сов. что төргүүлэн, ындыылан.

көр ырдьыгынас. Ыттар ардьыгынаһан бардылар
□ [Сымыйаччы] Начаалынньыкка ньылаҥнас, Алын дьоҥҥо ардьыгынас — Ньымалардаах хааһаҕын Ыадаччы ындыыланыахтаах. К. Туйаарыскай

сыһ. (Туох эрэ) үчүгэйгэ буолбат, куһаҕаҥҥа буолар (үгэрг., төттөрүтүн эмиэ этиллэр). ☉ (Это) не к добру (в прямом и ирон. смысле)
Кини [абааһы аймаҕа] аанньаҕа этиҥсиллиэ аргыстаныа, ыарыы-сүтүү ындыыланыа дуо? Эрчимэн
Бу хара тыа ортотугар бачча түүн аанньаҕа эстибэтэх саа буолуо ээ. Л. Попов
Эн, бука, аанньаҕа элиэтээбэтэх кырдьаҕас буоллаҕыҥ буолуо. Амма Аччыгыйа

туохт. Кимиэхэ эмэ биэрэргэ, бэлэхтииргэ анаан тугу эмэ илдьэ бар. ☉ Брать с собой что-л. в качестве гостинца, подарка кому-л.
Кэһиилэнэн, ындыыланан ийэлэригэр Бэйбэрикээн эмээхсиннээххэ күтүөт, кыыс дьаарбайа кэллилэр. Саха ост. I
«Кус кэһиилэнэн Микиитэ биһиги эдьиийбитигэр бардахпыт», — диэтэ Сөдүөччүйэ биир сарсыарда. Амма Аччыгыйа
Миимээн оҕонньор киниэхэ кэһиилэнэн кэлбит улахан балыгын куду анньар. И. Данилов

ураа лаҥкыр муостаах — олус улахан адаарыйбыт муостаах. ☉ Имеющий большие раскидистые рога
«Тоҕус былас ураа лаҥкыр муостаах улуу дойду оҕуһабын» диэччи таайыллыыта — таракаан буолан хаалар. Амма Аччыгыйа
Муустаах муораттан халлааҥҥа тиийэр икки ураа лаҥкыр муостаах улуу дьыл оҕуһа обургу аас-аччык аргыстанан, ыарыы-сүтүү ындыыланан тахсан кэлэр. Н. Заболоцкай

аат.
1. Сэтиигэ иһэр ындыылаах ат (үксүгэр элбэх аты сэтиилэнэллэрэ). ☉ Вьючные лошади, привязанные за повод и идущие цугом за всадником
Көтөл ат. Көтөл таба. — Айан эрэйин тыырдаҕына кини [Лэкиэ] эрэ тыырыа диэн, Верхоянскай куоратыттан уонча көтөлүнэн Баатаҕай Алыытыгар таһаҕас тартараллара. «ХС»
Билигин кини Өймөкөөҥҥө үс көтөл акка бурдук, арыы ындыыланан иһэр. «ХС»
2. Таһаҕастаах сыарҕаҕа көлүллүбүт табалар, ыттар (ону үксүгэр биир киһи салайар). ☉ Олени, собаки, запряженные в сани с поклажей (их обычно ведет один человек)
Маҕаһыынтан аһы-үөлү уйарынан хас эмэ көтөл табанан тиэйэн барар. Н. Босиков
Биэс көтөл сыарҕалаах алта уонча ыт утуу-субуу түсүһэн, мааҕын оскуола дьиэтин иннинэн быһа ньаргыһан ааспыттарын бэйэм көрбүтүм. Н. Заболоцкай
3. Ат ындыыта. ☉ Конский вьюк, побочень. Кэлиҥҥи ат көтөлгө иһэр
4. харыс. т. Эһэ суола. ☉ Медвежий след
Булка мээмигэ, тыатааҕы, бөппөкө эҥин диэччилэр, оттон арҕаҕын алаһата, суолун көтөлө диэн ааттааччылар. Далан
ср. чагат. көтэл, күтөл ‘лошадь, ведомая под уздцы’

I
даҕ. Адаархай бөдөҥ, уһун, кэ ти т (үксүгэр кыыл, с ү ө һ ү м у о һ у н этиллэр). ☉ Большой, раскидистый (напр., о рогах крупных животных)
Табам ааттыыр быһыынан Өйдөөхтүк көрөн кээһэр, Биитэр лаҥкыр муоһунан Буойар курдук илгистэр. С. Данилов
Доодороп кулуба, …… тэлиэгэҕэ көлүллүбүт лаҥкыр муостаах тараах күрдьүгэс оҕуһу сиэтэн иһэр эбит. Эрилик Эристиин
Муустаах муораттан халлааҥҥа тиийэр икки ураа лаҥкыр муостаах улуу дьыл оҕуһа обургу, …… аас-аччык аргыстанан, ыарыы-сүтүү ындыыланан, тахсан кэлэр. Н. Заболоцкай. Тэҥн. лоҥкур
II
тыаһы үт. т. Кытаанах улахан предмет (хол., тимир иһит) туохха эмэ охсуллан доргуйар тыаһа. ☉ Подражание громкому звуку, звону, возникающему при ударе друг о друга твёрдых предметов (напр., металлической посуды)
Эмискэ тэйиччи тимир биэдэрэ тыаһа лаҥкыр гынна. «Чолбон»
Хоруобу сабан, өтүүнэн куустаран, ииҥҥэ түһэрдилэр, үрдүгэр туос тэлг э э т и л э р. Тимир күрдьэхтэр лаҥкыр гыннылар. «ХС»
ср. тат. диал. лаҥгырт ‘звукоподражание падению металлической вещи (напр., посуды)’

I
(«й» мурун дорҕ. ‘«й» — носовой звук’) туохт. Күн уотуттан киһи итииргиир гына сыралый, суоһур (салгын, халлаан туһунан). ☉ Становиться знойным, жарким (о воздухе, небе)
Халлаан куйаарбыт. — Сарсыарда, сарсыарда Күн ойдо, куйаарда. С. Данилов
Онтон күн куйаарбытын кэпсэттилэр, сөтүөлүүр сири ыйыттылар. Н. Заболоцкай
II
(«й» мурун дорҕ. ‘«й» — носовой звук’) туохт. Мээнэ, тохтоло суох айдаар, саҥар. ☉ Шуметь, болтать без умолку
Кини сотору-сотору эрин мөҥөн куйаарбытынан барара. М. Доҕордуурап
△ Уһуннук саҥа таһаар, тыаһаа. ☉ Залиться (напр., песней); издавать долгий непрерывный шум, звук (разными голосами)
Чөкчөҥө, үгүрүө, араас көтөр-сүүрэр саҥата холбоһон, тула барыта дьэргэйэ, куйаара олорор. Н. Заболоцкай
Субу-субу ыллаан куйаарар. М. Доҕордуурап
♦ Кураанаҕы куйаар — хаалар тылы тыллас. ☉ Болтать, говорить впустую, молоть вздор
Кураанаҕы куйаара олоробун. Өксөкүлээх Өлөксөй
Уларыта тутабыт диэн кураанаҕынан куйааран, айдааран ахан биэрдибит. «Чолбон»
III
(«й» мурун дорҕ. ‘«й» — носовой звук’) туохт., кэпс.
1. Түргэнник элэстэнэн бар, көт. ☉ Устремляться, уноситься (вперед)
Харачаев, хараҕын кырыытынан ат суол устун куйааран эрэрин көрдө. Эрилик Эристиин
Ыттарбыт таспытынан сыр гынан, иннибит диэки куйаара турдулар. Я. Семенов. Көмүс чыычаах күөрэгэй Көтөн тахсан куйаарар. УуУЛ
2. түөлбэ. Туох да сыала суох сырыт; бар, сүт. ☉ Бродить бесцельно; пропадать, исчезать. Куйааран хаалыма, дьиэҕэр олор
IV
(«й» мурун дорҕ. ‘«й» — носовой звук’)
1. аат. Туох эмэ бүппэккэ, муҥурдаммакка бара турара; уйаара-кэйээрэ биллибэт киэҥэ, киэлитэ. ☉ Бескрайняя даль, необъятный простор; неограниченное пространство
Баараҕай баалынан баргыйбыт улуу муора киэҥ куйаара дьалкылдьыйан көһүннэ. Амма Аччыгыйа
Халлаан куйаарыттан биһиги үрдүбүтүгэр киһи хараҕар көстүбэт араас сардаҥалар таммалыы тураллар. В. Яковлев
Геологтар Илин Сибиир уонна Саха сирин киэҥ куйаардарын бэрт үгүс сыл иҥэн-тоҥон туран чинчийдилэр. И. Данилов
2. даҕ. суолт.
1. Иитэ-саҕата биллибэт, улаҕата көстүбэт, киэҥ. ☉ Бескрайний, безграничный, просторный, обширный
Ар-дьаалы! Аат-татай! Бу уһун дураар хочолоох, киэҥ дьалхаан сыһыылаах, уһун куйаар толоонноох дойду эбит, оҕолоор! Ньургун Боотур
Бу аҕыйах сыл иһигэр сис тыалары сиҥнэри солооммут, сүүһүнэн айан аартыктарын астыбыт, куйаар хонуулары тэниччи тиэрдибит. Амма Аччыгыйа
2. поэт. Уһун. ☉ Длинный, бесконечный
Тойон эһэм, салбар баскын салайабын, куйаар кутуруккун хомуйабын. ПЭК ОНЛЯ II
Лаппаҕаркаан самыылаах, Оҥочо куйаар кутуруктаах, …… Дьөһөгөйтөн төлкөлөөх Соноҕостой барахсан! Саха нар. ыр. II
[Күкүр Уус:] Мин баайым-дьолум — уон уһун куйаар олоҥхо. Суорун Омоллоон
◊ Баһа байҕал (байҕалга), кутуруга куйаар (куйаарга) көр бас II
Барбыппыт, дьэ, ырыа ындыыланан, Иккиэн биир айаҥҥа. Дьэ, онтон кэлин, киэҥ сырыыланан, Кутурукпут — куйаар, баспыт — байҕал. Эллэй
Ээ, ол кинилэр диэн бастара байҕалга, кутуруктара куйаарга буоллаҕа эбээт. «ХС». Кумах куйаар — үүнээйитэ суох эбэтэр хобдох үүнээйилээх кумаҕынан бүрүллүбүт куйаар дойду. ☉ Пустыня
Кумах куйаары Курдурҕаччы кэстэрэн, Тэбиэннээхтэр айанныыллар. Л. Попов
Манна Гоби кумах куйаарыттан көстөр баараҕай улахан ящердар уҥуохтара ууруллубуттар. И. Федосеев
Кумах куйаардарга кэрбээччилэр уонна сыыллааччылар ордук элбэхтэр. СПН СЧГ. Кураайы куйаар — сэдэх үүнээйилээх, сиигэ суох, кураан киэҥ дойду. ☉ Полупустыня
Үгүс дэхси сирдэри киһи өссө туһана илик, холобур, туундаралары, кураайытыҥы уонна кураайы куйаардары. МНА ФГ
Хотугу Африкаҕа …… сир шарын бүтүннүүтүн да саамай куйаас уонна кураан уобалаһа — Сахара кураайы куйаара баар. КВА МГ
Уу тиийбэт үрдүк сирдэригэр туох да үүммэт кураайы куйаардара сыталлара. КФП БАаДИ. Муус куйаар — киэҥ сиринэн тайаан сытар муус дойду. ☉ Ледовая пустыня
Ити муус куйаарга [Антарктидаҕа] сорох ардыгар аҕыс уон кыраадыстан ордук тымныы түһэр! ЮГ КХЭДьС
Хаар, муус куйаар устун айан да айан. «ХС». Хонуу куйаар — тыата суох, үксүгэр от үүнээйилээх киэҥник тайаан сытар дэхси сир. ☉ Степь
Кубань хонуу куйаара былыр-былыргыттан элбэх эрэйи, үгүс кыргыһыыны көрбүт сир. П. Филиппов
Москва курдук үтүөкэн куораттан …… тымныы Сибииргэ, хонуу куйаар Казахстаҥҥа, Алтайга, Уралга сүүһүнэн тыһыынча эдэр ыччаттар бараллар. С. Ефремов
Кураанах хонуу куйаарга суугунуур олордуу тыабыт. Баал Хабырыыс
ср. каз. хый ‘даль, отдаленность’

аат.
1.
сыл диэн курдук. Саҥата суох дьыл хонугун ааҕар баар үһү (тааб.: календарь). Сут дьылга тураах топпутугар дылы (өс ном.). Кураан дьыл тыа аһа, отон араас үүммэтэҕинэ, эһэ уойбакка хаалан, кыһын арҕахтан туран мэнээктиир үһү. Н. Заболоцкай
Эһиги сорох дьыл анды тоҕо ууга түспэтин билэҕит дуо? И. Сосин
2. Хаһаайыстыбаҕа сыл саамай ыарахан кыһыҥҥы кэмэ: сүөһүнү хотоҥҥо аһатыллар, дьон сайыҥҥы хаһаастарынан олороллор. ☉ Самое тяжелое для хозяйства холодное зимнее время года (когда скот кормится в хлеву, а люди питаются летними запасами)
Дьыл да эрдэ, бокуруоп да ыраах (өс ном.). Күһүн аайы биһиги ханнык эмэ баай хотонун буларбыт. Оттон быйыл Амма үрдүк сыырыгар чөкөллөн турар бэйэбит балаҕаммытыгар кыстаабыт дьоллоох дьылбыт этэ. Амма Аччыгыйа
«Тымныйымына... хайа, дьыл даҕаны кэллэҕэ дии», дэһэн чаҕаараллар уонна туох да кыһалҕата суох табахтаан бускуталлар. Н. Якутскай
Кыһыҥҥы кэм муҥа-таҥа, араас күчүмэҕэйи үөскэтэрэ, алдьархайысору аҕалара кэмнээх буолуо дуо!.. Ол иһин норуот, үгэһин быһыытынан, быһаччы кыһын диэбэккэ, дьыл диэн харыстаан ааттааһын сиэринэн эппит буолуохтаахтар. «Кыым»
3. Сыл саамай үчүгэй, итии, сайыҥҥы түбүктээх кэмэ. ☉ Самая горячая летняя пора (для сельскохозяйственных работ)
Сүөһү иитиитэ былыргы кэмҥэ айылҕаттан, хайдах дьыл кэлэриттэн быһаарыллара биллэн турар суол. Саха фольк. Быйыл дьыл эрдэ кэлэн, хаар ууллан, ирэн-хорон, чалбах тахсан, инчэҕэй-хоччоҕой буолан эрэрэ. А. Бэрияк
Онтон куһаҕан, хаҕыс дьыллар буоланнар, соҕотох огдообо дьахтар, күүһэ тиийбэт буолан, оту кыайан элбэҕи оттообот. МНН
♦ Былыргы дьыл мындаатыгар фольк. - киһи үөйбэтэх былыргы үйэтээҕи кэм саҕана, былыргы кэм өссө анараа өттүгэр. ☉ В глубокую старину, в давние времена (формула-зачин в эпосе олонхо)
Былыргы былдьаһыктаах дьылым Быралыйар быраман мындаатыгар …… Алдьархайдаах ааспыт дьылым Аҥаарыйар анараа таһаатыгар Аан дойду айыллыбыта. П. Ойуунускай
Олоҥхо үксэ былыргы дьыллар быралыйар быдан мындааларыттан, үс саха үөскүөн инниттэн, ону ааһан сир, халлаан даҕаны саҥа айыллан эрэр олус эрдэтээҕи кэмиттэн саҕаланааччы. Эрчимэн
Былыргы дьыллар Быралыйбыт быһылааннаах мындааларыгар, Урукку хонуктар Уларыйбыт охсуһуулаах уорҕаларыгар, Эргэтээҕи дьыллар Илбистээх иирээннээх эҥээрдэригэр …… Аан ийэ дойду Ананан айыллыбыта үһү. П. Ядрихинскай. Дьыл аһа - кыһыны быһа сиир, кыһыны туоруур ас. ☉ Продуктовые запасы на всю зиму
Ону ааһан ийэбит суорат оҥорон, кыһыҥҥыга хаһаанар. «Тар диэн дьыл аһа», - диир ийэбит. И. Федосеев
[Кииһилэни] тары кытта булкуйан хаһааннахха, кыһын дьыл аһыгар тэҥнэһэрэ. И. Сосин
△ Быстарыы кэмигэр көмөлтө, өйөбүл буолар ас, бородуукта (кыраны да үөрбүччэ, үлүннэрэн этии). ☉ Дополнительный продукт, который становится подспорьем при нехватке пищи (так говорится на радостях: растянуть - надолго хватит)
Миигин биир чиэппэр чэйинэн, биир киилэ арыынан бириэмийэлээтилэр. Оччотооҕу, сэрии кэннинээҕи тардыс усулуобуйаҕа ол да - дьыл аһа. Ф. Софронов. Дьылга бар (ыллар) - кыһыҥҥы сүөһүгэ сиэтэр от эбэтэр хаһаас аһылык бүтэн, эстэн хаал, быһын. ☉ Бедствовать в зимнее время из-за нехватки пищи, кормов
Сыл ахсын дьылга ыллардылар, Кыһын ахсын кыһалҕаҕа бардылар. Өксөкүлээх Өлөксөй
[Дьаакып кинээс:] Оччоҕо эн ыарыйдаҕыҥ аайы мин дьылга барарым сөп буолсу дии? И. Федосеев. [Хандыы:] Хотоҥҥо чаһы туруора иликпит. [Хаамарап:] Туруоруохха наада, ол чаһы ороскуотунан дьылга барыаххыт суоҕа. А. Федоров. Дьылга ыыт - кыһынын сүөһүгүн, бэйэҕин аһылыга суох хааллар. ☉ Оставлять кого-л. на зиму без пищи, без корма для скота
«Нохоо, - дии тоһуйда оҕонньор уолу, - миигин дьылга ыытыа суох буоллаххына, оҕускун бэйэҥ бааргар эрэ таһаар». С. Федотов. Дьыл оҕуһа миф. - былыргы сахалар итэҕэллэринэн, кыһыны аҕалар сүрдээх улахан оҕус курдук иччи (сыл аайы Хотугу Муустаах байҕалтан тахсар, бытарҕан тымныыны, аччыктааһыны, ыарыыны аҕалар, кыһалҕаны үөскэтэр диэн өйдөнөр). ☉ По старинному якутскому поверью: дух зимы в образе огромного быка (ежегодно выходит из глубины Северного Ледовитого океана и несет с собою холод, голод, нужду, болезни и т. п.)
[Муустаах Байҕал - Өлүөнэ өрүскэ:] Уолум обургу, олуурдаах Улуу дьыл оҕуһа, Аас-майах аргыстанан, Иҥсэ-мэнэгэй эҥэрдэнэн, Опсоллоҥ ойоҕостонон …… Көмүскүүр күнүҥ дьонун күһүҥҥүттэн ыла Күл-көмөр гынар буоллун. Өксөкүлээх Өлөксөй
Тымныы Байҕал Омуннаах Чысхааныгар Хорҕойон Торолуйар, Баар дииллэр Дьыл оҕуһа. С. Данилов
Муустаах муораттан халлааҥҥа тиийэр икки ураа лаҥкыр муостаах улуу Дьыл оҕуһа обургу аас-аччык аргыстанан, ыарыысүтүү ындыыланан тахсан кэлэр. Н. Заболоцкай
◊ Дьыл оройо - кыһын саамай ортото. ☉ Самая середина, пик зимы
Дьыл оройо чугаһыытыгар тоҕус уон икки чулуу кииһи, түөрт уон кырынааһы, сүүрбэ тииҥи, үс тайаҕы бултааннар өлгөм байанайдаах дьоммут көннөрү ырыа аргыстаах …… киирдилэр. «ХС»
Дьыл оройугар ыччат сүөһү барыта үчүгэй туруктаахтык иитиллэн турар. «Кыым». Дьыл суола - кыһыҥҥы олох-дьаһах, кыһыҥҥы балаһыанньа. ☉ Зимнее житье-бытье, зимние заботы
Аҕыйах ырбыт көлө баарын бурдук быһыытыттан, дьыл суолун оҥостортон ордорон, көҥүллэнэн бэриллибэт. Амма Аччыгыйа
«Хайа, бу бэйэҕит дьылгыт суолунан хайдаххытый?» - «Куһаҕаннык олоробут. Биир уулаах тиҥэһэлээхпит ууга түһэн хаалла». Болот Боотур. Дьыл таҕыс - кыһыны быстарбакка этэҥҥэ туораа. ☉ Перезимовать благополучно (без голода)
Бу тыа быыһыгар тыа быта буолан бытарыйан олорбут саха бу хара дьылҕаны кытта охсуһар күүһэ суоҕа, күүһэ-уоҕа дьылы тыыннаах тахсарыгар эрэ баранара. Күндэ
Дорообо, оо, сылгы чыычааҕа! Доҕоруом, үчүгэй санааҕа: Дьыл тахсан, кэллэхпит баччаҕа. М. Тимофеев. Тэҥн. сыл таҕыс. Дьыл - хонук - 1) кэм-кэрдии олус түргэнник элэҥнээн ааһар, киһи үйэтэ кылгас диэн сөҕөн этии. ☉ Год что сутки (говорят, удивляясь быстротечности времени, тому, как коротка человеческая жизнь)
«Дьыл - хонук»,- диир саха.  Дьыл - хонук: күүппэт эбээт. Уҥуох ыарыыр сыл ахсын. И. Гоголев
Сылтан сыл сыыллар да ааспыта, Дьыл - хонук ылбыта, Уоһах уос - оҕочоон бэйэбит Улаатан сиппиппит. А. Абаҕыыныскай; 2) мүччүрүйбэккэ кэлиэхтээх кэм. ☉ Неминуемо наступающее время (напр., о приходе весны, морозах)
Ол да үрдүнэн дьыл - хонук ыган, Өлүөнэ өрүс барахсан муу-һа хамсыыра субу кэлэн, ыган тыы-нан аххан турар. Н. Заболоцкай. Саҥа дьыл - тохсунньу маҥнайгы күнэ, төгүрүк сыл саҕаланыытын бырааһынньыга. ☉ Новый год
Саҥа дьыл бырааһынньыгын кэнниттэн тута Сэргэлээх [устудьуоннар олорор сирдэрэ] кыһыҥҥы экзаменационнай сиэссийэҕэ бэлэмнэнии түбүгэр түстэ. Н. Лугинов
Саҥа дьыл эйиэхэ уонна киниэхэ саҥа эрэли үөскэтэр, эһиги умуллубат уоттаах тапталгытын күөдьүтэр. Т. Сметанин
Санаан кэллим эмиэ мин Саҥа дьылы көрсүүнү, Харыйаны тулалаан Киэһэ мустан түмсүүнү. П. Тулааһынап. Улуу дьыл - төгүрүк сыл улахан өттө, кыһыҥҥы кэм. ☉ У якутов: бо `льшая часть календарного года, зимнее время
Улуу дьыл обургу Кыһалҕанан кыладыйдаҕыан, Кытаанахтык ынчыктаатаҕыан, Ыараханнык тыыннаҕыан! Саха фольк. Улуу дьыл обургу Мунду балык миинин курдук Буһуруктуйан киирэн барда. С. Зверев
Кинини [кыһыҥҥы кэми] норуот поэзиятыгар улуу дьыл диэн ааттаан хоһуйаллара. Тымныы …… улуу дьыл оҕуһа диэн уобарастаан туойаллара. «Кыым». Үөрэх дьыла - оҕолору, устудьуоннары күһүҥҥүттэн саҕалаан сайын саҕаланыытыгар диэри үөрэтии кэмэ (үксүн балаҕан ыйын маҥнайгы күнүттэн бэс ыйын бүтэһигэр диэри кэм). ☉ Учебный год
Итиэннэ эн дьаһалгар биир үөрэх дьыла, уон эрэ ый, үс сүүс эрэ хонук баарын өйдөө. Софр. Данилов
Үөрүү-көтүү үрдээн Үөрэх дьыла буолбут. Күннүк Уурастыырап
Үөрэх дьылын иккис аҥаарыгар грамотаҕа үөрэтэр бириэмэҕэ ылбыт өйдөбүллэрин сааһылаан, кэҥэтэн үөрэтиллэр. КИИ МКТТҮө
тюрк. йыл, жыл

I
1. аат.
1. Киһи көҕүс өттө, оттон туох эмэ илин өттүгэр утарыта, кэтэх өттө, кыыл, сүөһү кутурук өттө. ☉ Зад, задняя часть, задняя сторона кого-чего-л.
Борокуот диэкиттэн биир мотуор оҥочо, кэлин өттө чохчойон баран, күөх ууну көҥү ытыйан, биэрэк диэки барар. Эрилик Эристиин
«Чэ, киир, киирэ оҕус!» — диэн оҕолор Сеняны кэнниттэн иһирдьэ диэки үтүрүйдүлэр. Н. Лугинов
Икки бэкир хара саллааттар, аптамааттарын туора кыбынан, дьиэ илин, кэлин өттүгэр турунан кэбиспиттэрэ. Суорун Омоллоон
Иннин диэки, кэннин диэки Эрбии барар-кэлэр икки! И. Чаҕылҕан
2. көсп. Буолан ааспыт, урукку кэм. ☉ Прошедшее, прошлое (время)
Иннигэр хараҥа буруйдаах, Кэннигэр халыҥ аньыылаах, Кырыыстаах Гитлер ыта Кыыһы муннукка ыкпыта. Күннүк Уурастыырап. Иннилэригэр даҕаны, кэннилэригэр даҕаны туох да кэскил бэлиэтэммэтэх хараҥа бандьыыттар буолаллар… Күндэ
3. харыс. т. (тард. ф-гар тут-лар). Киһи-сүөһү тахсан киирэр сирэ. ☉ Зад, задница
Микиитэ кэннин көм этэ бүтэйдии ньүөлүйэн барда. Амма Аччыгыйа
Биһиги былыргылыы, сүөһү кэннин кэтиир дьон, аны дьон буолуохпут дуо. Суорун Омоллоон
[Ыалдьыбыт сылгы] өлөрүгэр муннуттан-айаҕыттан хааннаах күүгэн, кэнниттэн хара өҥнөөх хаан тахсаллар. НПИ ССЫа
2. даҕ. суолт.
1. Туох эмэ көҕүс, кэтэх диэки өттүгэр баар. ☉ Задний, находящийся сзади
Ынахтара муннунан буугунаан орулаан, хараҕа суох иччитин диэки көрөн кэбиһэн баран, кэлин туйаҕынан татыр-татыр тэбиэлэнэн, өлөн барбыта. Эрилик Эристиин
«Кэлин сиэпкин көрүн эрэ», — оҕонньор сүбэ биэрдэ. Амма Аччыгыйа
[Ат] сүүрэн быыппаһынна, икки кэлин атаҕынан икки бороҥ куобах саҥа сири логлу тэбинэн, кутуруга сыыйыллан эрэ хаалла. Суорун Омоллоон
Чаачар оҕонньор — сыарҕа хамсаабытыгар өйдөнөн, кэлин биттэхтэн тутуста. Софр. Данилов
2. көсп. Тиһэх, бүтэһик. ☉ Последний
Киһи кэлин тылларын ыарырҕата, хайдах эрэ бөтөн хаала-хаала эттэ. В. Протодьяконов
Бу дойдуга кэлин сылларга тайах биллэрдик элбээтэ ээ. С. Никифоров
3. сыһ. суолт. Төһө эрэ кэм кэнниттэн, хойут. ☉ Спустя некоторое время, потом, позже
Кэлин кэтэхтэн үөрэнэн Москватааҕы финансовай институту бүтэрбитим. В. Протодьяконов
Кыргыттар кэлин ыанньыксыт идэтин син үчүгэйдик баһылаабыттара. И. Данилов
♦ Илин атаххыт ибирэ суох буоллун, кэлин атаххыт кэбирэ суох буоллун! көр илин I
Илин атаххыт ибирэ суох буоллун, Кэлин атаххыт кэбирэ суох буоллун! Охтоохтон охтумаҥ, саалаахтан самнымаҥ! Ньургун Боотур. Илин атаҕыҥ ибирэ суох буоллун, кэлин атаҕыҥ кэбирэ суох буоллун! Саха фольк. Кэлин сирэй — киһиэхэ сирэйигэр үчүгэй, ньымааттаһар сыһыаннаах, оттон суоҕугар үөҕэр, кини туһунан куһаҕаны кэпсиир идэлээх киһи. ☉ Человек, который в глаза льстит, а за глаза ругает, двуличный, двуликий (букв. заднее лицо). Кэннигэр туттума — кистээмэ, саһыарыма, көҥөнүмэ. ☉ Не прятать, не скрывать, не утаивать
Тугу кыайарбынсатыырбын кэннибэр туттуом суоҕа. Эрилик Эристиин. Кэннигэр хаалыа — өлбүтүн кэннэ хаалыа, ордуо. ☉ Останется после смерти что-л. Кэннигитигэр хаалар, хааҥҥытын сүтэрбэт, төрүөххүтүн ууһатар оҕото-уруута төрөтүҥ! П
Ойуунускай. Кэннибэр хаалар кэриэн ыччакка Кэскиллээх кэс тылы кэбиһэр Кэп суорун кэмим Кэллэҕэ даҕаны буолуо. С. Зверев
Киһим эрэ кэннибэр хааллын, баҕар, бэйэм бүгүн да умса түһүүм — дьыалата суох. Суорун Омоллоон. Кэннинэн ааны астар — кими эмэ үүрэн, батан таһаар. ☉ Выгонять, выдворять, выпроваживать кого-л. (букв. заставлять (его) открывать дверь задом)
Оо, бука киһини кэннинэн ааны астараргыт баар ээ. Н. Апросимов. Кэннинэн кэхтибэт, иннинэн чугуйбат — туох да буолтун иһин төннүбэт, төттөрү түспэт. ☉ Ни за что не отступает, не идет на попятную
Окко түспүт оҥоһуум биллин, Сиргэ түспүт сэрэбиэйим биллин, Кэннибинэн эрэ кэхтиэм суоҕа, Иннибинэн эрэ чугуйуом суоҕа. П. Ойуунускай
Кэннинэн кэхтибэт, иннинэн чугуйбат саха диэн норуот баара фашистарга биллэр. Амма Аччыгыйа. Кэнниттэн доруоптаа — буолар буолан бүппүтүн кэннэ тугу эмэ гына, оҥоро сатаа. ☉ соотв. после драки кулаками махать
— Туруорсар [бу оскуолаҕа үлэлии хааларын туһунан] туруорсууҥ дьэ олоххо киирэр буолбат дуо? Баҕарар баҕаҥ туолар дии — Күлүү гыммыкка дылы, кэнниттэн кэлэн доруоптаама, доҕор. Р. Кулаковскай. Кэннэ кэтинчэ (кээнчэ) да буоллун — билиҥҥитэ эрэ үчүгэй буолан баран, кэлиҥҥитэ хайдах да буоллун. ☉ соотв. после нас хоть потоп; была не была; будь что будет; а там хоть трава не расти
[Күлүк:] Биһиги киһи кэнникитигэр кыһанааччыбыт суох. Бэйэбитигэр эрэ үчүгэй буоллун. Уонна кэннэ кэтинчэ да буоллун. А. Софронов
Петя баччааҥҥа диэри сатаан харбаабатыттан бэйэтигэр абатыйа санаата, буоллар буоллун! Кэннэ кээнчэ да буоллун! Уонна кини туох баар күүһүнэн ууга ыстанна. И. Данилов
Кэннэ уһаабыт (ырааппыт), иннэ кылгаабыт (чугаһаабыт) — иннэ чугаһаан (кылгаан), кэннэ ыраатан (уһаан) <иһэр> диэн курдук (көр илин I). Кэннибит уһаан, иннибит кылгаан, кырдьан бардыбыт диэмиэххэ. Баал Хабырыыс
Күнүҥ-дьылыҥ ааҕыллан, кэннин уһаан, инниҥ кылгаан, хоруоптанарыҥ чугаһаабыт. Суорун Омоллоон
Ол биһиги, кэннибит ырааппыт, иннибит чугаһаабыт, сырыыны-айаны кыайбат буолбут дьон, төһө бэйэлээҕи бултуохпутун этээхтээтэххиний. Р. Кулаковскай
◊ Кэлин аһаҕас дорҕоон тыл үөр. — саҥарарга тыл өрө көтөҕүллэн уонна кэннин диэки баран үөскэтэр аһаҕас дорҕооно: а, о, ы, у. ☉ Задние гласные (в якутском языке: а, о, ы, у)
Сахалыы тыл аһаҕас дорҕоонноро наар илин эбэтэр наар кэлин буолаллар. КИИ СТ-2
Ордук кичэйэн илин уонна кэлин, киэҥ уонна кыараҕас аһаҕас дорҕооннору үөрэнээччилэр билэллэрин ситиһиэххэ. ПНЕ СТ. Кэлин кэбиһэр — көхсүнэн кэккэлээн түһэр араас ойуулаах, быһыылаах үрүҥ көмүс субурҕалартан турар дьахтар киэргэлэ. ☉ Женское серебряное наспинное украшение в виде длинных ажурных цепей в несколько рядов
Хабарҕа симэҕэр Хантаччы астарбыт, Кэлин кэбиһэргэ Кэдэрчи таттарбыт. С. Васильев. Кэлин уһугар (тиһэҕэр) — бүтэһигэр, түмүккэ. ☉ В конце, в конце концов
Кэлин уһугар бырда быстар, олус диэн утатар, аччыктыыр. Суорун Омоллоон
Уохтарын-тыыннарын таһаарсан, Орун-оннугар син быһаарсан, Кэлин тиһэҕэр эдэр ыччаттар Кимнээҕэр иллээх тарҕастылар. С. Руфов
Атыны тугу да гынар сир суох буолан, Киппирийээн кэлин уһугар отоһут эмээхсини аҕала барбыта. Д. Таас
ср. др.-тюрк., тюрк. кэйин, кейин ‘затем, после, позже’
II
аат дьөһ.
1. Бириэмэ сыһыанын бэлиэтээн, хайааһын ханнык эмэ түгэн эбэтэр көстүү кэнниттэн буоларын көрдөрөргө туттуллар. ☉ Выражая временные отношения, указывает на момент или явление, после которого совершается действие (после)
Барбыппыт, дьэ, ырыа ындыыланан Иккиэн биир айаҥҥа. Дьэ, онтон кэлин, киэҥ сырыыланан, кутурукпут — куйаар, баспыт — байҕал. Эллэй
Баар резервэлэри мантан кэлин толору туһаннахха, былааннаах от сэттэ уон бырыһыанын эрэ ылар кыахтаахтар. «Кыым»
2. Ситим тыл суолтатыгар бириэмэ салаа этиини тутаах этиигэ холбуур. ☉ В значении союза присоединяет придаточное предложение времени к главному (после того как). Били уол, эмээхсин мөҕүөҕүттэн кэлин, сылдьа илик. Кус көҥүллэниэҕиттэн кэлин, кини дьиэтигэр хоно илик