несов. кого-что ындыылаа, ыҥыырт.

несов., навьючить сов. кого-что ыҥыырт, ындыылаа; навьючить верблюда тэбиэни ындыылаа.

возвр.-страд. от ындыылаа = навьючиваться, быть навьюченным.

гл
ындыылыыр

туохт. Туох эмэ тэрилинэн хааччый. ☉ Обеспечивать, снабжать чем-л. нужным
Ыадаҥнас ындыылааннар, Тэйгэҥнэс тэриллээннэр, Ойох ылар оҕолорун Олох суолун буллардылар. И. Чаҕылҕан

туохт.
1. Көлүүр сүөһүлэрин субуруччу сэтиилээ. ☉ Связывать животных (обычно вьючных) цугом
Онтон эмиэ тахсыаҕым Табаларбын көтөллөөн, Сыалаах мастаах тайҕаҕа Соргу-талаан көрдөһө. С. Данилов
2. Ыҥырт, ындыылаа, таһаҕаһы тиэй. ☉ Вьючить, нагружать (животных) вьюками, грузить поклажу
Бэйэбит олбох табаларбытыгар эбээннэргэ тиийиэхтээх бородууктаны көтөллөөн, үтэбитин хос баайан, …… кэннибитин хайыһан да көрбөккө айаннаабыппыт. ВФИ ССГВЛ

ындыылаа диэнтэн бэй., атын
туһ. Тороевыҥ, хата хоргуйан өлүөхтээҕэр буолуох, түүлээх бөҕөнү хомуйбута, уучах кэдэйэр ындыыламмыта. Л. Попов
«Оттон манан тиэстэллэр дии холкуос сылгыһыттара, ындыы бөҕөнү ындыыланан», — диир оҕонньор. В. Миронов
Булпун сүлэн, астаан, кыратык ындыыланан үүтээммэр төнүннэҕим дии. ФДМ БМК

туохт. Көлө ыҥыырыгар таһаҕаһы уур, тиэй, ындыылаа. ☉ Навьючивать, нагружать верхового коня, оленя
Дьоннор балааккаттан тахсан таһаҕастарын табаларга ыҥыырдан бардылар. Күндэ
Биир сопхуос үлэһитэ ыҥыыр атынан бэрэмэдэйгэ эмиэ эт, сүөгэй ыҥыырдан аҕалла. Н. Габышев
Аттарын тутан, онтуктарын-мантыктарын ыҥыырдан, айаҥҥа туруннулар. В. Миронов

I
ыадаҥнаа диэнтэн холб. туһ. Сир үчүгэйин апчарыйан ылаары, эмиэ сис баайдар ырҕаҥнастылар, ыадаҥнастылар. И. Гоголев
Аарыма тайахтар аа-дьуо ыадаҥнаһаллар. И. Данилов
Ынахтарым ыанньыйыы бөҕөнү ыанньыйан баран, ыадаҥнаһан иһэр буолаллар. И. Находкин
II
даҕ.
1. Уойбут-топпут көрүҥнээх, улахан истээх (үксүгэр киһини этэргэ). ☉ Упитанный, с большим животом (обычно о человеке)
[Тээллэриис:] Эһигини кытта баҕас кэпсэтиллиэ, уойан-тотон ыадаҥнас буолбуккут. И. Гоголев
2. Олус улахан көстүүлээх (тугу эмэ этэргэ). ☉ Большой, объёмный (о чём-л.)
Ыадаҥнас ындыылааннар, Тэйгэҥнэс тэриллээннэр Ойох ылар оҕолорун, Олох суолун буллардылар. И. Чаҕылҕан

1. даҕ.
2. Айааһамматах, сыарҕаҕа, ыҥыырга үөрэммэтэх, ахсым (хол., ат, таба туһунан). ☉ Необъезженный, дикий (о лошади, олене)
   Ыҥыырга хатааста түһээтин, ыытан кэбиһэллэр. Хаҥыл сылгы кэлин атаҕынан өрө тэбиэлэнэ-тэбиэлэнэ, арыт өрө тура-тура мөҥөр. Хомус Уйбаан
   Урут наартаҕа көлүллэ илик сорох хаҥыл табалар мөхсөн чиччигинэһэллэрэ. «ХС»
   Хаҥыл аты ындыылааһын буоллун, кыыллыйбыт табаны сыһытыы буоллун, барытыгар кини урут баар буолааччы. «Кыым»
3. көсп. Омуннаах-төлөннөөх, уохтаах, эрчимнээх, дохсун (киһи). ☉ Горячий, полный силы, чувств; дерзкий (человек)
   Сыыдам хаҥыл уолаттар сылгы сылгылаатылар, Бөдьөкө бөҕө уолаттар Бүтэйгэ бөҕүөрдүлэр. Д. Говоров
   Маайа, сирэйэ кытаран баран, аат эрэ харата аһыыр, урукку чобуо бэйэтэ сыппаан, хаҥыл бэйэтэ сымнаан, кэнэн баҕайытык туттан олорор. Н. Якутскай
   Баҕар, дьэ эһиги билбэккэ саарыаххыт: Балысхан сүүрүктээх олоххо миккиллэн Хаҥыл уол хаамыыта билигин бытаарбыт, Хап-хара хараҕар оонньообот дьэргэлгэн. В. Сивцев
4. көсп. Күүстээх, уохтаах, дохсун (тыал, буурҕа, сүүрүк туһунан). ☉ Сильный, буйный, неистовый (о буре, ветре, течении реки)
   Ханна эрэ бэһиэлэйдик хаҥыл кутаа кытыастар, Мин сүрэҕим итинник Күөдьүйбүтэ эдэр сааспар. И. Гоголев
   Тайҕа тыйыс, хаҥыл үрэҕэ Суорба хайалар быыстарынан дохсуннук халыһыйар. И. Гоголев. Дохсун уох, хаҥыл майгы барыта манна [Аллаҥҥа] кэлэн хаайтарбытын курдук, өрүтэ түллэҥниир, үлүскэннээх айанынан доллоһуйа устар. А. Сыромятникова
5. аат. суолт.
6. Айааһамматах ахсым ат эбэтэр көлүллүбэтэх таба. ☉ Необъезженная лошадь или дикий олень
   Хапытыан хаҥылы айааһааччы. А. Сыромятникова
   Хабдьы [киһи аата] ханнык да күндүл хаҥылтан дьулайбат этэ. А. Бродников
   Сылгы саамай чычаарар, киһи көмөтүгэр наадыйар бириэмэтэ, ити, бырдах саҕанааҕы кэм быһыылаах. Манна хайдахтаах да хаҥыл чычаарар. чугаһатар. «Кыым»
7. Уох, омун, эрчим. ☉ Пыл, огонь, темперамент
   [Абааһы уола — удаҕан дьахтарга:] Күтүр өстөөх Дохсунуҥ кэм да солбонуйбатах, Хаҥылыҥ кэм да сыһыйбатах буоллаҕа. ТТИГ КХКК
   ср. кирг. хаҥҕыл ‘кляча’, эвенк. кангил ‘одичалый олень’