халбарытыс диэнтэн хай
аата. Хас боппуруос аайы ырычаахтаһыы, халбарытыһыы муҥура суох. Софр. Данилов
Хаһан баҕарар буруйу халбарытыһыы, балыйсыы баар буоллаҕына, дьыала уустугурара, ыарыыр. И. Семёнов

соруй диэнтэн холб. туһ. Ньукуу диэн уолу соруһан, иккиэ буолан чугас эргин көрдөөбүттэрэ буолан баран, уолларын булбатахтара. И. Никифоров
Муҥха кынаттарын, холкутуйан, отур-ботур соруһа-соруһа, сыыйабаайа тардан ырычаахтастылар. Н. Габышев

туохт. Туох эмэ ыараханы төһүүнэн көтөхтөр. ☉ Поднимать что-л. тяжёлое при помощи рычага
Киһим кэлэн тааһы тардыалаан көрдө. Улахан күрбэ таас эбит, арай төһүүлээтэххэ кыайтарар дуу, суох дуу диэн баран, мас аҕалла уонна таас аннын олуйа аста. Т. Сметанин
Баайка, маһынан төһүүлээн ырычаахтаһа-ырычаахтаһа, көлөһүн-балаһын аллан туран, үс дүлүҥтэн арыый кыраларын тиэйдэ. Уустаах Избеков
«Кэнэҕэс дьон кус сымыытын төһүүлээн эрэ кыайар буолуохтара» диэн былыргы саха бөлүһүөгэ Сэһэн Ардьакыап эппит диэн номох баар. «Кыым»

дьүһ. туохт. Ньыкыйан баран, түргэнник хамсаммахтаа. ☉ Проворно, быстро двигаться, втянув голову в плечи
Баайка дьэ туран, икки илиитин даллатан баран ньыкырыйан тиийэн тэһииниттэн харбаан ылла, ырычаахтаһан тахсан миинэн кэбистэ. Уустаах Избеков
Боккуой эмээхсин сааһын тухары ньүкчүччү туттан, мөҕүүкуттал анныгар ньыкырыйан сылдьара. А. Сыромятникова
Мантан фронт адьас чугас быһыылаах. Вася ньохчойуоҕунан ньохчойон, ойуур диэки сүүрэн ньыкырыйда. Айталын

аат. Таһаҕас тиэйэр эбэтэр балыктыыр улахан оҥочо. ☉ Большая лодка для рыбного промысла или перевозки грузов, карбас
Эдэр эрдэхпинэ манан атыыһыттар хаарбастарын уһаарсарым. Н. Якутскай
Киэскэ түүннэри-күнүстэри атыыһыттар таһаҕастарын хаарбастан саннынан таһааран дьаарыстыыр. Г. Попов
Баһыкааннаах сотору кытылга тиксэн, хаарбастан түһэннэр, муҥхаларын тардан ырычаахтастылар. Тулхадыйбат д.

1. ынчыктаа диэнтэн холб. туһ. Биһиги Шагуровпыт ньиэмэс плащ-палаткатын бүрүммүтүнэн сыттаҕына, кэлэн наһыылкаҕа уураары көтөҕөн ынчыктаспыттар. Т. Сметанин
   Бэрт чугас сиргэ үнүөхтэһэн, ынчыктаһан тиийэрбит ыраах. С. Маисов
2. Тугу эмэ кыайбакка, сатаабакка, ырычаахтаһан, өр бодьуустаһан саҥа таһаара-таһаара оҥор, гын. ☉ Кряхтеть, пыхтеть от физического напряжения
   Ыйытыллааччы уол, Микиитэни кытта үлэлиир батараак Дабыыт, хам хаппыт этэрбэһин устаары оһох кэннигэр ынчыктаһа олорон, дэбигис саҥарбат. Амма Аччыгыйа
   Сылайбыт киһи быһыытынан олоппос ылан, аа-дьуо саппыкытын устан ынчыктаста. П. Аввакумов
   Дьөгүөссэ бэрт өр ынчыктаһан, хостоһон, ис сиэбиттэн имиллибит кэнбиэрдээх суругу таһааран, Михаилга ууммута. «Чолбон»

даҕ., түөлбэ. Бүтэһик, тиһэх. ☉ Последний, единственный, оставшийся
Норуот муусукатын кэтиир, ырытар дьоннор өттүктэрин охсунаннар, элэ сэптэргэ эргиллэн эрэллэр. Болҕомтоҕо ыланнар, дьон-сэргэ билиитигэр таһаараллар. К. Уткин
Тапталлаах тыаҕын, уугун Бас билбэт олохтоох буолан, Элэ харчыгын биэрэн туран Аны көрүөҥ ардьа туугун. ЛН ЭЭХХ
◊ Элэ сэниэ (күүс) — бүтэһик тиһэх кыах, күүс. ☉ Остаток сил
Килэки маҕыйа түһэн баран элэ сэниэтинэн кыыраппыт чохорооно чиргэл тииккэ угун төрдүнэн түстэ. С. Маисов
Сыарҕа сыҥааҕа дириҥник батары түһэр буолан, ыттар ыарырҕаталлар. Элэ күүстэринэн соһон ырычаахтаһаллар. В. Санги (тылб.). Элэтэ эһиннэ, былата быһынна түөлбэ. — күүһэ баранан, сэниэтэ бүтэн олус сылайбыт. ☉ Устать, ослабеть, выбиться из сил. Амаан-дьамаан Айаным алдьархайа Тоҕус кулугулаах Дорҕоон айан суолун Содула сутатан, Элэм эстэн, Былам быстан… С. Зверев
Төттөрү-таары мэскэйдэнэригэр күүһэ-уоҕа аҕыраата, элэтэ эстэн да эрэр. Куобах таһыыта кыайтарбата. Н. Борисов
Кини дойду сир куһа эбээт. Оттон манна олус ырааҕа бэрт буолан, элэтэ эстэн, былата быстан кэлээхтиир. И. Семёнов
ср. эвенк. элээ ‘последнее усилие’

туохт.
1. Атахтаргынан хардыы оҥортоон оннугуттан сыҕарый, турар сиргиттэн тэйэн хайа эмэ диэки бар. ☉ Двигаться, переступая ногами, идти, ходить
Мин ийэм хаамара ала бэлиэ, кыҥначчы туттан, улуутук, кэрэтик устан иһэр буолар. И. Гоголев
Ампаар кэнниттэн саадьаҕай ынах хааман хаҥхалдьыйан тахсан кэллэ. М. Доҕордуурап. Икки көс сири син өр хаампыппыт, ийэм аҕыс уонуттан тахса саастааҕа. НЭНь
△ Сыыла, үнэ сылдьан баран, атахтаргар үктэнэн, тирэнэн хардыыта оҥорор, хардыылыыр буол (кыра оҕону этэргэ). ☉ Пойти, начать ходить (о ребёнке). Сиэним уон ыйыгар хаампыта
□ Саҥа хаампыт Микиитэ уол тымтык бытархайдарын тоһуталаан, тарбахтарын быыһыгар кыбыталыыр. Амма Аччыгыйа
Оҕом бу муостаҕа сыыла сылдьара, саҥа хааман бадьаралыыра субу баарга дылы. С. Ефремов
2. Үлэлээ, айаннаа (сорох тырааныспары, тиэхиньикэни этэргэ). ☉ Идти, ходить, работать (о транспорте)
Тыраахтардар хаамтахтарына төһө эмэ элбэх гектар солооһун тахсыа. Күндэ
Кыра уол киирээри ырычаахтаһан эрдэҕинэ, тырамбаай хаампытынан барда. Амма Аччыгыйа
Тиэхиньикэ талбытынан хаамар киэҥ сирдээх буоллахпытына эрэ таһаарыылаахтык үлэлиэхпит. Далан
3. кэпс. Туохха эмэ суол хаалларар гына сыҕарыйа хамсаа (хол., иннэни, хотууру этэргэ). ☉ Продвигаться, оставляя следы на чём-л. (напр., об иголке, косе)
[Дьаакып:] Миэхэ ханна эрэ үрэххэ хотуур хаампат дулҕалаах сирин биэрбиттэр үһү. А. Софронов
Ол эрээри иннэ хаамарыгар холоон, үс-түөрт харыстан уһун гымматтар. Хомус Уйбаан
4. түөлбэ. Булду эккирэтэн кэрий, кэрийэн бултаа. ☉ Ходить за добычей, охотиться
Сарсыардаттан хаамтыбыт да, биир даҕаны куобаҕы туруорбатыбыт. Н. Якутскай
Алтынньы ый ортотун диэки Сэргэй атын миинэн, ох саатын сүгэн, ытын батыһыннаран тииҥҥэ хаамта. «ХС»
Бастакы хаар түстэр эрэ, аҕаҥ тииҥҥэ хаамар этэ. Н. Тарабукин (тылб.)
5. түөлбэ., кэпс. Олус элбээн, мэнээктээн, элбэхтик кэл-бар. ☉ Размножаться, разводиться в большом количестве
Туундара быйыл төһө да кутуйахтааҕын иннигэр, кырса эрдэ хаампыт. «Кыым»
Хапкаанынан тоһуурдаан отучча сыллааҕыта кырынаас хаампыт дьылыгар биэс уончаны өлөрбүтэ. ДӨАҮөКТ
6. көсп. Күнтэн-күн тохтообокко устан ааһан ис (хол., олоҕу этэргэ). ☉ Идти вперёд, протекать беспрерывно, проходить (напр., о жизни)
Күөх Тумул сэлиэнньэтигэр үлэ-хамнас эмиэ, олох хааман иһэрин курдук, эрчимнээхтик барар. Д. Таас
Үүнэр, ситэр, барҕарар Үрдүк дьоллоох бу сиргэ Олох хааман ааһара Ордук түргэн эбит дьэ! Баал Хабырыыс
7. саахымат., дуобат. Саахымат фигуратын, ньыкааны атын хонууга сыҕарыт, көһөр. ☉ Ходить, делать ход (в шахматах, шашках)
Ферзь уһаты да, туора да кэккэлэринэн уонна диагоналларынан хайа баҕарар диэки ханнык баҕарар хонууга хаамар. ПВН СБК
Урут хаамааччы ньыкаа туохтан да куттаммакка, утарылаһааччы ньыкаатын кытта көрсүһэрдии уун-утары барыахтаах. ПРД ДДь
Утарылаһааччыҥ сиэхтээҕин көрбөккө хаамтаҕына, дуобатын ыстарааптаан ылбаккын, хайаан да ыйан биэриэхтээххин, кини сиэхтээх. КМЕ ДХА
♦ Илэ хаампыт көр илэ
[Кэтириис:] Ол абааһыта илэ хаамта дуу, бэйэ эрэ, арай ити үгэххэ киһи баар буолуо дуо? С. Ефремов. Тыый, баҕайы эмиэ илэ хааман эрдэҕэ… Д. Таас
Иннин быһа хаампат көр илин I. Үйэ-саас тухары икки атахтаах иннин быһа хаампатах Туоллар баай сэргэлэрэ. Н. Босиков
Кыыс иэйиитэ-куойуута дьон-сэргэ иннин быһа хаампат ытык кырдьаҕас кулгааҕар тиийбит. НТП ТББ. Ойуун дьону-норуоту наһаа салыннарар, иннин быһа хаампаттар, аатын ааттаабакка бүтэйдии «кырдьаҕаспыт» диэн ааттыыллар. ЧАИ СБМИ
Иҥнэри хаамп (үктээ, тэбис) көр иҥнэри. Хара дьайдаах фашист үөрэ Сэбиэскэй Сойууһу иҥнэри хаамардыы оҥостон саба түспүтэ. «Чолбон»
Иһигэр кутуйах хаамар көр ис IV. Ол да буоллар тоҕо эрэ иһигэр кутуйах хаамара. В. Яковлев
Саша «туйгун» сыананы ылбытын истэн, иһигэр кутуйах хаампыта: «Бачча тухары тэҥҥэ тардыалаһарбыт, билигин кини куоттаҕа». Е. Неймохов
Күлүгүн быһа хаампат иннин быһа хаампат диэн курдук (көр илин I). Күн диэки өттүнэн күлүгүн быһа хаамымаҥ, ый диэки өттүнэн ыллыгы быһа барымаҥ. Ньургун Боотур
Аны эн күлүккүн быһа хаамыам суоҕа, бырастыы гын, аһын, ийэккээм. Суорун Омоллоон
«Оо, ити Хотун ыраахтааҕыбыт үс бараа күлүгүн быһа хаампыт айыыбыт суох», — Сэмэн оҕонньор күллэ. М. Доҕордуурап
Сииккэ сиэллэ, хаарга хаамта көр сиик I. Сииккэ сиэлбит, хаарга хаампыт, сыккырыыр дууһабытын нэһиилэ куоттарбыт Бодойбобутунааҕар хас эмэ бүк элбэх көмүстээх дойду үһү. И. Никифоров
Торуой хаамп көр то- руой III. Уол халтай сырыыны сылдьан, торуой хааман кэлбитэ. «Чолбон». Төбөтүнэн хаамар көр төбө. Уол куоракка бастаан киирдэҕин утаа төбөтүнэн хаампыт сурахтааҕа. Туорамаары хаамп (хаамтар) кэпс. — кистээн кими эмэ кытта сырыт, көссүүлэс. ☉ соотв. ходить налево, наставлять рога
Ыкса түүн бүттэхпинэ Наҕыл [киһи аата] аны онно-манна, туора-маары хаамара буолуо диэн уорбалыы саныаҕа. В. Протодьяконов
Арамаан, акаарытыгар буоллаҕа, ыал да буолан баран, туора-маары хаамарын тохтоппотоҕо. Лоһуура
Арамаана кинини туора-маары хаамтарбатах баҕайыта ини. «Чолбон»
Туора тур (хаамп) — 1) көр туора I. [Лоокуут:] Туох буруйу оҥороммун Туора хаамта Ньургуһунум? Суорун Омоллоон
Сыыспыты таба өйдөтүү, туора хааман эрэри көнө суолга киллэрии биһиги кыайыыбыт буолан иһиэхтээх. У. Нуолур; 2) биллибэтинэн сылдьан утарсыс, кимиэхэ эмэ туох эмэ утарыны оҥор. ☉ Противодействовать кому-чему-л.
Ордук К.Г. Неустроев ханна туора хаамара, кимнээххэ сылдьара барыта учуокка ылыллан испитэ. П. Филиппов
Сур хара түөкүн мин суолбун туора хаампат буолара, кэһэйбэтэх бэйэккэтэ буоллаҕа дуу? Куорсуннаах
Уһаты-туора хаамп (сырыт) көр уһатытуора. Уһаты-туора хаамары ким да сөбүлээбэт ини. Күрүлгэн. Хааман хаал кэпс. — олорор дьиэтэ-уота суох буол (хол., улахан алдьаныы-кээһэнии кэнниттэн, оонньууга сүүйтэрэн). ☉ Остаться без крова (напр., в результате стихийных бедствий). Ол саҕана улахан халаан буолан, элбэх ыал хааман хаалбыта
□ Харыстаах сүөһүбүн Хаамтаран киллэрэн Харчыга атыылаан баран, Хаартылаан кэбиһэн Хааман хааллым. Саха нар. ыр. II. Хаама сылдьар энциклопедия калька. — барыныбары билэр, олус өйдөөх киһи. ☉ Ходячая энциклопедия. Гаврил Васильевиһы үлэтигэр кэллиэгэлэрэ хаама сылдьар энциклопедия диэн ааттыыр этилэр
□ Гордеев — хаама сылдьар энциклопедия, ким тугу эмэ чуолкайдыан баҕарбыт киниттэн ыйытар итиэннэ сөптөөх хоруйу ылар. «ХС». Хаардыы хаамп — 1) тугу эмэ ааһан иһэн оҥор, төрүт ыарырҕатыма. ☉ С лёгкостью усваивать что-л. Николай ханнык да предмети хаардыы хаамар оҕо этэ. ЧКС ОДьКИи; 2) кими эмэ кэбэҕэстик кыай, тулутума (хол., охсуһууга, күрэхтэһиигэ). ☉ Легко одержать верх над кем-л. (напр., в состязании)
Сиидэр уол Такыырап түөрүйэтиттэн, булууларыттан тугу да ордорбокко хаардыы хаампыта, үлтү сынньыбыта. Е. Неймохов
Бухатыыр обургу Сиик курдук сиэлэн эрэр, Хаардыы хааман эрэр. ТТИГ КХКК
Норуоттар икки ардыларынааҕы улахан турнирга тустан, туох да күүркэтиитэ суох эттэххэ, утарылаһааччыларбын хаардыы хаампытым. ПП ОА; 3) кими да, тугу да билиммэт буолар, кэрээниттэн тахсар. ☉ Дойти до последней степени наглости, обнаглеть
Күтүөппүн үчүгэй аҕайдык сахсыйа түһэрбэр тиийдим, наһаа хаардыы хаамаары гынна. Г. Нельбисова
Халаанньа хаамп көр халаанньа. Ол кыыс, сураҕа, халаанньа хаампыт үһү. Халтай (халтайга) хаамп көр халтай. Күнү быһа халтай хааман, Көрдөөн баран аккаастанан Киэһэ эргийэн кэлбиппит Көстүбүт эбит киһибит. С. Данилов
Өрүс биир эҥээригэр түбэспит булчут күннүүр, нөҥүө өттүгэр сылдьар киһи — халтайга хаамар. Н. Борисов
Отон үүммэтэх сайыныгар баласкаат, хончоҕор тута-тута, ыалларынан халтай хаампыт үксээтэ. Айысхаана. Хара күлүктээх быһа хаампатын нор. айымнь. — «эйиэхэ ким да куһаҕаны оҥорботун» диэн алҕаан этэр тыл олуга. ☉ Слова благословения, благопожелания: «пусть никто не навредит тебе»
Күн утары күлүккүтүн, ый утары ыллыккытын хара күлүктээх быһа хаампатын! ПЭК ОНЛЯ I
◊ Быһа хаамп (хаамтар) кэпс. — ким эмэ иннин быһа түс; тугу эмэ үрдүнэн атыллаан аас. ☉ Перебежать дорогу кому-л.; перешагнуть через что-л. Сонордьуттар бүгүн биһигини быһа хаампыттар, манан кэлэн ааспыттара ырааппыт эбит. «ХС»
Былыр сахалар дьахтар булт тэрилин быһа хаамарын аньыыргыыллара. «Чолбон»
Дьаарбаҥ тэбэ (хаама, үктүү) сырыт көр дьаарбаҥ. Дьаакып сиэнэ Үстүүн уоллуун Аппа Күөлүн чараҥыгар Дьаарбаҥ хаама сылдьаллар. Күннүк Уурастыырап
Кырыйа көт (хаамп, сүүр) көр кырый I. Эр киһи балаҕаны кырыйа хаамта. «Чолбон»
Таба хаамп көр таба II. Тыа устун онно-манна сүүрэкэлээн оҕуспун көрдөөтүм да, таба хаампатым. Н. Неустроев
Көстө сытар көмүстээх үтүө, киһи эрэ таба хаампат сирэ. Т. Сметанин
Кини өрдөөҕүтэ Култуук үрүйэ чанчыгар күһүнүн таба хаампыт арҕаҕыттан Ныргычалаах тыһы эһэни бултаабыттара. «Кыым»
ср. с.-юг. хапта ‘шагать’, тюрк. хамна, камла ‘двигаться’

I
1. аат.
1. Араас тутууга киирэргэ-тахсарга анаан оҥоһуллубут аһаҕас; оннук аһаҕас сабыыта. ☉ Проем, отверстие, проход в строениях, ограждениях, предназначенный для входа, выхода, а также дверь, створ, ворота, жерди и т. п. для закрытия этого отверстия. Ааны тоҥсуй. Күрүө аанын саба сырыт. Олбуор аанын ас. Булуус аанын үчүгэйдик сап
□ Кремль аар ньыгыл ааннара Тэлэччи аһыллан тураллар. С. Данилов
Ыт, тирии ааны муннунан силэйэ анньан, тахсан барда. Болот Боотур
Ананий хаһыа да буолан быһыт аанын аһар барабаан чуолҕаныгар тэттик мастары уга-уга умса эргиттилэр. М. Доҕордуурап
Кэлбит киһи Аласовка чугаһаан, сүрдьүгэс аан сиэрдийэтигэр быардыы түстэ. Софр. Данилов
△ Араас кыыллар саһар, хорҕойор сирдэрин киирэр-тахсар хайаҕастара. ☉ Входное отверстие укрытий зверей (напр., берлоги, норы)
Бүүкээнниир Ыаһах буоллаҕына, дьиэтин иһигэр көтөн түһэн, биир аанын иһинэн, биир аанын таһынан гына иин хаһынна уонна онтукатыгар киирэн хаалла. Саха фольк. Мучумаан ортотугар мүччү ыһыктыбыт маһын ылан, Бурхалей аҥайа сытар арҕах ааныгар илдьэн туора тардан кэбистэ. Эрилик Эристиин
△ Сорох маллар сабыллар-аһыллар, хаппахтанар аһаҕастара. ☉ Открывающееся, закрывающееся отверстие некоторых предметов обихода (напр., железной печи, бака)
Тимир оһох ааныгар Силим үллэ оргуйар. А. Абаҕыыныскай
Маайыстаан оҕунуох куппута [Баак аанын хаппахтыы турбута]. Күннүк Уурастыырап
2. көсп. Туох эмэ саҕаланыыта; туохха эмэ бачыым көтөҕүллүүтэ. ☉ Начало чего-л.; почин, начинание
Баҕарабын саҥа кэргэттэргэ Бу дьылбыт дьол аана буолуоҕун, Оттон сааһырбыт кыргыттарга Сымнаҕас кавалер булуоҕун. И. Эртюков
Айдаан аанын төлө тарта, Аччыгыйтан орто, өлө сыста. С. Васильев
Сүһүрбүт сүдү куорат Таллан таас таһаата Түһэр өстөөҕөр буолла Өлөр өлүү аана. Баал Хабырыыс
2. даҕ. суолт. Аан бастаан кэлэр, маҥнайгынан көрсүллэр (хол., айаннаан истэххэ). ☉ Встречающийся первым, первоначальный (на пути следования). Аан тыа. Аан хайа. Аан үрэх. Аан ыал
ср. тюрк. эҥ, эн ‘начало, перед’
♦ Ааммын аһыма — аны миэхэ хаһан да сылдьыма (кыыһыран, кэлэйэн холдьоҕуу). ☉ Больше не заходи, больше не открывай мою дверь (говорит возмущенный чьим-л. поведением человек)
Саллаат саллааты өйдүөхтээх, Чэ, бар, бэйэҥ үлэлээ. Алдьатыма эппин-хааммын, Аны аһыма ааммын! Баал Хабырыыс. Аана аһаҕас — ким да, туох да туппат, хаайбат, барыта көҥүл (ханна баҕарар бар, тугу баҕарар гын). ☉ Никто, ничто не задерживает, полная свобода (идти, ехать на все четыре стороны, делать что душа желает)
Күн сирин көхсө киэҥ, айыы сирин аана аһаҕас (өс ном.). Үөрэх, Үлэ аана биһиэхэ аһаҕас, Атаас, ырыа-тойук ыллас. А. Абаҕыыныскай. Аан антах түһэр (барар) — ылыммат, төттөрүлэһэр. ☉ Не соглашаться, противоречить, возражать
«Ээ, миэхэ туох буолуой», — диэн эмиэ аан антах түһэн ылла. М. Доҕордуурап
Кини [дьиэ тутааччы] дьэ эбии аан антах баран иһэрэ. А. Сыромятникова. Аана суох — аһаҕас, туох да хаарчаҕа-мэһэйэ суох, ким, туох баҕарар көҥүл сылдьар, туһанар. ☉ Совершенно открытый; доступный всем. Аана суох аска, күрүөтэ суох окко киирбиттэр
□ Кини [Владик] санаатыгар кыыс, үксэ буолбатаҕына, үгүс аҥара олус чэпчэки, олус аана суох аһаҕас курдуктара. Э. Соколов. Аана суох (биллибэт) алдьархай (иинэ суох илдьиркэй) — ким да, туох да өрүһүйбэт үлүгэрэ, иэдээнэ (фольк. төрүттээх омуннаан хоһуйар формула). ☉ Непоправимая беда, несчастье (фольк. формула-гипербола)
Аана суох алдьархай адаҕыйда, иинэ суох илдьиркэй эргийдэ. А. Софронов
Аана суох алдьархай диэн дьэ манна буолбут эбит. «ХС»
Абааһы иккиһин тиллэн, Иинэ биллибэт илдьиркэйи, Аана биллибэт алдьархайы Арыйбытынан туруоҕа. П. Ойуунускай. Аан аһар — тугу эрэ бастаан саҕалыыр (хол., кэпсэтиини). ☉ Начинать что-л. первым, поднимать почин (обычно о разговоре)
Дьиэлээх тойон, Уйбаан аҕата, Дэлиһиэй аан аһан ыйытар: — Ылдьаа, кэпсиэ. Дьуон Дьаҥылы
Оҕонньор бу киэһэ кэпсэтиигэ аан аста. Эрилик Эристиин
Сахаларга бааллар аан аспыт Өксөкүлээх, Соппуруонап, Үүнэр ыччат Ностуруойап, — Хара тыа иһин сырдатыспыт Угуйар уоттаах тыллара. «ХС». Аан аһыллыбыт — туохха эрэ сылтах, төрүөт, усулуобуйа үөскээбит. ☉ Появилось условие, повод для осуществления чего-л.
Өксүөн кэнниттэн мунньах дьоно ууну омурпут курдук буолан хааллылар. Наар уорбалаһан эбэтэр этиһэн барарга аан аһыллыбыкка дылы, оттон оннукка киһи эрэ барыта аллааҕымсыйа охсубат. У. Нуолур
Быраас идэтин ылаары, үрдүк үөрэххэ туттарса аттаммыта. Онно даҕаны аан аһыллыбатаҕа — киирии эксээмэннэри кыайан ааспатаҕа. В. Васильев. Аан бастаан (маҥнай) — 1) субу эрэ (урут хаһан да буола илик). ☉ Впервые, первый раз
Үөрэнээччилэрин кытары аан маҥнай көрсөрүттэн, аан бастаан кылаас аанын аһан киирэриттэн долгуйбат киһиттэн хаһан да үчүгэй учуутал тахсыан сатаммат. Софр. Данилов
Дьэбдьиэй быйыл аан бастаан Титиигин дьэ симээбэтэ, Алгыы-алгыы аал уокка Арыылаах суорат куппата. Күннүк Уурастыырап
Аан бастаан салгыҥҥа тайаарбыт Күөрэгэй оҕотун үөрүүтүн, Аан бастаан халлааҥҥа дабайбыт Хотойум оҕотун үөрүүтүн — Барытын мин онно билбитим, Барытын сүрэхпэр иҥээртим. С. Данилов; 2) туох-ханнык иннинэ. ☉ Прежде всего, в первую очередь (сделать что-л.) Кинилэр аан бастаан куолуларынан дьиэ эргиннээҕини кэпсэппиттэрэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
Тогойкин рюкзакка аан маҥнай көһүлүөктээх бурдугу ылан укта, эттэн аҥаарын холобурдааҕы биирдии угуталаата, онтон орпутун барытын ытыһын көхсүнэн халбарыччы тарыйан кэбистэ. Амма Аччыгыйа. Аан боруогун атыллыыр күннээх эбиккин — кэлэр күннээх эбиккин (олус уһуннук күүттэрбит киһини хомуруйан, мөҕөн этии). ☉ Наконец-то переступил порог (своего) дома (упрек заставившему слишком долго ждать себя и напрасно беспокоиться)
Син ааныҥ боруогун атыллыыр күннээх эбиккин дии. Дьэ, хайа таҥара санаа биэрэн, дьиэҕин өҥөйдүҥ? Н. Неустроев. Аан курдук алдьаммыт (иин курдук иҥнэстибит) — улахан өлүүгэ, алдьархайга түбэспит. ☉ Попасть в большую, непоправимую беду (формула фольк. происхождения)
Атас-доҕор сэгэрбин, Арыйаан уолбун-биэбэйбин, Аһатарсиэтэр илгэбин Алҕас-алҕас биэрэммин, Аан курдук алдьанным, Иин курдук иҥнэһинним... Эллэй. Ааны кэтэҕинэн астарар — эргийиэх да бокуой биэрбэт курдук уордаахтык дьиэттэн үүрэн таһаарар. ☉ Выгонять из дому, не давая опомниться (букв. заставляет открывать дверь затылком)
Мин онно кыһыйан кинини саҥарбытым, Быһата, ааны кэтэҕинэн астарбытым. Д. Таас. Аанын (ааннарын) саппат буолла — субу-субу, сотору буола-буола сылдьар буолла. ☉ Он стал очень часто посещать, ходить к кому-л. (букв. он не закрывает дверь с каких-то пор)
Очуураба хаһыакка ыстатыйа тахсыаҕыттан ыла Людмила Ивановна аанын саппат буолла ээ. «ХС»
Хаһаактар, атыыһыттар, бэл чиновниктар ааммын саппат буолбуттара. «ХС». Ааны хайа быраҕар — кыыһыран, өһүргэнэн, киҥэ-наара холлон дьиэттэн (хостон) тахсар. ☉ Покидать помещение в сильном гневе, возмущенным чьими-л. неправильными словами, чьим-л. поведением
[Семенов] кыыһыран, кыһыйан, ааны хайа быраҕан тахсар. С. Ефремов
Сахаяна ытамньыйбыта уонна ааны хайа быраҕан, таһырдьа ыстаммыта. «ХС»
Ааммын хайа быраҕан Алдьархай тахсан барар. Ону кытта бары куһаҕан Оҕотунуу саппай уопсар. «ХС»
◊ Аан аһааччы фольк. — ааны аһан биэрэр дьиэ үлэһитэ, чаҕар. ☉ Прислужник, открывающий дверь почетным гостям
Аан аһааччы Алтан Хаакыр Ааны аһан Дьиэ ааныгар Дэбдиргэ бырахта. П. Ойуунускай
Аан дьиэ көр дьиэ. Аҕата мөҥөр саҥата аан дьиэттэн иһиллэр. М. Доҕордуурап
Кэтит көбүөр үктэллээх аан дьиэҕэ кинини [оҕонньору] дьуһуурунай иитээччи көрүстэ. И. Данилов
Аан дьиэҕэ муннукка таҥара холоругун иннигэр тохтуур. И. Гоголев
Аһынар диэни билбэт арахсыы кинилэр ааннарын модьоҕотугар кэтии турарын умнан сыттылар. Н. Заболоцкай
Аан орон көр орон. Таһырдьаттан кыыһырбыт киһи быһыытынан, суос бэринэн, Лэкиэс киирэн аан ороҥҥо олорор. С. Ефремов
Таня хайдах эрэ холкутуйбуттук өрө тыынан ылла уонна суунан баран, остуол аан орон диэки өттүгэр кэлэн олордо. М. Доҕордуурап. Аан тыл — суругунан айымньыга аан аһар кыра кээмэйдээх ыстатыйа. ☉ Предисловие к сочинению
Ол кинигэ аан тылыгар ааҕабыт. И. Федосеев
Бу ыстатыйа аан тыл оннугар быстах-остох, бэйэ санаатын бэлиэтээһиннэринэн эрэ муҥурданар. Л. Попов
Аан тылга этиллэрин курдук, ааптар бу уйулҕа үөрэҕин ыйыыларын оҕону иитиигэ туһаныы боппуруостарыгар иккис кинигэтэ. «Кыым»
△ Туохха эмэҕэ киирии тыл (хол., быыстапка аһыллыытыгар). ☉ Вступительное слово (напр., при открытии выставки)
Музейы аһыыга аан тылы култуура миниистирэ эттэ. Аан хос көр аан дьиэ. Аан хостон көөҕүнэс саҥа иһилиннэ. Софр. Данилов
Эмээхсин аан хоско, миигин уһугуннарымаайабын ханнык диэн, тыаһа суох хааман дьылырдыыра иһиллэр. Хомус
Аан хоско хаар маҥан баттахтаах кырдьаҕас эмээхсин уот иннигэр олорор. Н. Якутскай
Айан аана көр айан. Айан аанын аһан, Ахсым суолу тэлэйэн Айа чаачар курдук Ахсаабакка айанныахпыт. С. Зверев
Кэтэх аан көр кэтэх. Мин кэтэх аантан кыырыктыйбыт баттахтаах кырдьаҕас дьахтар тахсарын күүтэбин. Софр. Данилов
Эн, баһаалыста, олбуор иһинэн кэтэх аанынан киир. Суорун Омоллоон. Суол аана — дьиэ иһинэн аан атта, аан аттын чэрчитэ; аан модьоҕото (былыргы дьиэҕэ атах-бытах дьон турар-олорор сирдэрэ). ☉ Место у порога в доме (где стоял, сидел в старину мелкий люд)
«Суол ааныгар олор, биитэр бар!» — диэн көбүөлээбит Чоочо. Манчаары кыратык ботугуруу-ботугуруу, туран суол ааныгар барбыт. МНН
Кырдьар бөҕө кыһайда, Мөлтүүр бөҕө бүрүүкээтэ, Суол аанынааҕы орон Туһааннаах улаҕатын анныгар Быраҕыллан хааллым [этэрбэс]. Саха нар. ыр. II
Киирэн, буруйдаммыт оҕо курдук, кылап-халап көрбөхтүү, суол ааныгар турда. Софр. Данилов. Тас аан — дьиэттэн, күүлэттэн тахсан барар бүтэһик аан. ☉ Подъезд (дома); выходная дверь из дома
Болот ынаҕы бүтэрэ охсоору, ырычаахтаһа олордоҕуна, тас аан халҕана бэрт оргууй, боччумнаах баҕайытык тэлэллэн кэлбитэ. Н. Заболоцкай
Тахсар аан көр тас аан. Уолаттар уоттарын кытыытыгар олорон баран кэлбиттэрэ, икки кыыс тахсар ааҥҥа чугуруҥнаһа тураллар эбит. Амма Аччыгыйа. Үрүҥ аан — дьиэ сүрүн тас аана. ☉ Передняя парадная дверь
Саргылаана бэҕэһээ сэттис кылааска Некрасов «Үрүҥ аан аттыгар туран санаа» диэн хоһоонун туһунан тугу үөрэппиттэрин хатылаабыта. Софр. Данилов
Үрдүк ампаар дьиэ Үрүҥ ааныттан Хотуна Чалыыма тахсан, Чарапчыланан көрдө. С. Васильев
Сүөдэр Охонооһойобус ыалдьыттарын үрүҥ аанынан быһа көрүдүөргэ киллэртээтэ. Эрилик Эристиин
II
үрд. Үксүгэр «улуу, сүдү; баараҕай; муҥутуур» диэн өйдөбүллээх тыл сорох холбоһуктарыгар арахсыбат быһаарыы. ☉ Постоянный эпитет в некоторых сочетаниях, обычно обозначает высшую степень качества: «великий, огромный, неимоверной силы».
♦ Аан айылҕа — улуукан, модун, сүдү, кэрэ айылҕа (айылҕаҕа сүгүрүйэн этии). ☉ Величественная, прекрасная природа (преклонение перед величием, красотой природы)
[Олох-чолох салайааччы] Дьаабал баара, аан айылҕа Киэркэйэ көҕөрбүт-наҕарбыт кэрэтин көрбөт буоллаҕа. «ХС»
Аан айылҕа аһыйбыттыы-абарбыттыы хара хапсыыр тыалынан, муус тобураҕынан силбиэтэнэ атаарбыта. Д. Апросимов
Аан акаары көр аар акаары. Бу дьахтар, дьэ аан акаары буолбуккун дуу? Аатыран, сураҕыран иһэҥҥин. А. Сыромятникова. Аан алаһа — төрөөбүт төрүт дьиэуот, ньээкэ уйа. ☉ Родимый дом, родной очаг
Ыллык тэлэйэн Суол арыйан баран, Сылайан сындалыйан, Тоҥон моҕойон Аан алаһабар, Ийэ тэлгэһэбэр Им имирэ сүтүүтэ, Барык-сарык буолуута, Тиийэн кэлбитим баара. С. Зверев
Аан алаһатын аһаммын, Аттыгар киирэн тураммын, Алаҕар хараҕар көстөммүн, Айылгы тылын кэпсэттэхпинэ, Аччык өлөн иһэр киһини Билэбилэ аһылыгыттан Матарыа суох дии санаата. Д. Говоров
Аан алдьархай көр аана суох алдьархай. Бу чолбон ордук улааппытыттан аан алдьархай, үгүс үлүгэр буолла. П. Ойуунускай
Нөҥүө сааһыгар биһиэхэ аан алдьархай ааҥнаата. М. Ефимов. Аан араллаан — киһи тулуйбат айдаана, ыһыы-хаһыы, сарылааһын; дьүүлэ-дьаабыта суох аймалҕан. ☉ Невыносимый шум-гам, скандал, тарарам
[Сибиинньэни] дьааһыкка уган баран, өрө сүгэн тахсыбатын диэн, хаппаҕын модьу маһынан тирээбиллээн кэбиһэр буоллум. Дьэ аан араллаан диэн онно: ньарылаа да ньарылаа, дьааһыгын сүргэй да сүргэй! «ХС». Аан балаһа — сүдү, модун. ☉ Мощный и величественный
Өлбөт төлөн сиэмэни Өрө түллэн ыспыта, Арай тылга илбис буоллун диэн Аан балаһа уотунан тыыммыта. П. Ойуунускай. Аан будулҕан — оргуйар курдук күөгэлдьийэр хоп-хойуу (тымныы туманын этэргэ). ☉ Густой и волнующийся (туман в зимнюю стужу)
Василийдаах Афанасий, били кыыдаан кыһыннааҕы аан будулҕан киэһэлэргэ, балааккаларын иһигэр тииҥ, андаатар сүлэ олороннор сүбэлэспиттэрин курдук, икки саҥа дьиэни туттубуттара. «ХС». Аан быдаан — будулҕан туманнаах тымныы оройо, муҥутуура. ☉ Самое холодное время, сопровождаемое густым туманом; стужа
Ахсынньы ый аан быдаана буолан турар. Күндэ
Аан быдаан туманынан бүрүнэн, ахсынньы ый обургу хабыалас тымныынан хабылынна. М. Доҕордуурап
Биирдэ өйдөөбүттэрэ иннилэригэр үллэйэн көстүбүт хойуу тумаҥҥа киирэн, аан быдаан ортотугар баар буолан хааллылар. Болот Боотур. Аан далаҕа фольк. — алдьатыылаах, сууһарыылаах (силлиэ, холорук). ☉ Разрушительный, сокрушительный (вихрь, буря)
Арҕаа баатта өстөөҕү ситэр буурҕа, Аан далаҕа холорук силлиэтэ, Аймах дьону алдьархайтан быыһыырга Сибиир сириттэн кини кээлтэ. И. Эртюков. Аан дархан үрд. — ыар-нүһэр, улуу, бигэ (андаҕар, тыл). ☉ Священный, великий (о клятве, словах)
Ийэ дойдуларын иһин кэһиллибэт кэс тылларын этэн, аан дархан андаҕары андаҕайан, гвардейскай знамяны уурууууруу ааһан испиттэрэ. А. Бэрияк
Аан дархан алгыһы Алҕанаары айгыһынным. А. Софронов. Аан күдэн (күдэрик) — хойуу туман; күүстээх тыалтан хаар, буор хойуутук көтөрө. ☉ Густой туман; густая мгла, пыль
Аан күдэн араҕыста, Тэгэл тымныы тэйдэ, Уор дьыбар уларыйда, Хатан дьыбар халтарыйда. Саха фольк. Аан күдэрик ортотугар дьоннор күлүктэрэ бэрикиччиһэллэр. А. Софронов. Аан ньамаан — амтана суох олус куһаҕаннык астаммыт (ас). ☉ Крайне дурно приготовленный (о пище, притом в большом количестве). Аан ньамаан айах — ханньастыбыт, кэп дьүһүннээх киэҥ айах. ☉ Уродливо безобразный широкий рот
Аан ньамаан айаҕа ханньастан, Бу чиччик баара хоруоптан Этэрдии, тапталын лахсыйда. А. Пушкин (тылб.). Аан талҕа (таталҕа) фольк. — халлаан хайдыбытыныы дохсун хаардаах ардах (олоҥхоҕо). ☉ Сильный дождь со снегом, ураганным ветром, как низвергнутое небо (в олонхо обычно сопровождает деяния богатырей)
Халлаан хара сааппаһа Хаһыырбытынан хайыта ыстанна, Тоҕус дохсун холорук Тоҕо ытыллан түстэ, Арҕаа халлаан анныттан Аан талҕа таҥнары сатыылаата [үс биис уустара охсуһаннар]. П. Ойуунускай
Сытыы чысхаан сытайан барда, Түркүн холорук түһэн барда, Аан таталҕа айманан барда. Саха нар. ыр. I
Кырдьаҕас хотой улуу аан талҕа силлиэ-холорук улуурун-часкыырын ортотугар чаҥырҕаан дьаҥсыйда. Д. Апросимов. Аан талҕа буол — күдэн-таһаан буол, өрө-таҥнары ытылын. ☉ Разрушаться, переворачиваться вверх дном
Позициябыт бүүс-бүтүннүү, аан талҕа буолан, түөрэ сүргэйиллибит. Буускабыт уҥа көлүөһэтэ мэлийбит, бэйэтэ иҥнэри түспүт. Н. Кондаков. Аан туман — олус хойуу түптэлэс тымныы тумана. ☉ Густой морозный туман
Кыһынын аан туман холорук Буурҕаҕа бигэтэн хонобун. Тоҥобун, хатабын, буһабын. Ардыгар сылайан быстабын. С. Данилов
Маннык тымныыга аан туманы ортотунан тоҥуу хаарынан ыҥыыр аттаах, саалаах киһи өрө бурҕатан истэ. Суорун Омоллоон
Аан туман быыһынан ый былтаҥныыр. И. Данилов. Аан тууспан уот — сүүнэ улахан кутаа уот. ☉ Огромный костер
Аны көтөр кэлбэт дэһэн, дурдабыт кэтэҕэр, тэйэ соҕус аан тууспан уот оттоммут, аһаан-сиэн аймалаһа олордубут. «ЭК»
Дьоннор Амма хара сыырын үрдүгэр аан тууспан уоту оттоллор. Р. Кулаковскай
Аан уххан көр аал уххан. Аал уот иччитэ Быыра Бытык, Хатан Тэмиэрийэ, Түүнүк бөҕө, Күөнэ көҕөччөр, Аан уххан, Тойон эһэм! Саха нар. ыр. II
Аал уот иччитэ Хахай саҕынньах, Алтан баһырҕас, Аан Уххан Тойоҥҥо Айах тутта. Өксөкүлээх Өлөксөй. Аан уххан — сүдү, улуу. ☉ Великий, крупнейший
Анемподист Иванович сахалыы тылынан бэчээт пионера уонна аан уххан тэрийээччитэ буолар. «ХС». Аан холорук (халарык) фольк. — алдьатыылаах, сирхаллаан дьүүлэ биллибэт улуу силлиэ. ☉ Разрушительный смерч, опустошительный вихрь (сопровождающий деяния богатырей)
Аан холоругунан эрийэ-эрийэ, Аҥаардас хаарынан сабыта сыста. Р. Баҕатаайыскай
Сэттэ ый быыһа хараҥа биирдэ түстэ, Аҕыс таталҕалаах Аан халарык ытыйда. С. Васильев
Аан ийэ дайдыга Абааһы аймаҕа Адаҕыйбыта буолуо диэн, Амырыыннаах үлүгэр Аан халарык аргыстанна. Өксөкүлээх Өлөксөй. Аан чаалай поэт. — симэммит, киэргэммит күөх суугун. ☉ Зеленый наряд (природы)
Онно аан чаалай айылҕа Нүһэр тойугун истэрим, — Үрүйэ тыаһын, хайаҕа Тыал кэлэнэр кэпсэлин. С. Данилов. Аан чалбар поэт. — баай-ньүөл, дэлэгэй аһылыктаах (оттуктаах). ☉ Изобильный, богатый, щедрый
Аһаппыт, айгыһыннарбыт Аан чалбар алаастарбын Хайдахтаах минньигэстик Сахалыы манньыйа саныырым буолуой. П. Тобуруокап. Аан чалбараҥ — кэми таһынан элбэх ас-үөл, уйгу; элбэх аһы тоҕо-хоро аһааһын. ☉ Чрезмерно изобильное, роскошное угощение
Халыҥ хаһанан Харчы кэбиһэр, Суон саалынан Мохсуо кэбиһэр Айгыбуйгу Аан чалбараҥ диэн Бу аата буолбат дуо?! Өксөкүлээх Өлөксөй