дьүһ. туохт. Күлэн эбэтэр үөрэн дьабадьыларгын икки өттүгэр киэҥник ыртаччы ыыт (төгүрүк сирэйдээх киһини этэргэ). ☉ Широко расплыться в улыбке, растянуть губы в улыбке (о человеке с круглым лицом)
Сар сыарда Маабыра эмээхсин үөрэн мырбайбытынан киирэн кэллэ. «ХС»
ср. кирг. бырбый ‘быть плаксиво сморщенным (о лице)’

сыһ. Күлэн эбэтэр ү ө рэ н д ь аб а д ь ы л ар г ы н и к к и ө т т ү г э р к иэ ҥник ыртаччы (ыыт — суон төгүрүк сирэйдээх киһини этэргэ). ☉ Нареч
от мыр бай. Дьөгүөр улаханнык күлүм аллайбат бэйэтэ, харахтарын оннугар аҥаардас сурааһын эрэ хаалыар диэри мырбаччы күлбүт. «ХС»

сыһ.
1. Айаххын аппатан, дьабадьыларгын ыртаччы (тутун — тииһэ суох киһи туһунан). ☉ Приоткрыв рот, растягивая вниз углы рта (о беззубом человеке)
Бастаан арыгытын …… толору кутан иһэн кэбистэ, ол кэннэ, аһыырҕаппыт быһыынан, сирэйин эҥин араастаан ньамаччы туттан баран, элийэн ыла-ыла этин сиэн барда. Эрилик Эристиин
2. Силимнэспит, ыбыспыт хараххынан (көр). ☉ Слипающимися глазами (смотреть). Ньамаччы көрбүт харахтаах

тыаһы үт. туохт. Уостаргын ыртаччы соҕус туттан, тииһиҥ быыһынан саҥа таһааран күл. ☉ Смеяться сквозь зубы, слегка растягивая губы в стороны
Кинээс итинник бобуллаҥнаат, аҕылыы-аҕылыы бэркэ көнньүөрэн, күлэн сиһигирээтэ. И. Гоголев
«Бу Клим миигин соруйан эрэйдээтэ», — диэбитэ, күлэн сиһигирии-сиһигирии. П. Аввакумов

I
атыгыраа диэнтэн холб. туһ. Макар күлэн, онно-манна ордубут саһархай тиистэрэ атыгыраһан көһүннүлэр
А. Федоров. Бүөккэ тыраахтар аанын соһуйбуттуу өҥөс гынан, кэннин көрдө, онтон күлэн бөдөҥ тиистэрэ атыгырастылар, аанын лап гыннарда. Далан
Эркин бэрэбинэтэ түөрэ сүгүллэн тахсыбыта, мас оннугар сүүрбэлээх тимир тоһоҕолор атыгыраһа түспүттэрэ. ИКДь
II
даҕ. Сэдэх, онноманна көстөр. ☉ Редкий, нечастый
[Эһэ] сирэйэ ыртаччы тардан, бөдөҥ атыгырас тиистэрэ килэс гына түстүлэр. Н. Заболоцкай
«Итиччэтигэр билиҥҥэттэн үлэ ыыттахха табыллар. Ону да тобулуохпут», — Татьяна ымайбытыгар атыгырас тииһэ көстөн ааста. М. Попов

сыһ.
1. Уостаргын ыртаччы туттан, ырбайан (хол., мичээрдээ). ☉ Растянув губы во всю ширину в улыбке, смеясь
Түүлээх Уллуҥах, санаата көнньүөрбүт киһи быһыытынан, уоһун ырбаччы туттубутунан, сис туттан, дьиэтин диэки …… үктэнэ турда. Суорун Омоллоон
Күкээриччи буору-сыыһы бүрүммүт баттахтар арбаҥнастылар, көтөхтөрөн ырбаччы тарпыт уостар истэригэр иҥсэрбит тыллар быгыаластылар. Эрилик Эристиин
Дьарамай киһи …… олус мичээрдээн ырбаччы тутунна. А. Чехов (тылб.)
2. Хайа барбыт курдук уһун хайаҕастаах буолар гына. ☉ Раскрываясь продольной щелью, раздваиваясь, растопыриваясь
Аллараа халтаһатын мэтэйэ-мэтэйэ Аллара диэки Ырбаччы тардан түһэрдилэр. ТТИГ КХКК

дьүһ. туохт.
1. Мичээрдииргэр, күлэргэр уостаргын ыртаччы тутун. ☉ Растягивать губы во всю ширину в улыбке, смеясь
Күлэн, уоһа кулгаахтарын эминньэҕэр тиийиэр дылы ырбайда. А. Софронов
Биир быраат, ырбайыаҕынан ырбайан, биһиги диэки хайыста. КК
Синньигэс киһи эмискэ кубарыс гынна, өмүттэн хаалла, ол эрээри сотору мичээрдээн ырбайда. А. Чехов (тылб.)
2. Хайа барбыт курдук уһун хайаҕастаах буол, оннук хайаҕастан (хол., баас туһунан). ☉ Раскрываться продольной щелью, растягиваться в ширину, раздваиваться (напр., о ране)
Кини уҥа иэдэһэ биилээҕинэн туора быһа сотуллубут этэ гынан баран, тохтубут хаана хатан, билигин сиикэй эт ырбайа сылдьара. Далан
Оҕо аата оҕо, сотору били ырбайбыт бааһа үмүрүччү тардан оһон хаалла. С. Маисов
ср. хак. ырбай ‘надувать губы’, кирг. ырба ‘увеличиваться (напр., о ране)’

тыаһы үт. туохт.
1. Туох эрэ туохха эмэ аалсыытыттан, ыгыллыытыттан, кыбыллыытыттан тахсар бытаан синньигэс тыаһы таһаар. ☉ Протяжно скрипеть (напр., о двери, санях)
Хотон аана биллэ-биллибэттик кыыкынаата. Софр. Данилов
Айанньыт сыарҕата кыыкыныыр. Эрилик Эристиин
Сыарҕа ыллыга араастаан кыыкыныыр, куучугуруур, сырдьыгыныыр, сыарҕа сыҥааҕа хаахыныыр. Н. Габышев
2. Кэһиэхтээх, бүппүт куоласкынан сэниэтэ суохтук нэһиилэ саҥар, саҥа таһаар. ☉ Говорить слабым сиплым голосом, издавать слабый скрипучий звук
«Ох, Айыы Тойон таҥара!.. Туох иһин накаастыыгын!» — диэн кыыкыныыр Архыып оҕонньор. Амма Аччыгыйа
Сиидэркэ, быарын харбанаат, чохчойо-чохчойо, күлэн кыыкынаата. И. Гоголев
Ийэлэрэ бааһырбыт куба курдук, кыыкынаан ытаабыта да, ыртаччы хаппыт халтаһатыттан уу кэлбэт этэ. Эрилик Эристиин
△ Ыараханнык, тыастаахтык тыын. ☉ Дышать тяжело, с хрипом, сипеть
Өлөрө чугаһаабыт эмээхсин кыыкыныыр. Амма Аччыгыйа
Ыараханнык бааһырбыт …… Коля Манасов …… сэбиргэҕэ дэгдэҥнии-дэгдэҥнии, тыастаахтык кыыкынаан тыынара. Эрилик Эристиин
Хата уолгут тыҥатыгар кыырпах да саҕа кыыкынаан иһиллэр туох да суох. Хаһан да тымныйбатах киһи курдук. «ХС»

аат. Киһи-сүөһү аллараа уоһун аллараа өттө, төрдө. ☉ Нижняя губа (человека или животного)
[Кирилэлээх] тоҥмут омуннарыгар сымыһахтара сыстыспат, тиистэрин тыаһа лачыгырас буолбут. Н. Заболоцкай
Ньукулай Дьөгүөрэбис үөрэн сымыһаҕа ыпсыбат буолла. Р. Кулаковскай
«Сөөп-сөп. Куруускалыаҕыҥ!» — Чиэппэрдээх [киһи аата] үөрүүтүгэр сымыһаҕа ыртаччы тарпыт. И. Никифоров
♦ Сымыһаҕын быһа ытыран — 1) сорунан, эр санааны ылынан, тулууру киллэринэн. ☉ Стараясь изо всех сил, что есть силы (букв. прикусив нижнюю губу)
Уоһум ибигирээн барбыта, ону көрдөрүмээри, сымыһахпын быһа ытыраат, киэр хайыспытым. И. Гоголев
Киһи сымыһаҕын быһа ытыран баран, ынчыктыы-ынчыктыы, икки атаҕын, аҥаар илиитин соһон сыылбыта. Суорун Омоллоон
Бары сымыһахтарын быһа ытыран, тимир курдук тыйыһыран, саҥата суох олордулар. Г. Нынныров; 2) тугу да гынар кыаҕа суоҕуттан абаран, кыыһыран. ☉ Раздражаясь, злясь на собственную беспомощность
Мин тоҕо эрэ ытыах киһи буруйбун билинэн, сымыһахпын быһа ытырдым. Н. Заболоцкай
Хаайтаран, абаран, сымыһахпын быһа ытырбахтыыбын. П. Аввакумов
Кинээс, сымыһаҕын быһа ытыран, мэктиэтигэр хабырынан ылла. В. Протодьяконов

дьүһ. туохт.
1. Илин тиистэриҥ килэйэн көстөллөрүн курдук уостаргын ыртаччы тутун. ☉ Скалить зубы, скалиться
Дьэргиэйэп күлэн ырдьайбытынан киирэн, Фокиҥҥа халыҥ дьаптал харчыны туттаран кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Аһыыбыттан-абабыттан ынырыктык ырдьайан ытыыр быһыылааҕым да, хараҕым уута тоҕо эрэ кэлбэтэ. С. Маисов
Көрүүй, ол бөрө тииһэ Киһи дьулайыах ырдьайар. А. Кондратьев
2. Кыратык аппайа, сэгэйэ арыллыбыт курдук көһүн. ☉ Быть раскрытым, разинутым, зиять
Күн ырдьайа киириитэ, үрэх сир анысхан тыына салгыйбытынан барда. Болот Боотур
Хандалы кылырҕаан ыыспаҕа ытыллан, Кыһыл эт ырдьайан, Өһөх хаан ыһыллан, Күннэри түҥкэтэх түрмэҕэ тиийбитэ. Таллан Бүрэ
Биллэ хараҥаран барда, арҕаа саҕахха эрэ бэрт синньигэс балаһа быһах биитин курдук кытарымтыйа ырдьайан көстөр. «ХС»
◊ Ырдьаччы (ырдьайа) быһынна көр ырдьаччы
3
[Кууһума] хаартылаан сүүйэ-сүүйтэрэ сылдьан баран, ырдьайа быстан, хоргуйан ыспыраабынньык дьиэтин куукунатыгар киирэн чаҕар кыыска аһаан баран олорор. Эрчимэн
Киэһэтин бостуук түбүгүн бэйэбинэн амсайан ырдьайа быстан, ол эрээри бэркэ астынан төттөрү айаннаһан испитим. В. Васильев
ср. др.-тюрк. йырыш ‘обнажать, оскаливать зубы’, алт. ырчай, хак. ырсай, п.-монг. ирдьайи ‘скалить зубы’, монг. ярҕайх ‘обнажать ряд чего-л. (напр., зубы)’