кэмсин диэнтэн дьаһ
туһ. Кэлин өттүбэр кэмсиннэрэрим, илин өттүбэр эймэнитэрим суох. А. Софронов
«Сымыйалаабыккын кэмсиннэрэрбит буолуо», — Витька-мотуруос дьиппиэн баҕайытык [эттэ]. В. Яковлев

көр дьалыҥ
Айыыһыт ахтылҕана, иэйэхсит илбиһэ - таптаһыы дьалына икки атахтаах этигэр-хааныгар сүлүһүн буолан сүүрэн, эттэри эймэнитэ этитэн, куотан барбыт. П. Ойуунускай
Оҕонньор, оҕото тыыннаах сураҕын истибититтэн, үөрүү-көтүү дьалыныгар таарыйтаран турда. Эрилик Эристиин

1. аат. Туохтан эрэ дьигиһийэн хамсааһын. ☉ Дрожь, судороги
   Титирик орон дьирискэнэ. ПЭК СЯЯ
   Бука бу сиргэ баар кэрэ дорҕоон Эймэнитэр дьирискэнэ, Айылҕа тупсаран, талан, холбоон - Айдаҕа ырыа кэрэтин. Ол иһин туйаарар тойугуттан Ойор күндүл күн уоттанар. И. Эртюков
2. даҕ. суолт. Дьигиһийэр, дьириһийэр. ☉ Звонкий с переливами
   Дьикти чуор, дьирискэн күөмэйдэр сир-сири Дьиэрэччи эймэхтиир этилэр. Эллэй

туохт. Тохтоло суох биир кэм хатан, дьигиһийэр курдук тыаһы таһаар. ☉ Издавать громкий звонкий переливающийся дрожащий звук
Ол дьикти ырыа, Уостан сүтэ-сүтэ, Улаатан дьириһийэн, Илин эҥэр диэки Эҥсэн түһэ турбута. Күннүк Уурастыырап
[Хомуһум] Куппун-сүрбүн иҥэрбит, Кустуктана доҕорбор, Эйээрбэхтиир тойугуҥ, Эгэлгэлээх тылынан, Эйэҕэсчэй сүрэҕин, Эймэнитэ дьириһийэн, Кистэлэҥнээх санаабын Кэпсээхтээн биэрээхтээ! С. Васильев

иһиллээ диэнтэн дьаһ
туһ. Муҥнаах муҥатыйарын таптыыр, эрэйдээх иһиллэтэрин таптыыр (өс хоһ.). Икки кулгаахтааҕы Иһиллэппит, Эйэҕэстэй сүрэхтээҕи Эймэниппит, Ис киирбэх Этэр эгэлгэ тылбынан Этэн кэпсээн көрүүм... Эрилик Эристиин
«Уварканы халлаан сырдыыта иһиллэтэ ыыппытым, Отраднай тыатыгар көһөрбүт үһү, онно улуйбуттар», - диэн бөөҕүнээтэ кини саҥарбакка тура түһэн баран. Л. Толстой (тылб.)

сүүдүй I диэнтэн дьаһ
туһ. Атахтардаах илиилэргин Кэдэрги кэлгийбэхтээн Тимир лиҥкир Түҥкэлийэ хайыыбар Түҥкэлитэн түһэрэммин Иннэ гынан ииннэриэм, Сүүтүк гынан сүүдүтүөм. П. Ядрихинскай
Туундара туналыйар таһаатын, Долгулдьуйар дьүкээбил уотун «Эргырон» эймэнитэ кэпсээтэ, Элбэх сүрэҕи сүүйдэ, сүүдүттэ. И. Федосеев
Тапталлаах, иллээх Ийэ дойдубут сылаас тыына, көҕүлүүр күүрээнэ, …… эппитигэр-хааммытыгар иҥэн, өйбүтүн өрүкүтэр, сүрэхпитин сүүдүтэр. «Кыым»

туттул. сыһ. холб. Этэр санаа дьиҥнээҕин быһа бааччы, иэйиилээхтик бэлиэтээһин дэгэттээх көрдөрөр. ☉ Выражает достоверность высказываемой мысли с оттенком категоричности и эмоционального подчёркивания (и в самом деле, как есть, в действительности)
Чахчытынан эттэххэ, Налбыһахха таптал саҕа Эти-хааны эймэнитэр Эрэй, түбүк элбэх этэ. Күннүк Уурастыырап
Чахчытынан эттэххэ, ыйга биир киилэ этинэн, киилэ аҥаара арыынан аһаан-сиэн ханна ыраатыаҥ буоллаҕай? «ХС»

туохт.
1. Эргэрэн, элбэхтик аалыллар сиринэн кэбирээ, чарааһаа, алдьан. ☉ Истрепаться, протереться, износиться до дыр
Силиппиэн Харайдаанап күнү быһа сиилэс угуутугар үлэлээн, сылайа быһыытыйан, хобулуга халдьаччы элэйбит эргэ бачыыҥкатын аргыый чиҥ-чиҥник уурталаан, өссө да сып-сылааһынан дьиэлээн истэ. Софр. Данилов
[Оҕонньорум] төҥкөйөн, орон анныттан мүлтүччү элэйбит чохороону кытта буруус ылла. Далан
Никита элбэх киһи аалыллан элэйбит түннүк сэҥийэтин ытыһынан имэрийэн ылла, иэдэһинэн сыһынна. Н. Лугинов
2. көсп., кэпс. Сылаарҕаа, сылай, илиһин. ☉ Выбиваться из сил, утомляться, уставать
[Болтоһо:] Эдэр сэнэх эрдэхпинэ Эйигиннээҕэр буолуохтары Этэр тылым эгэлгэтинэн Эт сүрэхтэрин Эймэнитэр буоларым, Элэйэн сылдьабын Эгэлгэни эрэйимэ, эдьиэй! А. Софронов
Соҕотоҕун хаалаат, эр бэрдэ элэйбитинэн, уол оҕо уйарҕаабытынан барда. Амма Аччыгыйа
Эккирэтэ сатаан кэбистим даҕаны Эдэр бэйэм элэйэ быһыытыйдым. Н. Босиков
3. көсп., кэпс. Буолан аас, уурай, баран (хол., кэм уларыйыытын туһунан). ☉ Прекращаться, кончаться, истекать (напр., о каком-л. времени года)
Олунньу ый элэйэ бүтүүтэ, Бааска таһырдьаттан төбөтүн оройунан көрөн, аҕылаан-мэҕилээн көтөн түһэр. Н. Якутскай
Хоту дойду аҕыс ыйдаах кыһына элэйэн, күн лаппа уһаабыта. Н. Абыйчанин
♦ Эргэ бэйэтэ элэйбэт (кур бэйэтэ кубулуйбат) көр кубулуй. Кур бэйэм кубулуйумуна олоробун, эргэ бэйэм элэйиминэ олоробун
□ Арай Сангаар саахтата «кур бэйэтэ кубулуйбат, эргэ бэйэтэ элэйбэт» диэбиккэ дылы, тохсунньу былаанын тоҕон түмүктүүр. «Кыым»
Эт киһи элэйдэ, сыа киһи сылайда көр сылай I. Эт киһи элэйдим, сыа киһи сылайдым. Чэгиэн, чиргэл бэйэм эмэхсийдим. Н. Лугинов
Эт киһи элэйэр, сыа киһи сылайар сордоох сырыылара этилэр. Е. Неймохов
[Дириэктэр Бөхтүүйэпкэ:] Эйигин кытта ньээҥкэлэһэрбиттэн эт киһи элэйдим, сыа киһи сылайдым. Түксү! В. Ойуурускай
ср. алт. эле ‘ветшать, изнашиваться; истлевать’, монг. элийх ‘тупеть, не соображать, говорить бессмыслицу’, элэх ‘изнашиваться, стираться; выветриваться’

1. аат.
2. Туох эмэ атынатына, арааһа, араастаныыта. ☉ Разнообразие, разнородность чего-л.
   Билэрбит элбэҕин! Ол иһин санаабыт эгэлгэтэ элбэҕин! Н. Лугинов
   Александр оҕо эрдэҕиттэн дьоҕурдаах буолан, оонньуур эгэлгэтин оҥороро. М. Доҕордуурап. Эбэ кытыытыгар, үөһүгэр, дьонноох сиртэн тэйэн, кус эгэлгэтэ хараара устар. С. Маисов
   Остолобуой дьиэ остуолларыгар сахалыы бүлүүдэ эгэлгэтэ тардылынна. А. Бродников
   △ Туох эмэ ымпыга-чымпыга, уустук, ииспэрэй уратыта, эриэккэһэ. ☉ Особенность чего-л. сложного, причудливого
   Застава начаалынньыгын эбээһинэһин толоро олорон пограничнай сулууспа үгүс эгэлгэтин билбитим. Н. Якутскай
   Биһиги көрдөхпүтүнэ, киинэни судургу эргитэ эрэ тураҕын, онтукаҥ иһигэр киирдэххэ, эмиэ син эгэлгэтэ үгүс буолуо, бука. Д. Таас
   Эн туттардыҥ чаҕылхай сибэккини Ол санатта ааспыты, кэлэри, Эдэр саас дьикти эгэлгэтин, Таптал этиллибэт кэрэтин. И. Федосеев. Айылҕаҕа эҥин араас эгэлгэ, киһи үөйбэтэҕэ-ахтыбатаҕа туох суоҕа баарай… С. Маисов
3. кэпс. Ким эмэ ол-бу бириинчик баҕа санаата, талымаһа. ☉ Чей-л. каприз, чья-л. прихоть, причуда
   Билигин кырдьар сааспар, олоҕум тубустаҕын аайы, эгэлгэм элбээн иһэр. И. Гоголев
   Ийэҥ төһө да ыарыйдар, соҕотох, атаах кыыһын сэттэ эгэлгэтин толоро сатыыр иһин кыһанар. М. ОбутоваЭверстова. «Һэ, бу оҕо эгэлгэтин!» — оҕонньор мин эппиппин сөбүлээбэтэ. «ХС»
4. даҕ. суолт. Атын-атын, эҥин араас, арааһынай. ☉ Разный, разнообразный
   [Уол] тыа араас кыылларын туһунан эһэтиттэн эгэлгэ кэпсээннэри истэрэ. Далан
   Мэктиэтигэр ойуур быыһа эгэлгэ ырыалаах чыычаах саҥатынан туолла. П. Филиппов
   Бу эһиги национальнай бүлүүдэҕит курдук тэриллибит эгэлгэ аһы көрө иликпин. А. Бродников
   ◊ Күн эгэлгэтэ кэпс. — туох саныыра барыта, туох ааттаах барыта. ☉ Всякая всячина, разные разности, все что угодно
   Өлүөнэ өрүс эбэтигэр, Муустаах муораҕа, араас алтаны, көмүһү, онтон да атын күн эгэлгэтин кэһиитин киллэрэр. Суорун Омоллоон
   Кинилэр күн эгэлгэтин барытын кэпсэтэн, оҕо эрдэҕинээҕилэрин, эдэр саастарын санаһан, ахтыһан бараллар. А. Бэрияк
   Өлөксөй хааһахтан хостоон эрэр курдук күн эгэлгэ кэпсээнин, сэһэнин да истээрилэр чугас эргиннээҕи дьон ааммытын саппаттара. С. Маисов. (Этэр) тыл эгэлгэтэ — тыл баайа, хомоҕой тыл. ☉ Богатство, выразительность языка
   Эдэр-сэнэх эрдэхпинэ Эйигиннээҕэр буолуохтары Этэр тылым эгэлгэтинэн Эт сүрэхтэрин Эймэнитэр буоларым. А. Софронов
   Быдьар тыл эгэлгэтин ол уу баһааччыттан истиэххэ сөп. И. Гоголев
   Этэр тыл эгэлгэтигэр бырааттыы Мординовтар иккиэн умсугуйбут ахан дьон. М. Чооруоһап
   ср. бур. эрхэлгэ ‘каприз’, эвенк. эгэлгэ ‘разнообразие’