и. д. от ыраастат =.

аат. Мууһура тоҥмут хаар. ☉ Снег-лёд
Булуус хас да сыллааҕы кур мууһун көйдөрөн тастарда, олбуор хаарын-чэҥин ыраастатта. Болот Боотур

дьаһай 3 диэнтэн дьаһ
туһ. Уулуссаҕытын дьаһайтаран түргэнник ыраастатан кэбиһиҥ.  Наһаа дьаһайтарыа суохтар ээ. Аатыгар эрэ тойоммун. Н. Лугинов
Кини билигин суох... Маркосян дьаһайтарбыт буолуохтаах. Е. Неймохов

ж. 1. ыраастааһын; отдать пальто в чистку соҥҥун ыраастата биэр; 2. перен. разг. (проверка) чыыска.

аат.
1. Сүөһү тириитин анныгар үөскүүр тигээйи, бүгүлэх ыамата. ☉ Личинка насекомого (обычно овода) под кожей животного
Таанньа ынаҕын куйуктатын ыраастаппытыгар бэлэскитинэн күлсүбүккүт. М. Доҕордуурап
Локуора сахсырҕаны, таракааны, бытыбылахыны, сүөһү куйуктатын өлөрөргө туттуллар. МАА ССКОЭҮү
Ынахха уонна табаҕа тирии куйуктата, сылгыга — куртах-оһоҕос үөнэ [үөскүүр]. СЫаКЫ
Тигээйилэр табалар тириилэрин уйан, ыарыылаах сирдэринэн дьөлө уулаан куйукталарын уураллар. «ХС»
2. Сүөһү тириитигэр тигээйи, бүгүлэх ыамата дьөлбүт хайаҕаһа. ☉ Свищ, червоточина (на шкуре животного). Өөйө ситэ иттибэккэ да, куйукталаах таба тириититтэн тигиллибит кукуулун иһигэр киирэн хаалар. Эвен фольк.
эвенк. куит

үрүөхтүүр массыына (сүөһү, кыыл тириитин субатын ыраастыыр массыына. Ү. м. тириини баалга эрийэр уонна биинтэлии быһыылаах быһахтарынан субатын дьуххалыыр. Ү. м. көмөтүнэн сүөһү тириитин түүтүн ыраастатыахха эмиэ сөп.)

туохт.
1. Кими, тугу эмэ киргэ бис, кирдээх гын. ☉ Загрязнить, запачкать, грязнить кого-что-л.
Бу оҕо саҥа ырбаахытын киртитэ охсубут. — Борохуоттар хара буруоларынан хочо күндэл унаарын киртитэллэр. Н. Габышев
[Саввин:] Дьиэни киртиппиттэр даҕаны. Киминэн эмэ ыраастаппыт киһи. С. Ефремов
△ Сыыһырт, кири-хоҕу мус. ☉ Мусорить, разводить грязь. Айылҕаҕа сынньана тахсааччылар бөхтөрүн хомуйбакка барааччылар, тыаны, хонууну киртитэллэр. Дэриэбинэҕэ күөлү үксүгэр кэтэх сүөһүлээх ыаллар киртитэллэр
2. көсп. Кими эмэ холуннар, хараарт, баһааҕырт, быртаҕырт. ☉ Очернять, порочить кого-л., осквернять что-л. [Даайыс:] Өссө кинини хараардан, киртитэн кэпсииллэрин барытын истэрэ буоллар, ордук буорайыа этэ. А. Софронов
Ити курдук холуннаран, Эдэр оҕону туох иһин, Иҥэн-хаһан тураҥҥын, Эн бу мэлдьи киртитэҕин. Күннүк Уурастыырап
♦ Аатын киртит көр аат I
[Ийэ сир] Эн кэрэ ааккын Киртитэ кэҕэрдэр Киибэстэри иһиттэхпинэ — Киҥимхааным алдьанар. Күннүк Уурастыырап
[Анньыһар Боотур:] Дуолан Хара, Килбиэннээх ааппын киртиттиҥ. И. Гоголев
Илиигин киртит көр илии. [Геллерт — хаайыылаахтарга:] Мин эһигинньиктэр аайы илиибин киртитиэ суохпун, …… үрдүкү сууттар дьаһалларын иһитиннэрэ кэллим. П. Филиппов
[Чокуурап:] Табаарыс Үчүгээйэп, ити киһини кытта иирсимэ, тоҕо киниэхэ илиигин киртитэҕин. С. Ефремов
Килбиэннээх <маҥан> сирэйин киртит көр сирэй. Килбиэннээх маҥан сирэйгин киртитиэм, сардаҥалаах маҥан сирэйгин саатырдыам. Саха фольк. Дириҥ дьибилгэтинэн Кулан кубулҕатынан Килбиэннээх сирэйгин Киртитэ оонньуоҕа. П. Ойуунускай
Сирэйин киртит (хараарт) көр сирэй. Сирбэр-дойдубар Сириллэ илик киһи этим, Сирэҥҥин сирэйбин киртитимэ. П. Ойуунускай
[Манчаары:] Кимнээх буолан, Сиэхсити [Чоочону] ситэ үктээн, Сирэйгин киртитиэм баарай?! А. Софронов
Сир хамыыһыйатыгар Улаатыннары [киһи аата] талларымыахха, Хаартыһытынан сирэйин киртитэн, Ханна да сыһыарымыахха. С. Васильев

1. даҕ. Туох да үчүгэйэ суох, ханнык эмэ ирдэбилгэ сөп түбэспэт, быстар мөлтөх. ☉ Плохой, худой
   Сип-сибилигин кэлиэҕэ, Мэхээскэ ити уолун үҥсэ баарта. Дьэ, куһаҕан инилээх буолан, ааранан биһиги да кутталбытыгар өлө сыстыбыт. П. Ойуунускай
   Куһаҕан дьыллартан, кураантан арахсан, ходуһа муҥутуу көҕөрдө. Күннүк Уурастыырап
   Саха уола куһаҕан сааһыт дуо? Суох! Т. Сметанин
2. аат суолт.
3. Туох эмэ саамай мөлтөҕө, үчүгэйэ суоҕа, ханнык эмэ ирдэбилгэ кыайан сөп түбэспэтэ. ☉ Что-л. плохое, дурное
   Куһаҕан сымыйа буолбат (өс ном.). Куһаҕантан киһи да күлэр (өс ном.). Дьиҥэр, үчүгэй куһаҕаннааҕар быдан күүстээх эбээт, уһугар тиийэн кини хайаан да баһыйар. Амма Аччыгыйа
   Икки сүүс сэттэ уонча ыал үс сүүс күрүө сири, өссө этиэххэ наада, ходуһа саамай куһаҕанын бас билэллэр. М. Доҕордуурап
4. көсп. Кир-хах, бөх-сыыс. ☉ Грязь, нечистоты
   Кулугур кулгаахтаах Кулут уол оҥостуом, Куһаҕаммын ыраастатыам, Күөрт ыт оҥоруом, Күөдэлитэ сүүрдүөм. П. Ойуунускай
   ♦ Куһаҕан биккэ дылы — куһаҕаны эрдэттэн биллэрэр бэлиэҕэ дылы. ☉ Подобно дурному знаку, дурной примете
   Макаар түннүккэ тиийдэ. Сибиинньэни көрдө. «Аата баҕайы куһаҕан биккэ дылы көһүннэҕэ». Суорун Омоллоон. Куһаҕан битим тардар — куһаҕан буоларын бэлиэтиир миэстэтэ (этэ) тардар. ☉ Предчувствовать дурное, плохое (букв. у меня дергается то место, которое предзнаменует дурное)
   Бэрт куһаҕан битим тардар. П. Ойуунускай
   Туох түбүлээри гыннаҕай, Аргыылап кэлин күннэргэ наар куһаҕан битэ тардан таҕыста. Софр. Данилов. Куһаҕан буолбут харыс т. — өлбүт диэн таайтаран этии. ☉ Он скончался (букв. он стал плохим)
   «Тыый, куһаҕан буолбут дуо?!» — дьиэлээх эмээхсин, тутан турар сыпсытын мүччү тутан кэбистэ. Болот Боотур
   Саҥа былаас туһа диэн охсуспут, кыргыспыт, сүүрбүт-көппүт биллэр-көстөр дьон эмиэ куһаҕан буолбут сурахтара сир-буор аннынан тарҕаналлара. В. Гольдеров. Куһаҕан эркиннээх — кими эмэ куһаҕаҥҥа тэбэр кыахтаах, сабыдыаллаах. ☉ Влияющий с плохой стороны, оказывающий дурное, плохое влияние
   Норуот мунньахтара эһиэхэ, тойотторго, кырдьык да, куһаҕан эркиннээх буолуохтара. Амма Аччыгыйа
   ◊ Куһаҕан тыын — абааһы аймаҕа. ☉ Злой дух
   [Дьарааһын:] Дьэ, буоллаҕа. Абааһы да ханна барыай. Куһаҕан тыын киһини булара бэрт дөбөҥ. Н. Неустроев
   Бу буоллаҕына (алта харах эбиэннээҕи ылар) абааһы өҥөйөн көрбүт эбит. Онон куһаҕан тыын түһэн баран, бу этэҥҥэ тахсан барда. Суорун Омоллоон. Куһаҕан ыарыы — венерическэй ыарыы (үксүгэр бөрөлөйү этэллэр). ☉ Сифилис (букв. дурная болезнь)
   Оннооҕор, бэл эн-мин дэспит, Уруккута, истиҥ дьоно, Сырҕан баастаах, ханнык эрэ, Сыстыганнаах куһаҕан Ыарыы буолбут киһитин, Ырааҕынан тумналлара. Күннүк Уурастыырап

1. даҕ.
2. кэпс. Киһи сиргэниэн курдук куһаҕан, быдьар, быртах. ☉ Гадкий, мерзкий, вызывающий отвращение. Сидьиҥ кыыл. Сидьиҥ өлүү
   □ Сир сидьиҥ үөнэ Чэҥэрикээн кутуйах [чабычах] Сиксигин сиритэ кэбийдэ
   Саха фольк. [Андаҕарбын булгуттахпына] Хотугу өлүү буолан, Хол-буут арахсыым; Сидьиҥ өлүү буолан Симэлийэ ууллуум. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Тобугун үрдүнэн Торбос сыалыйалаах …… Сидьиҥ дьүһүннээх Симэхсин эмээхсин Үөһүн таттаран, Үөгүтэ иһилиннэ. П. Ойуунускай
   Сибиинньэ туохха да туолбат, наһаа моҕус, наһаа иҥсэлээх, оботтоох, көрөргө-харайарга олус түбүктээх, сидьиҥ, киһи күүһүн-күдэҕин эһэр кыыл. В. Протодьяконов
   △ Кирдээх, чанчарык (хол., үлэ туһунан). ☉ Связанный с грязью, нечистотой, грязный (напр., о работе)
   Нарколог-быраас үлэтэ ыарахан, ол эрээри дьоҥҥо чахчы биллэр-көстөр туһалаах. Ол эрэ толуйар Вера Сергеевна санаатыгар кини түбүктээх, ыарахан, быыһыгар сидьиҥ да үлэтин. Далан
3. Киһи кэлэйиэн курдук түктэри, сиэрэ суох куһаҕан. ☉ Вызывающий отвращение своей неприличностью, порочностью, аморальностью, омерзительный, мерзкий. Сидьиҥ сигили. Сидьиҥ быһыы. Сидьиҥ тыл
   □ Арҕаа Европаны уу курдук кэспит өстөөх сэриитэ томороон күүстээҕин, сидьиҥ сигилилээҕин саха норуота билэр этэ. Амма Аччыгыйа
   Сидьиҥ быһыыны, сымыйаны өсөһөн, куттаан кыайбаккын. Харса суох охсуһан эрэ кыайыахха сөп. Софр. Данилов
   Киһи биир сидьиҥ өрүттээх буолла да, атына көмүс да дуйдааҕын иһин, син биир сидьиҥ киһи. Н. Лугинов
4. аат суолт.
5. Туох эмэ киһи сиргэнэрэ, кэлэйэрэ, куһаҕана, түктэритэ. ☉ Что-л. гадкое, мерзкое, омерзительное, вызывающее отвращение, гадость, мерзость
   Сирэйбин-харахпын киртитэн, Сидьиҥин ыраастатар Симэхсин оҥостуох буолла. П. Ойуунускай
   [Тыаһааны:] Өлбүт дьон уҥуохтарын үөһэ Үүс тэллэҕи тэлгээн утуйуохтааҕар Хардаҥ окко сир сидьиҥиниин Хоонньоһон утуйбут ордук. И. Гоголев
   Үүнэн иһэр үтүө үйэ бэртэри төрөтөр, хаалан сүтэн эрэр үйэ үөһэ ахтыллыбыт курдук, сидьиҥи, чиччиги үөскэтэр. Н. Заболоцкай
   Бэҕэһээ киэһээҥҥи кэпсэтииттэн Кууһума, бадаҕа, олус кэлэйбитэ. Туох эрэ сидьиҥтэн, куһаҕантан куотан эрэрдии сирэйин мырдыс гыннараат, тэйэ хаампыта. С. Федотов
6. үөхс. Киһини олус куһаҕан быһыылаах-майгылаах, туох да кэрээнэ суох диэн үөхсэн этии. ☉ Гад, подлец, мерзавец
   «Ыйаа! Сидьиҥ!» — диэн хоруйдаабыта Оксана. Суорун Омоллоон
   Ылдьаа субу тиийэн ол сидьиҥ сиһин үөһүн тардыах курдук омуннуран барда. Н. Заболоцкай
   [Сүөкүлэ:] Кииригиэм, …… ханнык хара сидьиҥнэр бу дьүһүҥҥүн дьүһүлээтилэр. С. Ефремов
   «Сидьиҥ, саата суох!» — диэбитэ киниэхэ [Наташа]. Л. Толстой (тылб.)
   ср. др.-тюрк. сидиҥ, кирг. жижиҥ ‘недержание мочи’, эвенк. сидынг ‘неряха’

I
туохт.
1. Ис сүрэххиттэн, өйгүттэн-санааҕыттан туохха эмэ дьулус, тардыс. ☉ Всей душой и сердцем стремиться к чему-л.; желать чего-л.
Киһи киэнигэр баҕарыма – бэйэҥ киэҥҥиттэн матыаҥ (өс хоһ.). Биһиги үөрэхтээх, үлэһит буоларбытыгар ийэлээхаҕабыт төһө баҕардылар этэ. М. Доҕордуурап
Үөрүү! Дьол! Сүрэх ыллыан баҕарар, Сүрэх туойуон баҕарар. Т. Сметанин
Баҕарабын быйаҥнаах Ардах курдук буолуохпун, Дьоҥҥо, ийэ дойдубар Туһалаахтык олоруохпун. С. Данилов
2. көсп. Кимиэхэ эмэ ыллар, ымсыыр, курдары тартар (хол., дьахтарга). ☉ Испытывать большое желание, страсть к кому-л. (напр., к женщине)
Сирбит дьахтарыгар баҕарбыкка дылы (өс ном.). Эллэй Боотур үтүө майгыннаах, кэрэ дьүһүннээх дьоһун киһи буолан, Омоҕой кыргыттара баҕарар, таптыыр буолтар
Саха фольк. Мин бэйэм ити киһиэхэ баҕаран туран барбатаҕым. Н. Неустроев
♦ Баҕар да баҕарыма – сөбүлэнэргиттэн-сөбүлэммэккиттэн, үөрэргиттэнхомойоргуттан тутулуга суох тугу эмэни толорорго күһэллиэҥ. ☉ Рад не рад; хоть рад, хоть не рад; хочешь не хочешь (а придется).
◊ Ким баҕарар көр ким
Кыраныыссаҕа, наада буоллаҕына, пограничниктар ким баҕарар дьиэтин дьэҥдьийэр бырааптаахтар. Н. Якутскай
Саҥа дьылга ким баҕарар Доҕоругар үтүөнү баҕарар. Т. Сметанин
Төһө баҕарар көр төһө. Научнай үлэһит буоллаххына төһө баҕарар үүнүөххүн, аатырыаххын сөп. Софр. Данилов
Егор Петрович олус интэриэһинэй киһи! Кини туһунан төһө баҕарар суруйуохха сөп. Н. Лугинов
Туох (тугу) баҕарар көр туох. Барбытым кэннэ туох баҕарар диэтиннэр. Софр. Данилов
Мин эйигин сүрдээхтик таптыыбын, эн тускар туох баҕарар буолуом: ууга киириэм, уокка түһүөм. С. Ефремов
Хайа баҕарар көр хайа. Эһиги кыргыттаргыт... Хайа баҕарар албыҥҥа түбэһиэххитин сөп. Н. Якутскай
Уус-уран туруктаах буоланнар алгыстар хайа баҕарар омуктарга фольклор кэрискэтигэр киллэриллэн ырытыллаллар. Саха фольк. Хайдах баҕарар көр хайдах. Кини бэйэтин иэһин толордо, онон билигин ыраас суобаһынан суолун хайдах баҕарар салгыы турар кыахтанна. Н. Заболоцкай
Мин курдук тулаайах, ким да көмүскэспэт киһитин хайдах баҕарар оҥороруҥ көҥүлүҥ. С. Ефремов
Ханна (хантан) баҕарар көр ханна. Биһиги, байыаннайдар, ханна баҕарар байыаннайбытынан сылдьар идэлээхпит. Амма Аччыгыйа
Эмээхсин эрэйдээҕи ханна баҕарар ыҥыртаран ылыан сөп этэ. Софр. Данилов
Ханнык баҕарар көр ханнык. Оттон ханнык баҕарар үлэ норуокка төһө туһаны аҕаларынан сыаналанарын эһиги билэр буолуохтааххыт. Софр. Данилов
Норуот айымньылара, син ханнык баҕарар искусство айымньыларын курдук, кэрэ сокуонунан оҥоһуллаллар. Эрчимэн
Хаһан баҕарар көр хаһан. Биһиги аан бастаан билсиһэр күммүтүгэр хаһан баҕарар кырдьыгы утарытынан этиэх буолан үлэһэн турарбыт. Софр. Данилов
Таба көҥүл сылдьар, маамыктанан хаһан баҕарар иилэ быраҕан ылаҕын. Н. Габышев
II
ситим т.
1. Соруйар туохтуурдары кытта хос-хос туттуллан, биирин биирэ солбуйар эбэтэр утарар ис хоһоонноох этиилэри, этии чилиэннэрин сөпсөһөр суолтанан ситимниир (баҕардар, да, даҕаны). ☉ С глаголами в повелительном наклонении, повторяясь, выражает уступительное значение
Баҕар самыыр түстүн, баҕар хаар түстүн, син биир барабыт. —Баҕар кыыһыр, баҕар туой, баҕар ытаа – туох буолуой? П. Тулааһынап
Баҕар үрүҥ буоллун, баҕар хара буоллун. Амма Аччыгыйа
2. Соруйар туохтуурдары кытта сөпсөһөр суолталаах этиилэри, биитэр араарыллыбат бөлөхтөрү холбооттуурга туттуллар (да, даҕаны, баҕардар, дьөрү). ☉ С глаголами в повелительном наклонении употребляется для усиления уступительного значения придаточного предложения (хоть, если)
Баҕар биһигини убуорунай да ыраастаттыннар, мин эйигин кытта эрэ буолуум... А. Федоров. Тэйиэм суоҕа биир хардыыны, баҕар тыыным да быһыннын. Эллэй
III
сыһыан т.
1. Этиллэр санааҕа буолуон сөп диэн сэрэйиини көрдөрөр (баҕардар, арааһа, бука). ☉ Выражает предположение о возможности, допустимости действия (может быть, возможно)
Баҕар пансиоҥҥа ылыахтара. Амма Аччыгыйа
Эһиги, баҕар, мунаарыаххыт. Софр. Данилов
Баҕар, үйэм уһуоҕа. Суорун Омоллоон
Баҕар, кырдьыбытым буолуо. С. Ефремов
2. Сөбүлээһини, көҥүллээһини араас дэгэттээхтик көрдөрөр. ☉ Выражает согласие, разрешение с различными оттенками (пусть, пожалуй, хоть)
Бокуруоп кэнниттэн, аһыммат буоллаххына, баҕар, тыыннаахтыы да ыйыстан кэбис. Амма Аччыгыйа
Баҕар, эн этэриҥ курдук буоллун. С. Ефремов
Кыыс аата Халерхаанан, баҕар, хааллын даҕаны. С. Курилов (тылб.)
3. Кэлэр кэмнээх туохтууру кытта этэр санааны чуолкайдыырга, бигэргэтэргэ туттуллар, ардыгар, төнүннэрэр ситим тыл дэгэттэнэр (хол., холобурун ыллахха). ☉ Употребляется с глаголами в форме будущего времени для пояснения, подтверждения высказываемой мысли, иногда имеет оттенок уступки (к примеру, хоть например)
Ханна баҕарар олоруохха үчүгэй, баҕар, Биһиги Сахабыт сирин да ылыаҕыҥ. ПНЕ МСЯЯ
Наада буолуо да, биир күҥҥэ баҕар үс-түөрт да суол үлэни толоруоҥ. С. Ефремов
Ичигэстик таҥнан сырыт, баҕар, тымныйан, ыалдьан хаалыаҥ. Дьүөгэ Ааныстыырап