ыксалас диэнтэн хай
аата. Кинилэр Левинниин бэйэлэрэ кэпсэтэллэр, кэпсэтии да буолбатах туох эрэ биллибэт биһирэмнээх ыксалаһыы, ол ыксалаһыы хас мүнүүтэ ахсын кинилэри улам чугаһатан холбооттоон иһэр. Л. Толстой (тылб.)

даҕ. Тобуктара ыксалаһа сылдьар. ☉ С плотно прижатыми в коленях ногами
Дьахтардыы бииллээх, тобуктарынан кыпсыгыр атахтаах, …… намыһах уҥуохтаах хатыҥыр киһи …… мэтириэттэри одуулаһа турар эбит. Л. Толстой (тылб.)

бутуй I диэнтэн төхт
көрүҥ. Ыттар ситэн бардылар. Бу ыксалаһа түстүлэр, саһыл кинилэр быыстарынан бутуйталаата, көп түүлээх кутуругунан тулатын эргитэ тардыммахтаан, бутуйталаан ылара улам элбээн истэ. Л. Толстой (тылб.)

ымсыыр диэнтэн холб. туһ. Ахтар айыыһыт күүһэ Алыс даа буолар эбит — Ымсыырыспыт барахсаттар Ыксаласпытынан бардылар. П. Ойуунускай
Сүрэхтэрэ баастаах икки эмньик таптаспыттар, ымсыырыспыт, баҕарсыбыт уохтарыттан …… куустуһуохтарынан куустустулар. Д. Апросимов

даҕ., фольк. Ыраас сырдык хааннаах, кэрэ (дьахтар, кыыс туһунан). ☉ Белолицая, с ослепительно белой кожей, красивая (о девушке, женщине)
Дьиэ-буо, кылбардыыра Маайакам, Дьиэ-буо, абыраллаах үлэҕинэн, Дьиэ-буо, айхаллыыбын эйигин! Саха нар. ыр. III
Кылбардыыра кынтардыыры [кыраһыабай кыыһы] Ыксаласпыт эрэ киһи Быртах санааттан быралыйан, Ыраас санааны ылынар. Өксөкүлээх Өлөксөй

аат. Ууга суураллан күүгэҥҥэ кубулуйар, арыыттан-сыаттан оҥоһуллар бэйэни, таҥаһы сууйарга туттуллар кыра куһуок, эбэтэр хойуу убаҕас. ☉ Мыло
Мыыланы билбэтэх былааттаах, Сууйууну көрбөтөх соттордоох, Ырааска ыксаласпатах ырбаахылаах. Өк сөкүлээх Өлөксөй. Мыыланан ыпыраас гына сууйда. Амма Аччыгыйа
Сотторго кир олорон хаалбатаҕын көрөн баран, мыыла кини сирэйин, илиитин кирин хайдах курдук ыраастык ньылбы ыыппытын сөхпүтэ. Ф. Софронов

I
барылаа диэнтэн холб. туһ. Байҕал уута барыласпыт, Муора уута булкуспут, Тоҥмут ирбит, отут уорҕалаах Модун дьыл уларыйбыт
Саха фольк. Сэрииһиттэр тыынан сиэтэн харбатан иһэр аттара тыбыыран барыластылар. Амма Аччыгыйа
Сүүрбэччэ үөрдээх моонньоҕоттор …… мин баарбар соччо кыһамматылар быһыылаах. Чугаспар түһэн барыластылар. И. Сосин
II
даҕ.
1. Биир күдьүстүк, улаханнык харылыы тыаһыыр (хол., уу тыаһа). ☉ Производящий беспрерывный шум, рокот (напр., о воде)
Барылас долгуннар Күннэри-түүннэри Күүгэннии көттүлэр. С. Данилов
Барылас байҕалы барытын оборуох ол улуу дьаалыларга арай остуоруйа Чурумчукута чугаһаа ини. С. Федотов
Барылас балкыыр үрдүнэн кытыл чээл күөҕэ кэчигирэс истиэнэ буолан көстөр. В. Катаев (тылб.)
2. Элбэх буолан кэчигирээбит, үөмэхтэспит, ыксаласпыт, түмсүбүт. ☉ Сосредоточившиеся в одном месте (в большом количестве)
Быгылах быыһын аайы Бырылас былдьырыыт, Бадараан саҕатын аайы Барылас бараах буолла. Өксөкүлээх Өлөксөй
Бадарааҥҥа сахсаҥнас Бараах үөрэ барылас. В. Чиряев

туохт. Оһоххо эбэтэр таһырдьа (сиргэ) маһынан, чоҕунан уот умат. ☉ Топить, затапливать печь; разводить костёр
Хара тыа киил маһын кэрдэммин, Эбэтэр Хаҥалас таас чоҕун Оһохпор толору симэммин Алгыстаах аал уоппун оттобун. Күннүк Уурастыырап
Ол иһин мин баҕарабын Аал уоттары оттуохпун: Кэнэн сахалыы ырыабын Кэрэтик түмүктүөхпүн. С. Данилов. Ыксал бөҕөнөн бэҕэһээ киэһэ бэлэмнээбит маһынан оһоҕун отунна. НТП СОоЭС
♦ Аал уоту отун — туспа ыал, хаһаайыстыба буол диэн алҕаан этэр тыл. ☉ Заведи отдельное хозяйство, дом, семью (благопожелание)
[Ньукулай:] Аны кэлэн Аал уоту оттон, Алаһа дьиэни тэринэн Аҕа баһын тосту олорорбуттан Адьас аастым. А. Софронов
Ыалларын кытта ыксалаһан, Дьоннорун кытта доҕордоһон, Иэримэ дьиэни Аал уоту оттон, Иитэр сүөһүнү күрүөлээн, Төрөтөр оҕону төлкөлөөн, Үгүс үтүө хонуктар Үөрэ-көтө ааспыттар. Нор. ырыаһ.

I
аат. Маһы, торфаны, таас чоҕу бүтэйдии күҥкүтэн ылыллар харатыҥы дьүһүннээх, сыттаах сымала курдук убаҕас (үксүн тэлиэгэ көлүөһэтин аалсар сирин оҕунуохтуурга туттуллар). ☉ Деготь
Кини [хатыҥ] силиһин, мутугун уонна туоһун бүтэйдии күҥкүтэн буһаран, уксуснай кислотаны итиэннэ дьүөкэти эмиэ ылаллар. Суорун Омоллоон
Куһаҕан син биир дьүөкэт кэриэтэ. Дьүөкэт сыстыбыт сиригэр, төһө да сууйбутуҥ иһин, бээтинэ хайаан да хаалааччы. Софр. Данилов
Бэс дьүөкэтин быттыйыыны, кыһыылаах ымынаҕы, тирии араас ыарыыларын эмтииргэ олус биһирээн тутталлар. МАА ССКОЭҮү
II
аат., эргэр. Суол ханан барарын көрдөрөр бэлиэ, эркээйи. ☉ Дорожный знак (палка), указывающий направление пути
Үөһээттэн-алларааттан Үс дьүөкэттээх Сүҥкэн айан суола Түмүллэн түһэн барар Үрэҕэ буолан биэрдэ. Күннүк Уурастыырап. [Оҕо:] «Ийээ, аҕабыт баһа манна дьүөкэт буолан турдун, сөп дуо?» - диир да биир титириги хастаан баран, аҕатын баһын ыйаан кэбиһэр. Саха ост I. Тэҥн. дьуолка I
III
аат., фольк. Куһаҕан тыын, абааһы. ☉ Злой дух, черт
«Соҕуруу халлаан илэ илиэһэйэ, көстүбэт дьүөкэтэ уот холорук олбохтонон түһэн, үгэххитигэр сөрүөстэн, икки имэҥнээх хараҕын уоттара - оҕоҕут нохтолоох тойон болуо сүрэҕин быатыттан харбаабыттар», - диэн [ойуун] көрүү көрүүлэннэ. П. Ойуунускай
[Кырасыабай кыыһы] Ыксаласпыт эрэ киһи Быттах санааттан быралыйан Ыраас санааны ылынар, Дьүһүнүн эрэ көрбүт киһи Дьүөкэт үөрэҕиттэн төлөрүйэн Дьүүллээх өйүн түмүнэр. Өксөкүлээх Өлөксөй
«Сүр кутун сүүдүтэн, Ийэ кутун эрчитэн туран, Сараһыҥҥа киллэриҥ, Дьүөкэккэ холбооҥ, Абааһыга уһуйа охсуҥ эрэ Бэрт түргэнник …… Уруу-тарыы хойутаата!» - диэтэ [абааһы уола]. Ньургун Боотур

I
1. аат. Кыһыннары хагдарыйбат мутукчалаах, отоннуҥу күөх туораахтаах сэппэрээк үүнээйи. ☉ Можжевельник
Кытыаны уматан кэҥэрдиилээбиттэрэ кэҥэриини кычыгылатар. С. Федотов
Ойуурдарга араас сэппэрээктэр: биэ эмиийэ, моонньоҕон, дөлүһүөн, …… кытыан уо. д. а. үгүстүк үүнэллэр. МЛФ АҮө
Кытыан туораахтара күөх отон көрүҥнээхтэр, тас өттүлэриттэн буоска урсунунан бүрүллүбүттэр. КВА Б
2. даҕ. суолт., көсп. Хатыылаах, тыйыс (саҥа, тыл туһунан). ☉ Язвительный, насмешливый, колючий (о слове, речи)
Анфиса пиэрмэҕэ кэлэн хотоҥҥо киирээтин кытта Хобороос эмээхсин хатыылаах хараҕынан, кытыан тылынан көрүстэ. С. Федотов
◊ Кытыан от — үрдүк умнастаах, кыра кубархай сибэккилэрдээх, ньолбуһах сэбирдэхтээх куруҥҥа үүнэр от. ☉ Кипрей узколистный
Микиитэ үрдүк кытыан от быыһыгар түһэн хаалла. Амма Аччыгыйа
Киһитээҕэр үрдүк кытыан оттор быыстарыгар араас көтөрдөр ыксалаһа уйа туттунан ууһуур эбиттэр. Амма Аччыгыйа
ср. тюрк. кат ‘твердый’
II
даҕ., эргэр.
1. Үгүс, элбэх. ☉ Многочисленный, обильный, множественный
Кытыан билэ дьоннорум, Кырдьаҕастыын-эдэрдиин, Кыһанан туран үлэлээриҥ, Кыайыы дьолун уһанаарыҥ. Нор. ырыаһ. Кылаан хотуур кынаттаах Кытыан элбэх доҕоттор, Массыынабыт кэнниттэн Барсымахтаан хаалыаҕыҥ. И. Чаҕылҕан
2. Үүнэн иһэр, эдэр. ☉ Растущий, молодой
Бүлүү эбэм! Кыһыл кумах кытылларыгар Кытыан ыччат Кыынньан мустар. А. Николаев. Даадар диэн от үрэх лиҥкинэс тииттэри, ыт мунна баппат кытыан сиһиктэри быыстарынан устан намылыйар. «ХС»
Ыһыахха бэлэмнэнэн, кытыан биэлэри тутан кымыстыыр буолта. «ХС»
3. Үтүө, кэрэ. ☉ Красивый, прекрасный
Кыталык курдук Кытыан маҥан кыргыттар! П. Ойуунускай
Онно бастыҥ сибэккилэр — кытыан ымыйа кыргыттар. С. Данилов
Уолан дьэрэлик уолаттар, Кытыан кырылас кыргыттар, Холкуос хорсун дьонноро Түмсэн төгүрүһэн тураммыт Туойан чоргуйан эрэбит. М. Доҕордуурап