и. д. от ылахтас=.

ылахтас диэнтэн хай
аата. [Ыларов] бөһүөлэги көһөрүүгэ ылахтаһыытын толорутук сырдатта. Р. Баҕатаайыскай
Оннук ылахтаһыы ардыгар уһун күнү быһа, уунан-тэнийэн бардаҕына көҥүлэ. В. Яковлев

несов. разг. ылахтас, сыралас, олорон таҕыс; корпеть над книгами кинигэни кытта олорон таҕыс.

I 1) совм.-взаимн. от ыл =; 2) хватать друг друга; илии илиилэриттэн ылсыс-тылар они схватились за руки.
II браться, взяться за что-л. усердно, рьяно; үлэҕэр ылсыс= усердно приняться за работу; ср. ылахтас=.

туохт., кэпс. Ону-маны ыйыталас, туоһулас биитэр дакаастыы сатаа. ☉ Допытываться, пытаться получить сведения о чём-л. или доказывать что-л. Ол мунньахха мин Н.Ф
Андреев буруйдааһыныгар көннөрү ыспыраапкалаһабын диэн хаптарбытым. В. Протодьяконов
Кириитикэттэн өһүргэнэн, аһарына сатаан ыспыраапкалаһан ылахтаһыы бу сырыыга тахсыбата. Р. Баҕатаайыскай
Ол гынан баран, кириитикэттэн өһүргэнэн үөхсэр, ыспыраапкалаһар киһини бу диэн көрбөтүм. «Чолбон»

туохт., кэпс.
1. Харыстаа, олус кэмчилээ. ☉ Беречь, экономить
[Огдооччуйа:] — Сай устата кичэҥкэлэһэн-кичэҥкэлэһэн муспуппут. Л. Габышев
[Батурин:] Хадарин ол иһин үпкэ-аска ордук кичэҥкэлэһэр дуу диибин ээ. В. Яковлев
2. Утарылас, өһөс. ☉ Упрямиться, упорствовать, оказывать сопротивление
[Албан:] Эрийсэн-эрийсэн, дьэ мүччү туттардым ээ. Кичэҥкэлэһэн түһэн, аат уола эбит. Күннүк Уурастыырап
Ньургун умса барымаары кичэҥкэлэһэн атаҕын көннөрөр. Н. Лугинов
Мөккүһэн ылахтаһыы буолла; дэбиэринэйбит кичэҥкэлэһэн барда. И. Тургенев (тылб.). Тэҥн. кичэс

1. албыннаа диэнтэн холб. туһ. Биһиги, бу курдук бэйэбэйэбитин хардарыта албыннаһаммыт, хайабыт даҕаны хамсалаах табах быстыҥа нуктаабатыбыт. Амма Аччыгыйа
2. Ньылаҥнас, бэрт буола сатаа; сымнаҕастык көрдөһөн, тугунан эмэ түөкэйдээн тылгар киллэрэ сатаа. ☉ Льстить, заискивать перед кем-л.; уговорами, увещеваниями, посулами добиваться чьего-л. согласия
   «Хайа, бүгүн ким сырытта?» — диэн, кэнники тылын албыннаһар быһыынан куолаһын сымнатан ыйытта. Амма Аччыгыйа
   «Киэһэ хотуурбун таптайан кэбиһээр эрэ, атаһым бэрт киһи буоллаҕыҥ, ээ!» — Иван албыннаста. Э. Соколов
   «Тукаларыам!»— диэн харда суоҕуттан дьулайа-дьулайа Турахин албыннаһан саҥаран барда. Эрилик Эристиин
   Албыннаһан тылларыгар киллэрээри ылахтаһа сатыы олордохторо. Софр. Данилов

туохт. эб. Этэр санааны, эбэн, чорботон күүһүрдүүнү көрдөрөр (үксүн ааттары кытта тутлар). ☉ Служит для модального выделения, усиления высказываемой мысли
Кырса ардыгар уон алтаҕа тиийэ оҕону төрөтөн ньырылатар. Эймэҥнэһэн элбэх ыама диэтэҕиҥ. И. Федосеев
Барахсан, маҥан куба ууга түһэн олорорун курдук, кылбайан, кырдьык да, бэртээхэй дьиэ диэтэҕиҥ. «Кыым»
△ Арыт хомолто, сиилээһин толбонноох буолар. ☉ Иногда имеет оттенок сожаления и осуждения
Туһугар эмиэ моһуок диэтэҕиҥ. Табыллыбат дьон киэнэ куруук итинник. Н. Лугинов
Быһатын эттэххэ, ылахтаһыы диэтэҕиҥ. Г. Колесов
Кир-хах, дьүһүн-бодо диэтэҕиҥ. И. Данилов
△ Иэйиилээх күүркэтиини көрдөрөр, күүһүрдэр интонацияны уонна дьэ диэн курдук сыһыан тыллары кытта туттуллуон сөп. ☉ Выражает эмоционально-экспрессивное усиление (употр. в восклицательных предл. и сочетается с модальными словами типа дьэ)
[Кыыс:] Ол эрээри хайаан да мөлтөх сирдээх. Ону таба тайаныахха наада! Сыалай стратегия диэтэҕиҥ! Н. Лугинов
Итини барытын эттэххэ дөбөҥ, судургу курдук. Тэрийиэх диэтэххэ, дьэ, түбүктээх дьыала диэтэҕиҥ! Софр. Данилов
Дьэ, уолаттар диэтэҕиҥ! Г. Колесов

1. эрий I диэнтэн холб. туһ. Күөл мэндээркэй иэнигэр эрэһэ талааннара бэйэ-бэйэлэригэр эрийсэн, өрүтэ түллэҥнэстилэр. И. Сосин
   Манна чысхаан тыаллар илэ эрийсэллэр. М. Тимофеев
   Трунов саахта хонтуоратыгар төлөпүөнүнэн кими эрэ кытта эрийсэ олордо. «ХС»
2. көр эрис
3. Икки оҕонньор саастарын тухары олох кыһарҕаныныын бэркэ эрийсэн, чугас доҕордуу буолтара. Н. Лугинов
   Уопсайга Уоланнаах Быкаанап куолуларынан саахыматтаан эрийсэ олороллоро. Далан
   Халла Элэмэһин [ат] биһигиннээҕэр эн ордук билэн эрдэҕиҥ, эрийсээ инибит. И. Федотов. Борис, Маайысчаан биир саамай эппиэттээх сиргэ ананна, сүрдээх кыыс, дьэ эрийсиэҕэ. «ХС»
4. кэпс. Быыһа суох түбүгүр, кими, тугу эмэ кытта өрө мөҕүс (хол., кимниин эмэ бодьуустас). ☉ Быть постоянно занятым чем-л., хлопотать, вертеться, возиться с кем-чем-л.
   Мин даҕаны күнү быһа оҕолору кытта эрийсэн, сылайан кэлэбин. Далан
   Үлэтэ саныыр курдук чэпчэкитэ суох, күннүктээн кыра дьону кытта ылахтаһар, эрийсэр манан аххан буолбат эбит. Р. Кулаковскай
   Бадарааннаах суолга матасыыкылы кытта күнү быһа эрийсэр сыанан аҕаабат. П. Егоров
5. көсп., кэпс. Кими эмэ кытта (эр киһи дьахтардыын, дьахтар эр киһилиин) эйэргэһэ сатаа, иҥээҥнэс, оонньос. ☉ Стараться сблизиться с кем-л., добиваться взаимности (в чувствах), заигрывать (с женщиной, мужчиной)
   Дусялаах …… күлсүү-салсыы мааны, олох саҥа эрийсэ сылдьар уоллаах кыыс курдуктар. Н. Босиков
   Биир сааһырбыт киһи эрийсэр, дьахтар духуутун куттакутта кэлэ турар. У. Нуолур
   Сонялыын элбэх уол эрийсэ сатыыллара, ол быыһыгар аҕа саастаах дьон да харахтарын хатыыллара. Күрүлгэн
   ♦ Иэмэх <талах> курдук эрийсэллэр (иэхсэллэр) көр иэмэх
   Боксуордар тэбис тэҥҥэ иэмэх курдук эрийсэллэр. Н. Лугинов
   Роман Дмитриев Иран бөҕөһүн кытта …… иэмэх талах курдук тэҥҥэ эрийсэллэр. Е. Неймохов
   Иэмэх талахтыы <мастыы> эрийсэллэр — иэмэх <талах> курдук эрийсэллэр (иэхсэллэр) диэн курдук (көр иэмэх). Кинилэр аан дойду ааттаахтарын хабыр хапсыһыыларын, иэмэх мастыы эрийсэллэрин бэркэ сыныйан көрбүттэрэ. И. Федосеев
   Бу сырыыга кыра ыйааһыҥҥа сүрүннээн эмиэ кэриэйдэрбитин кытта иэмэх мастыы эрийистибит. «Чолбон»
   Иэн иҥиирин курдук эрийсэр көр иҥиир. Эйигин кытта иэн иҥиирин курдук эрийсэр, мас хайдыбытын курдук туруулаһар оҕо көстүбүт. Н. Неустроев
   Күрэхтэһээччилэр тэҥ соҕус күүстээхтэр эбит, икки өттүттэн иэн иҥиирин курдук эрийсэллэр. «Сахаада»