аат. Аҥаар өттүнэн сытыы биилээх, төбөтүнэн кыра иэҕиилээх быһа охсорго аналлаах сэп. ☉ Шашка (холодное оружие)
Көскө барааччылары биир суол ыстыыктаах саалаах дьон төгүрүйэн, иккис суол сыгынньах саасканы кымньыыламмыт аттаах хаһаахтар төгүрүйэн, үүрэн иһэллэр. Эрилик Эристиин

аат. Туох эмэ (хол., былыт, чаҕылҕан) арыллыбыт, сырдаабыт быыһа. ☉ Освещённая чем-л. (напр., молнией) часть чего-л. (напр., облака)
Тоҥ былыт тоһуутуттан Илбис Кыыһа эҕэрдэлээбитэ. Далан
[Бартыһаан дьоммут] Чаҕылҕан тоһуутун санатар Чаҕылхай ыстыыктаах хаампыттар. Р. Баҕатаайыскай

кыйдаа диэнтэн холб. туһ. Өстөөҕү өһөрөн, үөрдэххит аайытын, Ол былаах анныгар уураарыҥ Өр дьылга өлүүнү кыйдаспыт атаспын — Өргөстөөх ыстыыктаах мин саабын. Эллэй
Сэмэй ымыы, эн дьоруойгун, Эн иэйии бухатыыраҕын, Ырыаҕынан бар дьоннуун Кыһыны кыйдаһаҕын. И. Гоголев
Кыһыл сэрии кытыастан Кыһалҕалаах олоҕу Кыйдаспытын бэлиэтэ — Кырыалардаах кыраайбыт Кылбаарыччы сырдаата, Кыталыкпыт ыллаата! С. Дадаскинов

аат. Сиэргэ баппат, сидьиҥ үөхсүү тыла. ☉ Мат, неприличная брань
Ол икки ардыгар …… сабыыта суох түннүктэр таастара үлтүрүйэн кыыгыныыллар, ыстыыктаах саа уостара чолос гына түстүлэр, дьиэ тула өттө бүтүннүү маатыра буолан барда. Эрилик Эристиин
Есаул …… биир тэҥ сүрэҕэлдьээбит куолаһынан маатыра араа һын талан үөхсэн баран, киһи баһыгар турар сааны тутан көрдө. Н. Островскай (тылб.)

аат. Сэриилэһэр сэп-сэбиргэл (үксүгэр гражданскай сэриини ойуулуур хоһооннорго ыстыыктаах сааны-бинтиэпкэни этэллэр). ☉ Винтовка-трёхлинейка со штыком (обычно встречается в поэзии, освещающей период гражданской войны)
Үлэһит былааһын көмүскүөх буоламмыт Үҥүүнү-ыстыыгы тутаммыт турбуппут, Өлөртөн куттаммат өрүөллэр буоламмыт Өлөрсөр-охсуһар өргөһү туппуппут. П. Ойуунускай
[Төрөөбүт норуотум!] Атаарбыт армияҥ Аатыран төннүөҕэ, Ол үрдүк өрөгөй Үүнэрин саҕана — Үҥүүбүт-ыстыыкпыт Үөрүүнэн кыыһыаҕа. Эллэй

чиккэй диэнтэн арыт
көстүү. Сүүрбэччэ ыстыыктаах сааны сүкпүт саллааттар хааман чиккэлдьийэн кэлэн, дьон иннигэр утары турдулар. Болот Боотур
Илэ көрөбүт — майор Гагарин, эрчим-эрчимник хардыылаан, субу чиккэлдьийэн иһэрин, илэ истэбит — нууччалыы ыраас куолаһынан холкутук арааппардыырын. С. Федотов
Арай биирдэ уһун өрөбүлгэ Дьокуускайга киирэн уулуссанан иһэн көрдөҕүнэ, били Ильмеҥҥэ өлбүт Канаев илэ бэйэтинэн бу хааман чиккэлдьийэн иһэр эбит. «Чолбон»

аат. Бинтиэпкэ, саа төбөтүгэр кэтэрдиллэр, үс кырыылаах тимир сэбиргэл. ☉ Колющее оружие, прикрепляемое на конец ствола винтовки, ружья, штык
Түөһүгэр икки сиринэн ыстыык суола чэр буола сылдьара. Д. Кустуров
Сорохтор кыранаатаны быраҕарга, сорохтор чуучуланы ыстыыгынан түһэргэ үөрэнэллэр. С. Васильев
Саа силигин ситэрэн, бэл, ыстыыктааҕа, уруккутунааҕар таһы-быһа ордуга. С. Маисов
♦ Ыстыык үөһэ (үрдүгэр) түһэр — үөрбэ үрдүгэр түһэр диэн курдук (көр түһэр)
Ньургуйаана тугу эппитин барытын ыстыык үөһэ түһэрэн иһэр дьахтары соһуйбут харахтарынан чоҕулуччу көрдө. У. Ойуур
Онуоха Шапошников өһүргэнэн турбута, ыстыык үрдүгэр түһэрбитэ. «Саха с.». Иван Васильевич бу боппуруоһу хара саҕаланыаҕыттан ыстыык үөһэ түһэрбитэ. «Сахаада»

туохт.
1. Төбөҕүн, көхсүгүн аллара тутун (нөрүйэр курдук) эбэтэр улаханнык бүк түс, төҥкөччү тутун (хааман, сүүрэн иһэн). ☉ Наклонять, опускать голову и верхнюю часть спины или наклоняться при движении всем корпусом, наклоняться, нагибаться (при движении)
Оскуолабыт …… кыыкынаан аһыллар кып-кыараҕас ааннаах саха балаҕана: киирэрбитигэр бөкчөйүөхпүтүнэн бөкчөйөн бараммыт иһирдьэ биирдэ дьылыс гынан хаалабыт. А. Бэрияк
Иччитэх балаҕантан тахсан, икки киһи дьиэ диэки бакыҥнаһан эрэллэр. Кэнникитэ бөкчөйбүт, омунугар ат дугатын сиргэ умса уурбут курдук иэҕиллибит. Н. Заболоцкай
Көҕөн саҥарар сирин диэки бөкчөйөн үөмэн истим. Т. Сметанин
△ Токуруй, бүк түс (киһи сиһин эбэтэр туох эмэ турары этэргэ). ☉ Сгибаться, быть согнутым (о спине человека и предметах в вертикальном положении)
Ыстыыктаах сааны өстөөхтөр диэки икки илиилэринэн бобуччу тоһуйа туппут бартыһааннар, бөкчөйбүт көҕүстэрэ ньүксүлдьүһэн, сырсан истилэр. Эрилик Эристиин
Туох да эрэйимуҥу көрбүтүм, хайдах даҕаны сылайансылбадыйан сиһим бөкчөйбүтүн иһин, биригэдьииринэн үлэлээбиппиттэн хаһан даҕаны кэмсиниэм суоҕа. Ч. Айтматов (тылб.)
2. Көнөтүк кыайан туттубакка, бөкчөччү эрэ туттан сылдьар буол, бөкчөгөр буол. ☉ Согнуться, становиться согнутым, сгорбленным
Сорох дьон кырыйдахтарына бөкчөйөллөр, оттон эбэм мин көрүөхпүттэн мэлдьи көнө. Н. Габышев
Бадаай [боотур] …… уон алталааҕар кэппит куйаҕын биэс уонугар кыайан көтөхпөт буолбут, оҕонньор буолан бөкчөйбүт. Л. Попов. Мин көнө бэйэм бөкчөйүөхпэр, чэгиэн бэйэм эмэҕириэхпэр диэри буору кытта булкуспутум, сири оҥорбутум. А. Федоров. Тэҥн. төҥкөй

даҕ.
1. Сөллүбэт гына ыга баайыллыбыт, ыйыллыбыт. ☉ Затянутый узлом. Ыйыллаҕас быа
□ [Чурумчуку] Ыга, бобо курданан, Ыйыллаҕас ситиинэн Ынах туллайын үүйүнэн, Ыллар, ыраас хаамыынан Ыраах-ыраах үктэнэн Ыстаҥалыы турбута. Эллэй
Илим ыйыллаҕас саптара киэһээҥҥи уу таммаҕынан кылабачыһаллар. Л. Попов
[Дьон] тиийэр-түгэнэр сирдэрин ыйыллаҕас уктаалаах …… сымнаҕас, бөҕө тимир туһаҕынан толордулар. ПАК АаТХ
2. Эриллибит, хатыллыбыт быа курдук кытаанах (киһи быччыҥын, этин-сиинин туһунан). ☉ Твёрдый, крепкий, как скрученная верёвка (о мышцах, мускулах человека)
Эбэ тааһын курдук Эриллэҕэс эттэрдээх, Ыстаал тимир курдук Ыйыллаҕас быччыҥнаах, Сытыы болот курдук Сынтарыйбат санаалаах. Эллэй
Ыйыллаҕас быччыҥнаах, Ыстаал ыстыыктаах Туруу туйгун буойуҥҥа Чугаһата саныыбын. П. Тобуруокап
Ыҥырыыга биһиги даа бэлэммит, Ыйыллаҕас иҥиир ыччаттар! Күндэ
3. көсп. Кытаанах, дьиппиэн, өһөс көрүҥнээх. ☉ Суровый, твёрдый, неуступчивый (на вид)
Тугу эрэ, улахан наадалааҕы саныы сатыы сылдьарга дылы, ыйыллаҕас көрүҥнээх. Софр. Данилов
Хойуу хара баттаҕа өрүкүйэр, ыйыллаҕас мөссүөнэ сымнаан оҕолуу мичээрдиир. А. Фёдоров
Уруккум курдук үөрэн-көтөн, оонньоон барбат этим. Уолаттарга ордук хабыр, дьиэскуос, сөбүлээбэт түбэлтэбэр ыйыллаҕас буолбуппун өйдүүрүм. «Сахаада»
♦ Ыйыллаҕас санаа — уларыйбат, төлөрүйбэт чиккэ санаа. ☉ Неизменная, непреклонная мысль, непоколебимость
Ыстаал тимир сынтарыйар Ыйыллаҕас санааны ылынан, Арайбакка-чачайбакка, Мөлтүөбэккэ-ахсаабакка [Соҕотоҕу эрэ чопчу саныыр буолуҥ]. Өксөкүлээх Өлөксөй
Дьоллоохторго бэриллэллэр: Дьоһун майгы, ыраас суобас, Ыар күннэргэ ыйыллаҕас Ыстаал курдук тыыллан биэрэр Ыһыы санаа кытаанаҕа. Эллэй
[Дьэһиэй] оҕотун кэриэтэ хоһуун, биир чиккэ ыйыллаҕас санаалаах киһинэн саҥата суох киэн туттара. В. Титов. Ыйыллаҕас хааннаах — наһаа тоҥкуруун, эйэҕэһэ суох көрүҥнээх. ☉ Имеющий необщительный, неприветливый вид
— Нохоо, Уулаах! Түбэһэ сылдьаҕын дуу? — Тойон ыйыллаҕас хааннаах, томороон толуу сирэйэ мичиҥнээн кэбистэ. Эрилик Эристиин. Ыйыллаҕас хааннаах, Ыҥырыалаах харахтаах… Д. Говоров
Кини дьэбир, ыйыллаҕас хааннаах. А. Фёдоров

туохт.
1. Тугу эмэ туохха эмэ ыйаа. ☉ Навешивать, накидывать что-л. на что-л. Чаанньыгын оллооҥҥо ииллэ. Амма Аччыгыйа
Үрүҥ ситии быалаах, сиэллээх төгүрүк туоһу уолун моонньугар иилэр. И. Гоголев
Хаҥас санныгар ыстыыктаах сааны иилэ сылдьар харабылга тиийдилэр. Эрилик Эристиин
2. Тугу эмэ туохха эмэ иҥиннэр, хатаа. ☉ Прицеплять, прикалывать что-л. к чему-л.
Кыһыл көмүс сулустары түөстэригэр иилэллэр. И. Данилов
♦ <Киһи> иилэн ылар (ылбат) - кэрэхсэнэр, киһи болҕомтотун тардар (кэрэхсэммэт, киһи болҕомтотун тарпат). ☉ Достойный (недостойный) внимания
Эһэлэрэ Налбыһах икки уолтан, биллэн турар, Улаханын ордорор, Оччугуйун иилэн ылбат. Күннүк Уурастыырап
Өскөтүн дьиҥнээхтик бэрэбиэркэлиир буоллар, кинилэртэн киһи иилэн ылар таныктаах устудьуона аҕыйаҕа чуолкай. Н. Лугинов
Эн албан аатыҥ дьэ үрдээтэ, кырдьаҕастар олус даа үөрдүлэр, эн бу курдук буолбатаҕыҥ буоллар, Дэдээһэп кулуба эйигин киһи диэн иилэн ылыа этэ дуо. Эрилик Эристиин
Уус тылынан, кэрэ хоһоонунан оҥоһуллубут буолан, син киһи иилэн ылар, иһиллии түһэр ырыата буола сылдьар. Эрилик Эристиин. Иилэн ылбат гына - букатын туһата суох гына, бүттэтэ суох. ☉ Совсем, совершенно, вконец (характеризует состояние предмета, пришедшего в полную негодность, ставшего бесполезным)
Таҥаһын бастыҥын Киһиттэн кистээн, Көппөххө көммүтэ, Сиргэ тэпсибитэ - Иилэн ылбат гына Ибилитэ сытыйан, Тохтон хаалбыта. А. Софронов. Иилэ хабан ыл - ким эмэ хайа-үйэ оҥорбутун, саҥарбытын өйөө, салҕаа, туһан. ☉ Поддержать, подхватить сделанное или сказанное кем-л., воспользоваться тем, что сделано другим
Бастыҥ опыты иилэ хабан ылар биһиги эбээһинэспит. Доҕоро эппитин иилэ хабан ылла.  - Кырдьык, чаҕылхай сулус! - Ларьяна эмиэ хантайда. - Эн биһикки биир сулуһу сөбүлүүр эбиппит дии, - Григорий иилэ хабан ылла. Р. Баҕатаайыскай
△ Ким эмэ саҕалаабыт ырыатын ыллаһан бар. ☉ Начать подпевать, подхватывать чье-л. пение. И. Степанов «Хайыһары» саҕалыырын кытта остуолга олорооччулар иилэ хабан ыллылар. Киһи (ыт) иилэн ылбатынан - 1) наһаа быдьардык, киһи кулгааҕар баппаттык (үөх, ыыстаа). ☉ Скверно, мерзко, непристойно (ругаться)
Улахан уолаттар Инилэрин иилэн ылбатынан Илдьи этэн Кыйдаан кэбистилэр. А. Софронов
Ыт иилэн ылбатынан ыыстаһыы буолла. Күндэ
Киһи иилэн ылбатынан, Эдьиэйэни Сөдүөккэ сыбыс-сымыйанан күтүрүү-күтүрүү үөхпүтэ-мөхпүтэ. Н. Босиков; 2) содурдук, кэрээнэ суохтук (быһыылан). ☉ Распутно, развратно, нахально (вести себя, поступать)
Биирдэ ол Соловьев хаайыыга сытар дьахталларга киирэн киһи иилэн ылбатынан дьаабыламмыт. П. Филиппов
тюрк. ил