туохт. Ыһылын-буралын, арбай (хол., кыыл сүүрэригэр түүтэ сахсаҥныырын этэргэ). ☉ Развеваться, разлетаться (напр., о шерсти бегущих животных)
Өрө көтөн, ыттар омуннуран, үрэ-үрэ, ойон күөдэллэһэллэр. Болот Боотур
Ыттар сыыры таҥнары көтүөлээн күөдэллэһэн киирдилэр. Н. Заболоцкай
Күөдэллэспит хоһуол оҕолоро, Кулан-дьэллик кулунчуктар …… Бары сыттылар — утуйдулар. «ХС»

даҕ. Бэрт кыраттан да соһуйар, куттанар (үксүгэр сүөһү, кыыл туһунан этэргэ). ☉ Склонный к испугу, всего боящийся, пугливый (обычно о скоте, животных)
Үрэххэ баппатах үрүҥ түүлээҕи, үргүүк хаҥылы бүтэй туйахтааҕы үксэтэ олордуннар. П. Ойуунускай
Сорох ынахтара олус үргүүктэр, кырыктаахтар, үүттэрэ суох. А. Фёдоров
Үргүүк үөр табалыы өрүтэ быыраттан, Таас хайа быарыттан таҥнары сырсаллар, Ыһылла буралла ытыллар долгуннар. М. Ефимов

туохт.
1. Ньамаҕынан, салахайынан бүрүлүн, туол. ☉ Затягиваться тиной, зарастать водорослями. Күөлбүт уута ньамаҕырбыт
□ Хамсаабакка сытар күөл ньамаҕыран, уута сытыйан, балыктара өлөн бараллар. НЕ ТАО
2. көсп. Уулаах-хаардаах, кытарбыт, ириҥэрбит буол (харах туһунан). ☉ Быть воспалённым, покрасневшим, слезящимся, гноящимся (о глазах)
Сороҕун хойут ааҕыа, бу киэһэ бытархай буукубалары кыҥастаһарыттан сылайан, хараҕа уу-хаар буолан ньамаҕырда. П. Аввакумов
Налбыһахпыт баттаҕа Ыһыллыбыт-бураллыбыт, Ньамаҕырбыт хараҕа Ынырыктык уоттаммыт. Күннүк Уурастыырап
Арай киһиттэн эрэ кыра уҥуохтаах, одуруун быһа сиэбит ньамаҕырбыт харахтаах Көлтөөһөп тыл быктарда. «ХС»

аат.
1. Туох эрэ алдьатыллыбыта, күөрэ-лаҥкы быраҕыллыбыта, ыһыллыбыта-бураллыбыта. ☉ Что-л. разрушенное, разломанное, раскиданное в беспорядке
Уйбаан сиһилии эргим-ургум көрүтэлээбитэ: тимир көлүөһэ, хампарыйбыт куусап, араас алдьаммыт сэпсэбиргэл бөҕө урусхал буолан, күөрэлаҥкы түһэн сыталлар. Р. Кулаковскай
[Эһэ] пиэрмэни чүүччэйбит, түннүктэри урусхал оҥорбут, тары түҥнэри көппүт. И. Федосеев
2. Тутуу, дьиэ-уот, сэп-сэбиргэл сэмнэх, күөдэл-таһаа буолбута (хол., сэрии кэмигэр). ☉ Развалины, руины (напр., во время войны)
Уһун суолу субуйа алдьаммыт тааҥкалар, урусхал буолбут бобуоскалар, умайбыт массыыналар сыталлара. А. Бэрияк
Баран иһэн аара Сталинград куорат, үгүс дэриэбинэлэр урусхал, күл-көмөр буолан сыталларын көрүтэлээн аастылар. Е. Васильев
Воронеж куорат урусхалыгар кэлэн тохтоон, дьиэлэр тобохторугар, сарайдар сэмнэхтэригэр, омуһахтарга киирэн хаххаланан хоммуттара. «ХС»
3. кэпс. Кытылга быраҕыллан өрөһөлөнө, ыһылла сытар мастар. ☉ Плавник, нанос, выброшенные на берег
Урусхал булан уот отуннубут, куурдуннубут. И. Данилов
Таһырдьа тахсыбытым халлаан кылбаччы халлыбыт, оттон кумахха баһаам элбэх урусхал кэлэн кыдьымах курдук кыстаммыт. «Кыым»
Тыал түһүөн иннинэ тулабытынааҕы урусхалы хомуйан бүтэрбиппит. «ХС»
ср. монг. ургсал ‘течение, поток; самотёк’

дьүһ. туохт.
1. Сарбаҕар быһыылаах гынан баран сиртэн эрэ быган көстөр курдук кыра буол (лабаалардаах оту-маһы этэргэ). ☉ Едва показываться из-под земли, быть малорослым (о низкорослом растении, разросшемся густыми ветвями)
Бу дойдуга сэрбэйэ үүнэн турар талаҕы, оту-маһы көрүөҥ суоҕа. «ХС»
Манна [Тиксиигэ] хатыҥ эмиэ сиргэ сыстан үүнэр, ол иһин сэрбэйэ үүнэн бытыгыраабыт оттон даҕаны өгдөйөн көстүбэт. «ХС»
Мин иннибэр сиртэн саҥа сэрбэйэн эрэр бэстэр-бэрдьигэстэр тураллар. «ХС»
2. Сааһынан үчүгэйдик сыппатах, ыһыллыбыт-бураллыбыт дьүһүннээх буол (хол., убаҕас, лэппэллибит кыыс оҕо баттаҕа). ☉ Быть, казаться растрёпанным (о коротко подстриженных, торчащих в разные стороны волосах маленькой девочки)
Сорох икки ардыгар, хомулуок болтуотун сыыһын бүрүнэн баран, кэлэр суолбар тоһуйан сэрбэйэн турар идэлэннэ. Амма Аччыгыйа
Баттахчаана сэрбэйэн, Харахчаана чоҕулуйан Далластаатаҕыан! П. Ламутскай (тылб.)
♦ Сиртэн сэрбэйиэҕиттэн — олох кыратыттан. ☉ С малых лет
Онон Саша сиртэн сэрбэйиэҕиттэн ыла эһэтин көрүүтүнэн-истиитинэн улааппыта. М. Доҕордуурап
Хайа хайабытын сиртэн сэрбэйиэхпититтэн билсиһэрбит. М. Доҕордуурап
Букатын сатаммат, сиртэн ситэ сэрбэйэ иликтэриттэн таптаһаллара. И. Сысолятин
ср. телеут. сэрбэй ‘растопыриться, разветвиться’, тув. сирбеер ‘щетиниться; топорщиться’, монг. сэрвийх ‘выступать вверх, торчать’