тыаһы үт. туохт. Үрүт-үөһэ охсуллан «лып-лып» гынан тыаһаа. ☉ Производить частый лёгкий стук, стучать, непрерывно ударяясь друг о друга (напр., о зубах)
Кини ити курдук икки уоһа ыпсыбат буола ырдьаччы тоҥон, тииһин тыаһа көҥүлүттэн лыбыгырыы олорон иһиттэҕинэ, арай ханна эрэ киһи ыллаан доргутар. Айталын
Оргуйан лыбыгырыы турар чаанньыкпын санаан, «һээй» д и э н у у ча хпын тиэ тэттим. Кыраһа к.

хатаччы хат — 1) олус кууран, хатан хаал. ☉ Стать совсем сухим, иссохнуть, засохнуть. Сибэккилэрим, уу кутуллубакка, хатаччы хатан хаалбыттар
□ [Бааска] хаана хатаччы хатан, баттаҕа боробулуоха курдук буолбут. ТТК; 2) дьүдьэйэн, ыран, кууран-хатан хаал; этиҥ-сииниҥ баранан, хамсаабат буол (киһи-сүөһү илиитин, атаҕын туһунан). ☉ Стать худым, дойдя до полного истощения, исхудать (о живом существе); стать безжизненным, атрофироваться, усохнуть (о конечностях)
Ахмед ырдьаччы ырбыт, хатаччы хаппыт. У. Ойуур
Биһилэҕи хирургическай инструменынан нэһиилэ быһан ылбыттар. Онтон ыла Кирилэ ортоку тарбаҕа хатаччы хатан барбыт. Т. Нутчина

дьүһ. туохт.
1. Илин тиистэриҥ килэйэн көстөллөрүн курдук уостаргын ыртаччы тутун. ☉ Скалить зубы, скалиться
Дьэргиэйэп күлэн ырдьайбытынан киирэн, Фокиҥҥа халыҥ дьаптал харчыны туттаран кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Аһыыбыттан-абабыттан ынырыктык ырдьайан ытыыр быһыылааҕым да, хараҕым уута тоҕо эрэ кэлбэтэ. С. Маисов
Көрүүй, ол бөрө тииһэ Киһи дьулайыах ырдьайар. А. Кондратьев
2. Кыратык аппайа, сэгэйэ арыллыбыт курдук көһүн. ☉ Быть раскрытым, разинутым, зиять
Күн ырдьайа киириитэ, үрэх сир анысхан тыына салгыйбытынан барда. Болот Боотур
Хандалы кылырҕаан ыыспаҕа ытыллан, Кыһыл эт ырдьайан, Өһөх хаан ыһыллан, Күннэри түҥкэтэх түрмэҕэ тиийбитэ. Таллан Бүрэ
Биллэ хараҥаран барда, арҕаа саҕахха эрэ бэрт синньигэс балаһа быһах биитин курдук кытарымтыйа ырдьайан көстөр. «ХС»
◊ Ырдьаччы (ырдьайа) быһынна көр ырдьаччы
3
[Кууһума] хаартылаан сүүйэ-сүүйтэрэ сылдьан баран, ырдьайа быстан, хоргуйан ыспыраабынньык дьиэтин куукунатыгар киирэн чаҕар кыыска аһаан баран олорор. Эрчимэн
Киэһэтин бостуук түбүгүн бэйэбинэн амсайан ырдьайа быстан, ол эрээри бэркэ астынан төттөрү айаннаһан испитим. В. Васильев
ср. др.-тюрк. йырыш ‘обнажать, оскаливать зубы’, алт. ырчай, хак. ырсай, п.-монг. ирдьайи ‘скалить зубы’, монг. ярҕайх ‘обнажать ряд чего-л. (напр., зубы)’

саҥа алл. Сэрэнэ соҕус күлэн ылыыны көрдөрөр. ☉ Выражает сдержанный смех
Ыйаастыгас соҕус кэрэ харахтара эйэҕэстик мичээрдииллэр, …… ньолбоҕор сирэйэ өссө уһуу түһээт, кылгастык һы-һык диэн күлэн кэбиһэр. Амма Аччыгыйа
Бары һык диэн күлэн иһэн, тардынан курус гыналлар, улаханнык бэркиһээн чыпчырыналлар. А. Сыромятникова
△ Киһиттэн бэйэтиттэн тутулуга суох, бэйэ өйдөөбөтүнэн тахсар саҥа дорҕооно (хол., тыбыырдахха, оһоллонноххо, бэйэҥ бэйэҕиттэн соһуйдаххына уо. д. а.). ☉ Выражает непроизвольный звук, издаваемый при какой-л. неожиданности
Гурьянов үөрэн «ураа» диэн хаһыытаата, онтон эмискэччи «һык» диэтэ. Т. Сметанин
Мин уһуктан үөһээ оронтон оҕонньору көрө сытан, кини сүүһүн мырчыстаҕастарын итинник холур соҕустук холоон баран, «һык» диэтим. А. Фёдоров
♦ Һык гын — соһуйа көр (иһит), соһуччута бэрдиттэн ах бэрдэр, ах гын. ☉ Внезапно замолкнуть или замереть от неожиданности увиденного (услышанного)
— Онно эн саҕалар бааллар ини …… Миша ити тыллартан һык гына түспүтэ. Н. Лугинов
Ол эрээри, сото кэбиспит атаҕын лоппоҕор тобугун үрдүгэр дьалайбаттык ууран, паапканы нэлэччи аһан ааҕа олорон һык гына түспүтэ. П. Аввакумов
Тилэхтэрин туппаҕалаан көрөн һык гынан баран, сирэйин ырдьаччы туттан ылла. Н. Заболоцкай

I
туохт.
1. Бэйэ бэйэҕэ быыһа суох гына ыга сыһын, холбос. ☉ Плотно соединяться, смыкаться, прилегать друг к другу. Муоста маһа үчүгэйдик ыбыста
□ Аһаҕастык көрбүт киэҥ харахтара кырыыланнылар, сыҥааҕын этэ күүрэн таҕыста, уостара ыбыстылар. Л. Попов
Муоста төһө үчүгэйдик ыпсар да тыаһа суох буолар. ЧАИ СБМИ
2. түөлбэ. Туохха эмэ тигис, түбэс. ☉ Доставаться, приходиться кому-л. на долю
Киһиэхэ баара суоҕа иккилии эрэ киилэ ыпсыбыта. СТДТ
♦ Сыҥааҕа ыпсыбат көр сыҥаах
Чүөчээски уһуктубута, икки сыҥааҕа ыпсыбат, тииһэ тииһин таба охсубат буолан быбыгырыы сытар эбит. Суорун Омоллоон
Хаайыылаахтар сыҥаахтара ыпсыбат буолуор диэри ыга тоҥнулар. П. Филиппов
Сыҥааҕым ыпсыбат буола ырдьаччы тоҥон, аччыктаан, мин дьиэбэр чугаһаабытым. «ХС». Сымыһаҕа ыпсыбат буолла — туохтан эрэ олуһун үөрдэ. ☉ Испытывать радость, радоваться чему-л.
Ньукулай Дьөгүөрэбис үөрэн сымыһаҕа ыпсыбат буолла. Р. Кулаковскай
ср. др.-тюрк. сап ‘соединять, стискивать’, йаву ‘приближаться’, кирг. ыпый ‘сближаться, сходиться краями’
II
Даҕааһын күүһүрдэр эбиискэтэ, ы-, ыа- диэнтэн саҕаланар олохторго сыстар: ыбыс-ыксары, ыбыс-ыарахан. ☉ Препозитивная усилительная частица прилагательного, присоединяемая к основам, начинающимся на ы-, ыа-: ыбысыксары ‘очень близко, впритык’, ыбысыарахан ‘тяжелейший’
Ыбыс-ыксары бу ыга анньан кэллэ. Н. Павлов
Сергей куота сатыыр да атахтара ыбыс-ыарахаттар, кыайан сыҕарыйан быстыбаттар. «ХС»

I
аат.
1. Киэһэ күн киирбитин кэнниттэн түүҥҥү хараҥа түһүөр диэри борук-сорук кэм. ☉ Вечерние сумерки, полумрак после захода солнца и до наступления ночи
Им ырдьаччы сүппүтүн кэннэ алааһын арҕаа саҕатыгар киирдэ. А. Софронов
Ыкса киэһэ, им сүппүтүн кэннэ, Өлөксөй Мэҥэ улууһун киинигэр Төҥүлүгэ тиийдэ. В. Протодьяконов
△ Киэһээҥҥи саһарҕа, халлаан хараҥанан бүрүллүбэтэх сырдык өттө. ☉ Вечерняя, затухающая заря
Ардыгар алтан от чаҕылын кытары, Ардыгар кыыһар им сарыалын кытары Кэрэни кэтиирдии, кэрэни этиэхтии Курустуук-курустук ким эрэ мичээрдиир. С. Данилов
Киирэр им араҕас уотугар мустаннар Хоптолор муораҕа дайаллар. И. Гоголев
Иннигэр им сыдьаайын курдук сырдык баарга дылыта. Күннүк Уурастыырап
2. Түүҥҥү хараҥа кэнниттэн сарсыарда эрдэ сырдаан барар кэм. ☉ Ранний рассвет
Кыһыҥҥы сис тыаҕа түүн үөһэ ааспытын кэннэ, сарсыардааҥҥы им арылла илигинэ ордук дьиппинийэ хараҥарар. Амма Аччыгыйа
Ими кытта тэҥҥэ туруор. Уонна көлүй, олордума, көлүй күнү быһа. С. Данилов
Оттон бу сарсыарда эрдэ, им тахса илигинэ баартара диибин дии. Н. Заболоцкай
3. көсп. Үөрүү, эрэл кыыма. ☉ Надежда; радость
Саҥа дьылбыт саҕаланна биһиэхэ күн тахсыытынан, өстөөхтөргө им сүтүүтүнэн, биһиги халлааммытыттан былыт көһүүтүнэн. Т. Сметанин
Үөрүү өҥөйөн көрбөтөх Кураанах олоҕор Сырдык имэ буолбута Ыраах баар уол оҕо... И. Чаҕылҕан
Ийэ сүрэҕэр Им сырдаабата, Дьиэ иһигэр Дьэргэлгэн киирбэтэ... С. Васильев
♦ Атаҕын иминэн көр атах
Суолум чэрин атаҕым иминэн булан, тибиинэн кэһэн мочоохтоон, хат тыырдым. Н. Лугинов. Илиитин иминэн көр илии. Им балай <хараҥа> - 1) туох да көстүбэт хараҥата. ☉ Непроглядная, кромешная тьма (соотв. (темно) хоть глаз выколи)
Хара баархат быыһы тэниччи тардыбыт курдук им балай хараҥа саба халыйан кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Хараҕын аспыта - туох да көстүбэт им балай хараҥа этэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
Сотору балаҕан иһигэр им балай бүрүүкээтэ. С. Никифоров
Абыраамаптаах Бииктэр, Маппыры кытта бырастыылаһаат, им балайга симэлийэллэр. Л. Попов. Тэҥн. ытыс таһынар хараҥа; 2) көсп. хараҥа, сайдыыта суох, бүтэй олох. ☉ Отсталая жизнь; глушь, жизнь в глухомани
Биһиги сордоохтор манна тугу да билбэккэ им балайга хаайтаран сытабыт. Болот Боотур
Норуоккут үөрэҕэ суох, им балай хараҥаҕа тэпсиллэн олорор. И. Федосеев. Тарбаҕын иминэн көр тарбах. Ытыһын иминэн көр ытыс III
ср. алт. иҥир 'вечерняя заря'
II
аат. Сүөһү кулгааҕар оҥоһуллар бэлиэ. ☉ Метка, клеймо, тавро на ухе животного
Сүөһүнү иминэн бул.  Ииппитиҥ дуу, имнээбитиҥ дуу? Суорун Омоллоон
♦ Имниин (имиттэн) эһиннэ (сүттэ, быһынна) - баар буола сылдьыбыт бэлиэтэ биллибэт гына суох буолла, сүттэ, өллө. ☉ Бесследно исчезнуть, погибнуть
Умнууга хаалан, төрүт да имниин сүтүөх маҥнайгы кэпсээннэрим көстүбүттэр. Амма Аччыгыйа
Бэрт үгүс норуоттар дьиикэй уонна хараҥа олохтон тумнасталлара, дьаҥнартан имниин бысталлара. БИД
Зашиверскайга ыттар уоспа ыарыыны тарҕаппыттарын, куорат имниин эстибитин туһунан номох баар. Ю. Чернов (тылб.)
◊ Кирис им - сылгы кулгааҕын төбөтүн туруору хайа быһан бэлиэтээһин. ☉ Метка в виде продольных разрезов на ушах лошади. Үүт им - сылгы кулгааҕын дьөлө үүттээн бэлиэтээһин. ☉ Метка на ушах лошади, вырезанная в виде круглого отверстия. Холорук им - сылгы кулгааҕын кырыытыттан ойо быһан бэлиэтээһин. ☉ Метка на ушах лошади, вырезанная полукругом
Биир маҥан ат, алта хаардаах, уҥа кулгааҕар холорук имнээх. А. Софронов
тюрк. им
III
көр иҥ II
Учууталын Березкины санаан, мунчааран, Оксана хаһан да тохтубатах хараҕын уута имин устун чоккуруу тохто сыппыта. Суорун Омоллоон
Икки имин хаана ымыы түөһүн курдук тэтэрэн, - Настя кыыс киирэр. Н. Якутскай
Мааппа эмээхсин куура хаппыт, уҥуоҕунан көрбүт имэ кытара түстэ. Күндэ
Ньургуһун хараҕа биилэнэн, имин хаана кууран, сирэйэ кубарыйар уһугар тиийбитэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
♦ Имин хаана оонньообут - 1) иэдэһэ эмискэ тэтэрэн кэлбит (долгуйан, кыбыстан, күүстээх иэйииттэн). ☉ соотв. кровь бросилась в лицо кому-л.; полыхать румянцем (от стыда, смущения и т. п.)
[Лоокуут] бара-кэлэ сылдьарын көрө-көрө, сиһин этэ сиппит, буутун этэ муҥутаабыт, толору түөстэммит кыыс оҕо хараҕа уоттаммакка, сүрэҕэ мөхпөккө, имин хаана оонньообокко хаалыар эмиэ да сатаммат буолара. Дьүөгэ Ааныстыырап; 2) тэтэркэй иэдэстээх, сибиэһэй көрүҥнээх. ☉ Свежее, румяное лицо (соотв. кровь с молоком)
Таҥаралаах халлааным Тахсан эрэ күнүн Туналҕанын курдук Туналҕаннаах ньуурдаах …… Имин хаана оонньообут Илбиэнэ көмүс иэдэстээх Адьыҥа Сиэр хотун диэн …… Хотун ойохтооҕо эбитэ үһү... П. Ойуунускай