллэйдээҕи олох арааран кэбиһэр
Саха фольк. Туттар сүөһүлэрэ, саха киэнэ сылгы-ынах буолар, дьүһүнүн аахтахха маннык: куочай кугас, тараах күрдьүгэс, мас күлүгүн курдук бар хара. БСИ ЛНКИСО. Куочай кугас солоҥдо Халдьаайынан сырбайда, Куула тыанан курбайда. «ХС». Моҥул кугас — маҥан сиэллээх, кутуруктаах, атына кугас уонна кыһыл тураҕас икки ардынан хараҥа кугас (сылгы өҥүн туһунан). ☉ Темно-рыжий со светлой гривой и хвостом (о масти лошади)
Чыҥыс Хаан чулуу уонна талыы боотурдара тыыннаах сылгы хаанын иһэ сылдьар дьон бары моҥул кугас аттаахтара. КДьА. Өһөх кугас — өһөх өҥнөөх (сүөһү). ☉ Меднорыжий (о масти животных). Өһөх кугас сүөһү. Солоҥдо кугас — солоҥдо өҥүн курдук дьүһүннээх (сылгы өҥүн туһунан). ☉ Рыжий (о масти лошади). Солоҥдо кугас сылгы. Туос кугас — сырдык араҕас (сылгы дьүһүнүн туһунан). ☉ Светло-желтый (о масти лошади)
Туос кугас сылгы. ПЭК СЯЯ
[Байбал түһээтэҕинэ:] …… Туора Тумул өтөҕүттэн Туос кугас, толоос улахан, Адаҕалаах атыыр оҕус, Айаатаан-мөҥүрээн тахсан …… Утары ойон кээспитэ. Күннүк Уурастыырап
Чахчы ураты эбиттэр Латвияҕа сүөһүлэрэ — Тоҕо эрэ сүүс бырыһыан, Туос кугастар дьүһүннэрэ. Күннүк Уурастыырап. Тымтык кугас — сырдык араҕас дьүһүннээх (сылгы өҥүн туһунан). ☉ Соловый (о масти лошади). Тымтык кугас сылгы. Уоһах кугас — сымыыт уоһаҕын курдук дьүһүннээх (сылгы өҥүн туһунан). ☉ Красновато-желтого цвета (наподобие яичного желтка — о масти лошади)
Соҕуруу илин туһунан, Суо айыыһыттарын суоллара диэн, Уоһах кугас сылгыны Кэрэх туттан ыйаабыт. С. Зверев. Уот кугас — уот өҥүн курдук дьүһүннээх (сүөһү, кыыл, баттах өҥүн туһунан). ☉ Огненно-рыжий (о масти животных, волосах человека)
[Лэглээриннэр] «Кугастаайы» диэн, кыһылынан тиэритэ көрүтэлээн кэбиспит, үргүүк умайар уот кугас оҕус-таахтар. Амма Аччыгыйа
[Эһэ] өссө эбиитигэр уот кугас үһү. Кутуруктааҕа эбитэ дуу? Далан
Уот кугас баттахтаах, таракаан муоһунуу адаарыйбыт бытыктаах, байыаннай таҥастаах нуучча киһитэ, …… киирэн кэллэ. Л. Попов. Хоҥор кугас — кутуруга, сиэлэ сырдаан, онтон атына кытарымтыйан көстөр (сылгы өҥүн туһунан). ☉ Соловый (о масти лошади)
Баһылайдыыр кулуба Баттамалаах оҕото, хоҥор кугас аттаах Холуода хаарты оонньуурдаах. Саха нар. ыр. II
Аҕатыгар Накыйбахха хоолдьуга гыммыт хоҥор кугас атын миинэн Күндүлгэ тиийбит этэ. Күннүк Уурастыырап. Чүмэчи кугас — сиэллиин, кутуруктуун туох баар өҥө-түүтэ бүтүннүү сырдык саһархай (сылгы өҥүн туһунан). ☉ Желтый, как заболонь (о масти лошади)
Былыр Бүлүү сахалара сылгыны дьүһүннүүллэринэн чүмэчи кугас диэн өҥ баара. «ББ»
ср. бур. коа ‘светло-красный с желтыми крапинами (о масти крупного рогатого скота)’

1. аат.
2. Үүнээйи үүнэр сир үрүт араҥата, сир кырса. ☉ Земля, верхний слой почвы
   Кыыс Амма кытыллара нүөл кырсынан, уохтаах буорунан сураҕыраллар. Софр. Данилов
   Чэйиҥ, чэйиҥ, чэкийдэр, Чиргэл буортан тирэнэн Тэйэн-тэбэн иһиэҕиҥ! С. Васильев
   Өлүөнэ өрүс умнаһын буора оҕуруот аһа үүнэригэр олус табыгастаах. «ХС»
3. Ууга мэһийдэххэ тиэстэ курдук буолар олус мээккэ буола бытарыйбыт хайа боруодата; туой. ☉ Глина. Көһүйэ буорун үчүгэйдик эллэниэхтээх
   □ Буор көһүйэҕэ көбүөр ытыйа турар Ааныс куттаммыттыы балаҕан түгэҕин диэки көрдө. Софр. Данилов
   Дьадаҥы ыаллар күөл хомуһун маска тылбыйан тас өттүн буорунан сыбаан оҥостубут ыыспалара — ыраах ньахчарыһан олороллор. Эрилик Эристиин
   Оһох буорун ылбыт омуһахха бэйэлэрэ оһох оҥостоллоро. Дьүөгэ Ааныстыырап
4. Быыл, суол быыла. ☉ Пыль
   Утарыта иһэр массыыналар күдэн буору икки өттүнэн субуйа тардан аҕалан холбуу охсоот, аасыһа турдулар. Амма Аччыгыйа
   Уулусса кубус-кураанах, арай дөрүн-дөрүн сиккиэр тыал суол буорун, бөҕү-сыыһы өрүкүтэн ааһар. Софр. Данилов
   Тойон тумул хоонньуттан, Туман буору өрүкүтэн, Тоҕус ыҥыыр аттаах дьон Тоҕо ааҥнаан таҕыстылар. Күннүк Уурастыырап
5. Дойду, сир, төрөөбүт дойду. ☉ Страна, родина, родной край
   Килбиэн күммүт анныгар Ким барыта сүүһүн туоллун, Орто буортан барарыгар Оҕото хос сиэннээх буоллун. Күннүк Уурастыырап
   Тиэтэй, буойун, Төрүт буоргун көмүскээ, Тиэрэ кэбэн, турбаттык Түөкүннэри түҥнэртээ! А. Абаҕыыныскай
   Дьэ диэ, бу төрөөбүт буортан ордук ахтылҕаннаах туох да суох. А. Сыромятникова
6. эргэр. Нолуок төлүүр иһин бэриллэр ходуһа сир. ☉ До революции: земельный надел, выдаваемый обычно за уплату налога, ясака
   Соҕотох Лиэп Буудап Арыылаах Алааһы бүтүннүү сабардыыр — Көр оттон Таҥхааһай оҕонньор Төһө өр буора суох сылдьарый? Эрилик Эристиин
   [Одунча:] Киһи үс гыммыт биирэ тыыннааҕар буор сүкпэт, арай өллөҕүнэ эрэ икки арсыын буору сүгэр. Суорун Омоллоон
   Инньэ эһэмэбэм саҕаттан хоруонай буорбун тутан сылдьабын. Ону күн ыраахтааҕыга тиийэ үҥпүккүт иһин бэрдэриэ суоҕа диэн ыыра эрэнэбин. М. Доҕордуурап
7. харыс т. Киһи иинэ, киһи уҥуоҕа. ☉ Могила
   Мин өлүөм — дьүһүнүм сүтүөҕэ, Мин буорум отунан үүнүөҕэ. Кэриэһим — кэннибэр хааларым, Кэхтибэт — кэрэкэ тылларым. П. Ойуунускай
   Буорга үлэлиир сириҥ хаҥас диэки халдьаайыга буолуо, аҕам аах аттыларыгар. Н. Заболоцкай
   Бу диэкинэн быһа охсон аастахпына, сиртэн нэһиилэ томтойон көстөр көтөҕө саппыт ытым, Нэктэлим, буоругар тохтоон ааһарым. Кэпсээннэр
8. даҕ. суолт. Буору (туойу) мэһийэн, симэн оҥоһуллубут. ☉ Глиняный, сделанный (состоящий) из глины
   Кыараҕас муус түннүктэрдээх муосталаах ампаар дьиэ ортотугар турар буор оһох тыаһаан-ууһаан умайан лиҥкинээн барда. Эрилик Эристиин
   Сайылык буор сыбахтаах балаҕаннара кыччаан, намтаан, күнүс көрбөтөх киһи манна ыал баар буолуо дуо диэх курдук, иҥэнсүтэн, күл курдук боруһан, хаптаһан тураллар. Суорун Омоллоон
   Туллай хоонньуттан үрүҥ таас иһиттээх хартыыһаны, эмиэ оннук иһиттээх биэрэһи, икки буор чааскыны, икки биилкэни уонна да элбэҕи хостоон таһаарда. Н. Павлов
   тюрк. бор, пор
   ♦ Буор айах — түөкүн, уоруйах (кинилэр уорбут сүөһүлэрин кистииллэригэр буор буоларын иһин этэллэр). ☉ Вор (букв. земляной рот — возникновение фразеологизма связано с тем, что воры прятали мясо убитых животных в ямах). Буорга киир — өл, көмүлүн. ☉ Умирать; лечь в могилу
   Ол эн ат бэлэхтээбит «быраатыҥ», баҕар, буорга киирбитэ ырааппыта буолуо. «ХС»
   Күлэр-үөрэр, сүбэ биэрэр Өрүү тыыннаах эдэри, Буорга да кииртин иннигэр, Өлбүт диэххэ түктэри. С. Данилов
   Төһө да кылгаһым-кыараҕаһым иһин, биир иннэни-бүргэһи уорбакка буорга киирэр баҕалаахпын. Болот Боотур. Буордаах эт — уоран өлөрүллүбүт сүөһү этэ. ☉ Мясо ворованной скотины (букв. мясо с землей)
   Түүлээх уллуҥахтаах, Түүн сырыылаах, Сыалаах быһахтаах, Сул туос остуоллаах, Үөннээх эт сүгэһэрдээх, Буордаах эт аһылыктаах, Муҥутуур түөкүн аатырбыт Мин муҥнаах буоллаҕым. С. Зверев. Буор дьадаҥы — олус дьадаҥы. ☉ Голодранец
   Уйбаан аҕата, буор дьадаҥы киһи, эдэр сааһыгар өлбүтүн кэннэ, ийэтэ атын нэһилиэккэ эргэ баран хаалта. А. Софронов. Буор иһээччи — арыгыны эккирэтэн туран олус элбэхтик иһэр киһи, арыгылаан киһи аатыттан ааспыт киһи. ☉ Беспробудный пьяница
   Быһаас аахпыттара бөһүөлэккэ 33 буор иһээччи баар сурахтааҕа. Далан
   Сорох үчүгэй дьахталлар оннооҕор адьас буор иһээччи буолан, киһи аатыттан ааспыт эрдэрин биэбэйдээн, сүүрэн-көтөн, сылаассымнаҕас тылларынан ааттаан, атаҕар туруоран дьон кэккэтигэр киллэрэллэр дии. «ХС»
   Буор иһээччи билигин ыалы кэрийэн хонуктуур, көрсүбүт киһитин аайыттан «умналаан» арыгы иһэр. «Кыым». Буор маҥалай — олус моҥус, аһара аһанньаҥ, аһастаах. ☉ Ненасытная утроба, обжора (букв. глиняное брюхо)
   Бу Буор маҥалай, Бурҕалдьы сото, Босхоҥноон сытан, Босхону аһаан, Буоратта буолбаат?! Эллэй
   Киһилэр буолбатахтар — Кыыллары кытта кыратыахсыттар, үөннэри кытта үөхтэриэхситтэр, Буор маҥалайдар, Буос бээгэйдэр да бааллар эбит! П. Тобуруокап. Буор сахалар — тоҥус-маньчжур тыллаах норуоттар былыргы сахалары, сайыҥҥы балаҕаннарын буорунан сыбыылларын иһин итинник ааттыыллара. ☉ Земляные якуты (так называли якутов, которые летние юрты обмазывали глиной, тунгусо-маньчжурские народы). Буор сирэй — кыбыстары билбэт, сааппат сирэй. ☉ Бессовестная, бесстыжая рожа (букв. земляная рожа)
   [Үрүҥ Уолан] Көр-даа-бу!!! Көр-даабу!!! Көстүбэт көлдьүнэ, Буор сирэй, Бурҕалдьы сото Тумсуҥ тууһун Туох истиэ баарай? П. Ойуунускай
   Буор сирэй, баҕар, эн манна букатын да хаал! Дуорас кыһаллыам суоҕа. НС ОК. Буор тохтор — олус эһин, быһын, туга да суох хаал (дьадайан); тугу да кыайбат буол (олус кырдьан). ☉ Обеднеть, остаться ни с чем; стать немощным (от старости)
   Арыгыһыт киһиттэн буор тохтор (өс хоһ.). Умнаһыттан буор тохтор (өс хоһ.). Мин бу буор тохтор буола кырдьыахпар диэри соргу көрдөһөммүн сир-сир эгэлгэтин кэрийдим, дойду-дойду арааһыгар сырыттым. Софр. Данилов. Буору (буор) бааһырдар — ынах, сылгы сүөһү (улаханыттан-кыратыттан, тыһытыттанатыырыттан, эмиһиттэн-көтөҕүттэн тутулуга суох бас билэр сүөһү уопсай ахсаанын саба быраҕан этэргэ). ☉ Конный и рогатый скот (букв. на земле след оставляющие — старинное выражение якута-скотовода, определявшего количество своего скота по головам, независимо от возраста, упитанности и т. д., напр., буор бааһырдарым сүүрбэ ‘у меня двадцать голов скота’)
   Буору бааһырдара элбээбит киһи (өс хоһ.). Уонча буору бааһырдар сүөһүлэнэн, үһүн туолан эрэр биир уол оҕолонон, син атын дьоҥҥо муҥа суох санатан, туспа буруо таһааран, алтасэттэ сыл ыал буолан олорбуттара. А. Сыромятникова
   [Оҕонньор ыспыраанньыкка:] Сылгылыын-ынахтыын буор бааһырдарым биэс сүүсчэкэ. Болот Боотур. Буору бааһырт (бааһырда сырыт) — букатын бүтэн баран, тыыннаах эрэ сырыт. ☉ Стать немощным, доживать последние дни
   Абалаах-саталаах өстөөхтөрүн килбэйэн тахсыар диэри таһыйтараллара. Ол сордоох эмиэ киһи буолан буору-сири бааһырдан сылдьан, онон бүтэрэ. А. Сыромятникова
   Үтүө доҕотторуом! Өбүгэ дьонноруом! Буору бааһырдарым, Тыккырыыр Тыыннааҕым тухары, Үчүгэйдик, Үөрүүлээхтик, Үлүскэнник Олоҕу олорорго Өлүмнэһэбин, Өрүсүһэбин. С. Данилов
   «Дьоҕойон буору эрэ бааһырдан сылдьарыҥ айыыта буоллаҕа дии», — дэһэллэр. Ч. Айтматов (тылб.). Буор уйбат буруйа — улахан, ыар буруй, айыы. ☉ Очень большой, тяжкий грех, тяжкая вина
   Буор уйбат буруйдаах, сир уйбат сэмэлээх (өс хоһ.). Мөккүһэ түһээт, этиһэллэр, этиһэ түһээт, өстөһөллөр, өстөһө түһээт, буор уйбатынан буруйдаһаллар. Амма Аччыгыйа
   Оттон оҕолорбутун умсарбыт, Сир-буор уйбат сидьиҥ буруйун оҥорбут Сиэхситтэр систэрин үөһүгэр Өс-саас өҕүллүбэт өргөс үҥүүтүн өтөрү саайыахпыт. Эллэй. Буору (сири-буору) кымаахтаа (кымыстаа) — улаханнык кыбыһын, кыбыстыылаах балаһыанньаҕа түбэс; олус кыбыстынньаҥ буол. ☉ Сильно смущаться, стесняться; попадать в неудобное положение
   Оттон бу Илья киһини кыайан өрүһүйбэт, оҕочооно бэрт, бэйэтэ сирибуору кымаахтыы сылдьар. В. Яковлев
   Күөх зонаны харабыллыыр эбээһинэстээх Кеша сири-буору кымыстыырыгар тиийдэ. Е. Макаров. Буору кытта <кытары> буор буолбут — олус өрдөөҕүтэ өлөн умнуллубут, көмүллүбүт да сирэ биллибэт буолбут; олус өр туран, эргэрэн, эмэҕирэн, сууллан, биллибэт-көстүбэт буолбут (туох эмэ тутуу, өтөх туһунан). ☉ Забытый из-за давности смерти, даже могилу нельзя найти; сравняться с землей; обветшать, обрушиться, исчезать (напр., о старых строениях)
   Онуоха диэри [оҕолор улаатыахтарыгар диэри] миигинник баҕас буору кытта буор буолаа инибин. Амма Аччыгыйа
   Оҥхой курдук алаастар үрдүлэригэр эргэ, сиҥнэн эрэр эбэтэр сиҥнэн бүппүт былыргы өтөхтөр, баҕар, сарсын, баҕар, өйүүн буору кытары буор буолан, сири кытары сир буолан олоччу симэлийиэхтэрэ. В. Гаврильева. Буору уоп — өл (кыраан, сэтэрээн этии). ☉ Умирать (букв. набрать полон рот земли • проклятие, злорадство)
   «Эн мин биэбин хоолдьуга, көҥсүү гын, куртаҕыҥ түгэҕэр тимир үөрбэ буолан түспүтүн, быйылгы үрүҥ хаары туораабакка буору уобан хаал!» • диэн эмээхсин кыыһыран олус кыраабыт. МНН
   Бу сордоох сиһин үөһүн быһа кымньыылатан умса түстэ, буору уопта. Өллө-үө?!! Болот Боотур
   Сүүһүнэн ньиэмэс саллааттара уонна эписиэрдэрэ, власовецтар, кинилэр хос моонньохторо буору уоппуттара. ССХУо. Буору уоптар — тыынын быс, өлөр. ☉ Убивать, лишать жизни (букв. заставить схватить землю ртом)
   «Бассабыыктары ытыалаа! Харса суох ытыалаа! Баартыйата суох киһибин диигин, кинилэри харыстаама. Ыппатаххына бэйэҕэр буору уоптарыам!»— диэбитэ кини кытаанахтык. Д. Таас
   Хаарыан бэрэмэдэйим! Илдьэ бардаҕа! Кыһыллар буору уоптардахтарына, хоолдьуга гынар ини! «ХС»
   [Мыреев] бааһыран госпиталга киирбитэ. Үтүөрэн баран уонунан гитлеровецтары эмиэ буору уоптарбыта. «Кыым». Буору (сири) харбат — туста сылдьан албаска киллэрэн охтор. ☉ Сбить с ног (напр., в борьбе хапсагай или вольной)
   Хайдахтаах да күүстээх киһини көрүөх бэтэрээ өттүгэр буору харбатар дьикти тустуу албастарын ымпыктаан-чымпыктаан билэр саҥа учуутал сиэксийэтигэр Одьулуун ыччата барыта суруйтарбыта. Е. Неймохов
   ◊ Буор аһыҥа — иккис кынатыгар кыһыллаах, бороҥ өҥнөөх бөдөҥ аһыҥа. ☉ Саранча
   Кураан буолан буор аһыҥа, кыната кууран, ыраах баҕайы көтөн сырдыргыыр. Амма Аччыгыйа. Буор быһыт — буору астаран эбэтэр кутан оҥоһуллубут быһыт. ☉ Земляная дамба
   Кэлэр саас буор быһыт быһыахха. М. Доҕордуурап
   Аны өлгөм уулаах Ботомоойу үрэҕин 10 миэтэрэ үрдүктээх буор быһытынан бобон, бу үрэх уутун хоту диэки халытыахха наада. И. Егоров. Буордаах уу — өрүс көмүөлү көтөҕөр бастакы халаана ааспытын кэннэ, сир ирбититтэн, хайалар хаардара ууллубутуттан кэлэр иккис халаан. ☉ Летнее (второе) половодье
   Өрүскэ улахан уу кэлэн турар, буордаах уу. А. Сыромятникова
   [Күөх хонуу] бүгүн буордаах уу кэлэн, эмиэ тобус-толору уунан мэндээрийэн хаалла. Н. Лугинов
   Гидрометслужба биэрэр көрдөрүүлэрэ быйыл иккис, буордаах уу таһыма Өлүөхүмэ оройуонугар бастакы уутааҕар миэтэрэ аҥара уонна биир миэтэрэ үрдүк буолуо дииллэр. «Кыым». Буор кут итэҕ. — саха өйдөбүлүнэн киһи кутун үс сүрүн чааһыттан биирдэстэрэ. ☉ Одна из трех частей души человека (согласно представлениям древних якутов, душа человека состоит из трех частей: буор кут, ийэ кут и салгын кут)
   [Андаҕарбын булгуттахпына] Буор куппун буор ийэ туппатын, Салгын кутум салгын үөрэ буоллун, Ийэ куппун, иэйэхсит аайы илдьимиэхтин. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Суоһалдьыйа Толбонноох буор кутун буор туппатын, ийэ кутун иэйэхситэ ылбатын, салгын кута, кырыыска туран, кырамаҥҥа көппөтүн. П. Ойуунускай
   Оҕобун эйигин, ыччаппын, ытыктыыр киһибин, Дьэримиэйи кытта (Дьэргэ диэки ыйан кэбистэ) буор куккутун бохсоруйан, ийэ куккутун эҕэрийэн бииргэ холбоору — кэлэн олоробун. Болот Боотур. Буор сата — этиҥ тааһа, этиҥ сүгэтэ. ☉ Громовой камень (песок, расплавленный от удара молнии). Оҕолор буор сатанан оонньообуттар. Буор суол — солооһуннаах, буору кутан томтотуулаах, ханаабалаах суол. ☉ Грунтовая дорога
   Дэриэбинэттэн тахсан, улахан буор суолга киирдибит. И. Никифоров
   Буор суол, асфальт суол, бетон суол, тимир суол, халлаан суола, уу суола... Сыыйыллар, сундулуйар, эргичийэр, дьон олоҕун бэйэтигэр сөрүүр. В. Гаврильева. Буор түҥэтик — нэһилиэк сирин бүтүннүүтүн хос түҥэтии. ☉ До революции: коренной передел в якутском наслеге сенокосных угодий плательщикам ясака
   Кэнники ойох ыллаххына дьиэ-уот туттарга уһаайба онно эмиэ наада буолуохтаах. Онон буор түҥэтиккэ хайаан даҕаны уһаайба онно ылларгын сөп буолуох этэ. П. Ойуунускай
   Аны сайын буор түҥэтик буолар үһү. Н. Павлов
   Лоп курдук биэс уон сыл буор түҥэтик олоҕурбута, күөх биэдэмэс туругурбута, саарба саһыл күрүөлэрэ үөскээбиттэрэ. Суорун Омоллоон. Буор хара киһи — олус хара киһи. ☉ Очень смуглый, чернолицый человек. Ыйдаҥатааҕы тиит күлүгүн курдук буор хара киһи. Саха фольк.

I
аат.
1. Тула өттө барыта уунан төгүрүтүллүбүт кураанах сир. ☉ Остров
Арыы кытыы өттүнээҕи хомотугар тахсан кэлэллэрин кытта, долгуна суох чуумпу уу устун тыы устан барда. Эрилик Эристиин
Өрүс эһиннэ. Муус халҕаһата арыыны соҕотохто саба халыйда. Т. Сметанин
Арыыга олус нүөл сиргэ, уу ылар сиригэр «Якутянка» сэлиэһинэйи ыспыттар. С. Ефремов
2. Тулалаан турары кытта биир кэлим көстүү кыайан буолбат, тугунан эрэ уратылаһар (хол., ортото охсуллубакка хаалбыт ходуһа, ортото хорутуллубакка хаалбыт бааһына). ☉ Участок, выделяющийся чем-л. среди остальной местности (напр., недоскошенный участок покосного угодия, недовспаханный участок пашни). Арыыгын охсон кэбис. Арыыгын хорутан кэбиһээр
□ Киһини курданарынан буолбут мята от ала-чуо арыы буолан үүнэн турар. Ч. Айтматов (тылб.)
◊ Арыы баһа — өрүс арыытын үөһээ өттө, саҕаланыыта. ☉ Начало речного острова. Мотуордаах оҥочо арыы баһын эргийэ барда. Арыы бэс — хонуу ортотугар эбэтэр ойдом турар бэс ойуур. ☉ Растущий посреди поляны или отдельно стоящий сосновый лесок
Түүн утуйдаҕына хойуу арыы бэһи булан, хаары хаһан, тула өттүн тула булгунньах курдук өрө кутан утуйар буолбут. П. Ойуунускай
Суол уһугар кыра арыы бэс көстөрө. М. Доҕордуурап. Арыы кумах — өрүскэ, үрэххэ тумул арыы буолан үтэн киирбит кумах сир. ☉ Песчаный полуостров на реке, речке
Дьону кыһытан талахха Үөр мороду моргуйар, Эбэтэр арыы кумахха Хаас саҥата лыгыйар. С. Данилов. Арыы кутуруга — өрүс арыытын аллараа өттө, бүтүүтэ. ☉ Конец, окончание речного острова
Онтон арыы кутуругун эргийэн, өрүтэ түллэҥнии сытар үөскэ киирэн кэллилэр. Эрилик Эристиин. Арыы ойуур — хонууга ойдом үүнэн турар ойуур. ☉ Отдельно растущий лесок посреди поляны
Сылбыакайы хамандыыр оҥоробун, сүүрбэ киһини ол арыы ойуурга сытыарабын. С. Ефремов
Сүөдэрдээх Маайа арыы ойуур аттыгар кэлэн тохтоотулар. Н. Якутскай
Ааҕааччы, Чөркөөх дэриэбинэтигэр кэлэн туран көрөн эрэриҥ буоллар, арыы ойуур саҕатынааҕы эргэ сайыымка дьиэни көрөн, хараххын хатаан ааһыаҥ этэ. Бэс Дьарааһын. Арыы талах — хонууга, ууга ойдом үүммүт бөлкөй талах. ☉ Небольшой отдельно растущий тальниковый лесок на поляне, воде
Онон-манан арыы талахтар хоннохторугар кэбиһиилээх оттор көстөллөр. Амма Аччыгыйа
Ааттаах алаас ньууругар, Арыы талаҕын анныгар Арҕаа таалар түбэтигэр Уһун уһуойах туругунан Уйгу-силик тоҕооспут эбит. С. Зверев
Ортоку арыы талаҕы үрдүнэн тыылаах дьон тыйааран сылдьаллара көстөр. Эрилик Эристиин. Арыы тиит — хонууга ойдом үүнэн турар тиит ойуур. ☉ Растущий островком лиственничный лесок на поляне
Суола диэн үрэх оччоҕо, барыта тэҥ мэндээркэй хонуу эбитэ үһү, арыы талах, арыы тииттэр суохтара үһү. Саха сэһ. I
Арыы тиитим курдук дуу Араалланан сылдьаммыт, Аныгылыы олоҕу Арыйыаҕыҥ атастар! Саха нар. ыр. III
Онуоха көрдөҕүнэ — арыы тиит туспан кутаа уоту оттон кэбиспит, ыйдаҥатааҕы тиит күлүгүн курдук киһи олорор эбит. Ньургун Боотур. Арыы тумул — уһулуччу ойдом киирэн турар туох эмэ тумула. ☉ Резко выступающий мыс чего-л.
Арыы тумул күөнүгэр, «Атах көлүйэ» үрдүгэр Барыҥый түүнү сырдатар Барабыык үлэтэ тутуллан — Тиҥилэх кытта доргуйбут. С. Васильев
Биһиги тиийдибит арыы тумулга, Мотуор тохтоло суох күрбүйэр сиригэр. Л. Попов. Арыы тыа — туспа, ойдом турар халыҥ ойуур. ☉ Отдельно растущий густой лес
Арыы тыа иһигэр кыһыл саһыл сытар үһү (тааб.: тыл). Арыы тыа кэннигэр кини [массыына] үлэлээн кирбийэр хотоойулаах хорсун тыаһа иһиллэр. Амма Аччыгыйа
Уолаттар маайканан эрэ сылдьан, арыы тыаны кэрдэн кибиргэттилэр. А. Федоров. Сыһыы ортотунааҕы арыы тыа аттыгар роза сибэккилэр үүнэн тэтэрбиттэр. И. Данилов. Арыы хатыҥ — ойдом үүнэн турар хатыҥ ойуур. ☉ Островком растущий березовый лесок
Илин-кэлин кэбиһэрдээх, Бэдэр саҕынньахтаах, Буобура бууктаах сонноох дьахталлар Үҥкүүлээн иһэллэрин курдук, Арыы хатыҥ чараҥнардаах эбит. Саха фольк. Сирилэс сиккиэрдээх арыы хатыҥ таһыгар тойотторго туус маҥан балаакка туруорбуттар. Күннүк Уурастыырап
Билигин бу курдук түннүгүнэн, арыы хатыҥ айгырастаах симэҕэ тэлибириирин эһиги бэйэҕит көрөҕүт. М. Доҕордуурап. Арыы хахыйах — ойдом үүнэн турар бөлкөй хахыйах. ☉ Небольшой отдельно стоящий лесок из молодых берез
Арыы хахыйах курдук, Араллааннаан олороҥҥут, — Этигэн илбис тыллаах Эйэҕэстэй идэбин, — Эгэлгэлээх хоһооммун Истэ сэҥээриҥ эрэ. Нор. ырыаһ. [Уйбаан Дууһа] атын ындыытын түһэрэн, баайан, сыгынньахтаан баран, арыы хахыйах күлүгэр мустан олорор дьоҥҥо кэллэ. Эрилик Эристиин. Арыы чаллах эргэр. — ойдомнук үүммүт хойуу. ☉ Растущий островком густой лесок
Аҕыс арыы чаллах тыа саҕа Араҕас чэчир анньыллыбыт, Чөҥөрө чүөмпэ саҕа Дириҥ далай түһүлгэ турбут [үтүө дойдута эбит]. П. Ойуунускай
Айгыр силик лабаалаах, Арыы чаллах хатыҥнаах Аччыгыйдыыр эрдэхтэн Арыаллаһан үөскээбит, Атас, дьүөгэ аҕастар! Нор. ырыаһ. Арыы чараҥ — хонууга ойдом турар хатыҥ ойуур. ☉ Особняком растущий березняк на поляне
Толоон ортотугар, арыы чараҥҥа, күөрэгэй чыычаах ыллаан, кэрэнаҕыл куолаһа салгыҥҥа кутуллар, тохтор. Амма Аччыгыйа
Эмиэ арыы чараҥар Ылластылар чыычаахтар. Эмиэ хатыҥ анныгар Биэ эмиийэ уһуктар. С. Данилов. Кумах арыы — тула өттө барыта уунан төгүрүтүллүбүт кумах сир. ☉ Песчаный остров
Бүөккэ тыытыгар олорон дьара уулаах кумах арыы диэки анньынар. Н. Якутскай. Күөл арыыта — күөл ортотугар баар арыы. ☉ Остров на середине озера
Сотору төннүөхпүт дии санаан, илиммин күөл арыытыгар куур-да ыйаан таҕыстым. Амма Аччыгыйа. Мас арыы — ойдом турар ойуур. ☉ Отдельно стоящий лесок
Тумул диэбитэ — уҥуоргу кытыылыы турар мас арыы эбит. Амма Аччыгыйа. Өрүс арыыта — өрүс сүнньүгэр сытар арыы сир. ☉ Остров, находящийся в русле реки
Өрүс арыытыгар баар ууга хас да кус түһэн аһыы сылдьар. Т. Сметанин
Өрүс арыытын кутуругунан тыы иһэрэ көстүбүтэ. Н. Якутскай
Кыһынын өрүс арыыларыгар олорор пиэрмэлэр үлэһиттэрэ олохторун-дьаһахтарын көннөрбөтөҕүттэн, тупсарбатаҕыттан хомойор. Н. Габышев. Таас арыы — аҥаардас таастан турар, таас хайалаах арыы. ☉ Каменный остров
Күөл ортотугар уһулу ойон тахсыбыт таас арыы баар. И. Федосеев
Анныттан аһаммын, өрүтэ силэйэн, Оргуйар таас арыы үөлэспин оҥостон Үрүҥ күн анныгар буруобун унаарпыт Уот төлөн булкаанай мин бэйэм буолабын! П. Тобуруокап. Талах арыы — талаҕынан саба үүммүт арыы сир. ☉ Тальниковый остров
Ыраах-ырааҕынан өрүтэ үтэн тахсыбыт, талах арыылары аахсыбатахха, киһи хараҕа алаарыйан, өйө туймааран барыахха айылаах барыта биир кэм тунаа маҥан, хаар куйаар дойду. Амма Аччыгыйа. Тиит арыы — тиит мас үүнэр эбэтэр ити сиргэ ураты көстүү буолар аҕыйах тииттээх өрүс арыыта. ☉ Речной остров, состоящий из одной лиственницы или на котором растет небольшое количество редких деревьев. Ыраахтан тиит арыы харааран көһүннэ. Тумул арыы — ууга (өрүскэ, күөлгэ) иһирдьэ быһа анньан киирбит кураанах сир. ☉ Полуостров
Хотугу Муустаах муора кытыла. Кини илин Чукотскай тумул арыы быстар тумсуттан арҕаа Мурманскай куорат анараа өттүгэр тиийэн бүтэр. Н. Якутскай
Эмиэ тумул арыыларга, Сыттаах оттоох сыһыыларга Сэргэстэһэ сиэттиһиэхпит! Дьуон Дьаҥылы. Үрэх арыыта — үрэх хочотугар баар арыы сир. ☉ Остров в долине реки
Ким билэр ол биһиэхэ үрэх арыытыгар биэриэхтэрэ суоҕа эбээт. Күндэ. Харыйа арыы — барыта харыйа мас үүнэр эбэтэр ити сиргэ ураты көстүү буолар аҕыйах харыйалаах өрүс арыыта. ☉ Речной остров, состоящий из сплошной ели или на котором растет небольшое количество редких елей
Харыйа арыы кэтэҕэр Ала бургунаспытын хомуйан Күн курдук Күөгэйэ-көрүлүү оонньуурбут баара, Көмүс доҕорум, күндү үөлээннээҕим. С. Зверев. Хатыҥ арыы — барыта хатыҥ мас үүнэр эбэтэр ити сиргэ ураты көстүү буолар аҕыйах хатыҥнаах өрүс арыыта. ☉ Речной остров, состоящий из сплошной березы или на котором растет весьма небольшое количество берез
Ол курдук аҕыйах сыллааҕыта, кинини Чаҕаан кинээс тутан, Хатыҥ арыыга баар богадельняҕа ыытаары гыммытын иһин, бэркэ хоргутар буолара. Эрилик Эристиин
Хатыҥ арыы тумсугар биир киһи күөх окко умса түһэн сытар эбит. А. Сыромятникова
ср. тюрк. арыг ‘остров’
II
аат.
1. Сүөгэйи ытыйан уонна иирдэн оҥорор үрүҥ ас. ☉ Сливочное масло
Арыы үрдүгэр уу дагдайбат, кырдьык үрдүгэр сымыйа ыттыбат (өс хоһ.). Ийэкээм, кыыһырыма. Арыы көһүннэҕинэ, төлүөм буоллаҕа дии. Н. Неустроев
«Ити арыыга таба да муоҕун булкуйан сиэхпит», — диир Иван Васильевич. Амма Аччыгыйа
Киирэн, баахыла, арыы, үрүмэ, саахар аҕалбытын былаакка суулаан, баайан баран, хап-сабар тахсан барда. Суорун Омоллоон
2. эргэр. Былыр туттуллар арыы кээмэйэ: биир киилэ кэриҥэ. ☉ Старинная мера веса масла, равная примерно одному килограмму
Ол кини кэриэһинэн сылдьыбыта мээнэ хаалбат этэ, — ыйаахтаах курдук, буруолаахтан биирдии арыы хомуллар күһүн аайы. А. Софронов
Дьиҥ чопчу өйдөөмүнэ турабын. Биир арыы кэриҥин биэртим буолуо. Н. Неустроев
Билигин иккилии сэбирдэх табах биирдии арыы буолан турар. М. Доҕордуурап
♦ Арыы саһыл хааннаах — тэтэркэй имнээх, сырдык, ыраас сэбэрэлээх. ☉ Светлолицый, с ярким румянцем во всю щеку
[Манчаары] уһун соҕус сомоҕо эттээх сирэйдээх, арыы саһыл хааннаах, «эрэһэлээбит үүн тиэрбэһин курдук» хап-харанан эриличчи көрбүт харахтаах, уҥуоҕунан орто улахан киһи. МНН
Кини ийэтигэр Ылдьаанаҕа маарынныыр, арыы саһыл ыраас хааннаах, кэҥэс соҕус чэмэлкэй харахтаах, нарын бэйэлээх кыыс. Н. Якутскай
Лоокуут этиргэн бэйэлээх, мэлтэгэр сирэйдээх, кэтит сүүстээх, арыы саһыл хааннаах, кытыгырас уол этэ. Дьүөгэ Ааныстыырап. Арыы-сыа иҥмит киһитэ — уойбут-топпут, эмис киһи. ☉ Жирный, упитанный человек (букв. маслом-жиром пропитанный человек)
«Сарсын муостабытын тэлгэтэн бүтэрээ инибит», — кырдьа барбыт, арыы-сыа иҥмит, суон, дөрөл киһи аргыый хардарда. Софр. Данилов. Арыы-сыа курдук тут — олус харыстаан, наһаа күндүтүк тут. ☉ Держать что-л. очень осторожно, бережно (букв. держать как масло-жир)
Оҕолоро барахсаттар сүүрбүт-көппүт алаастарын тураҥ буоруттан ийэ, арыысыа курдук тутан, ыаҕайатыгар кутта. «ХС». Арыы-сыа таммалыыр — 1) олус уойбут, эмис. ☉ Очень жирный, упитанный (букв. масло-жир с него капает)
Ыһаарыламмыт быарынан, искэҕинэн, арыыта-сыата таммалыы сылдьар эмис дьуухаланан күндүлээтэ. С. Курилов (тылб.); 2) поэт. уйгу-быйаҥ тосхойор. ☉ Дающий изобилие, достаток. Ол көрөн турдахпына — Анды куһум Аҥаарыйа көтөн сиппэт, Арыысыа таҥнары таммалыы турар Алаастардаах эбит. Саха фольк.
ср. тюрк. сары йаҕ, сарйу, саруу ‘желтый жир’
◊ Арыы саһыл поэт. — саһархайдыҥы кытархай. ☉ Желтовато-красный
Атахпытын дьүөрэлээн, Арыы саһыл кырдалтан, Аалай хампа кырсыттан Айаар-чаҕаар ырыаны, Айан, дайан биэриэҕиҥ! Күннүк Уурастыырап
Кыһыл саһыл уорҕата Толбоннурар таҥаһыгар, Бүтүннүүтэ кып-кыһыл, Үрдүк иҥэарыы саһыл. Р. Баҕатаайыскай. Арыы собуота — арыыны оҥорор собуот. ☉ Маслозавод. Массыына арыы собуотугар туораата. Арыы уута — сүөгэйи иирдэн арыы оҥоһуллуутугар ыгыллан тахсыбыт үүттүҥү уу. ☉ Пахта (букв. вода масла). Тымныы арыы уутун иһэммин абыранным. Балык арыыта — балык сыатыттан оҥоһуллубут, эмп буолар хараҥа араҕастыҥы өҥнөөх убаҕас арыы. ☉ Рыбий жир. Балык арыыта оҕоҕо олус туһалаах. Буспут арыы көр дьэҥкир арыы. Буут арыы — уон алта киилэ кэриҥэ арыы. ☉ Старинная мера веса (в берестяное лукошко вмещалось примерно шестнадцать килограммов масла)
Буут арыыга аҕыстыы сүүһү биэрэн баран, эһиилгитигэр уон алталыы сүүһүнэн ыларгар санааҥ туолумуна, ити мин «дьоллоох» иитимньибин туттаран ылан эбин, бай, тот! А. Софронов
Хаппыраал буола сылдьан, миэхэ икки буут арыыны түһэрбиттэрин ыларыгар ыган-түрдэрэн тахсыбыта. Амма Аччыгыйа
Күн тойонуом, бу миэнэ эрим балтараа буут арыытын кытта ынахтаах аккын хаартылаан кэбистэ. Күндэ. Дьэҥкир арыы — ынах ууллубут арыыта. ☉ Топленое коровье масло
Хара күүһүнэн сыҥалаан туран, дьонугар буспут сылгы сыатын сиэтэр, ууллубут дьэҥкир арыыны иһэрдэр. Күннүк Уурастыырап
Кылы, сиэли, мээккэ бурдугу, дьэҥкир арыыны кэнникинэн төрүт да аҕалбаттар. Болот Боотур
Дьэҥкир арыы хобордоох-хо долгуһуйда. С. Васильев. Мас (сиэмэ) арыыта — үүнээйиттэн ылыллар убаҕас арыы. ☉ Растительное масло
Мин нуормалаах килиэппин мас арыытыгар умньаан аһыы олордум. Н. Габышев
Өскөтө быһах эбэтэр биилкэ балык сыттаах буоллахтарына, тымныы ууга мыылалаан сууйуҥ, онтон мас арыытынан оҕунуохтааҥ уонна үчүгэйдик сотуҥ. «Кыым». От арыыта эргэр. — ынах арыыта. ☉ Коровье масло. Тэҥн. сиикэй арыы. Сиикэй арыы көр арыы II
1.
Ону баран өҥөйөн көрбүтүм — сиикэй арыыга үрүмэни дэлби симпит эбит. Н. Неустроев. Утар. дьэҥкир арыы, буспут арыы. Сүөгэй арыы — сибиэһэй сүөгэйтэн оҥоһуллубут арыы. ☉ Сливочное масло, изготовленное из свежих сливок. Сыа арыыта — сүөһү ис сыатын уулларан оҥоһуллубут арыы. ☉ Жировое масло
Аттар таныыларыттан бурҕаҥнаан тахсыбыт туман, тымныыттан сыа арыытын сылаас хобордооххо соппут курдук «сыр-сыр» гынан иһиллэр. Эрилик Эристиин
«Бу баар», — Миитээски ороҥҥо кытаран сытар холу, дьэҥкир арыыны уонна сыа арыытын ыйда. Болот Боотур. Уҥуох арыыта эргэр. — сүөһү уҥуоҕун оргутан, уулларан оҥоһуллубут арыы. ☉ Сало, топленное из костей животного
Кини сирэйэ уҥуох арыытынан уҥунуохтаабыттыы ньалҕарыйда, куолутунан мичээрдээбитэ буолла. М. Доҕордуурап. Уоһах арыы — саҥардыы төрөөбүт ынах арыыта. ☉ Масло, изготовленное из молока недавно отелившейся коровы
Ой силик курдуулаах, Отут томторҕолоох, Уоһах арыы умунуохтаах Уйгу чороон иһитин Тула чохчолоон кэбиспиттэр. С. Зверев
Оокколоруом, уоһах арыытынан оҥоһуллубут саламааты сиэхпит. М. Доҕордуурап. Хайах арыыта эргэр. — хайаҕы (көбүөрү) оҥорорго туттуллар арыы. ☉ Сливочное масло, употребляемое для получения хайаха — якутского молочного продукта. Ол көрөн турдахпына — Аҕыс үөстэнэн араалланан, айманан, аатыран-айгыстан, Хайах арыыта буолан Асхарыйан айаан барар эбиттэр [үрэхтэр]. Саха фольк. Хаһаас арыы — кэлин сииргэ, туттарга ууруллубут арыы. ☉ Масло, откладываемое про запас, запасенное масло
— Оттон хаһаас арыыҥ ханна баартай? — Биэбэккээм, хаһаас арыыны ким бугуллаан көрбүтэ баарай? М. Доҕордуурап
Кэбиһиилээх оттордуун, Кэнчээрилээх толоонунуун, Уруу-хаһаас арыытыныын, эһиил эмиэ эргиллиэҕэ Илгэ күһүн, айма-нымаҥ! Күндэ. Ынах арыыта — ынах үүтүттэн оҥоһуллар арыы. ☉ Масло, изготавливаемое из коровьего молока, сливочное масло
Аҕам ынах арыыта Амтанньыйан астыйдын, Туҥуй ынах суората Тумаланан тубустун. Күннүк Уурастыырап
Араҕас ньургуһун атыыта Арҕаа фроҥҥа эһиги Ынаххыт арыытын миэхэ Ахтан атаарар буолаарыҥ! П. Тулааһынап
III
аат. Күүскэ кытардыллыбыт тимир сойдоҕуна үөскүүр, хоҥнумтуо, күөх өҥнөөх чараас тас араҥа. ☉ Пленка на металле, образующаяся после того, как его сильно накалили на огне.
ср. тюрк. йарык ‘трещина’