сов. 1. (стать мягким) и мил и н, имиллэн сымнаа, эллэн; 2. перен. разг. (о частях тела) имилин, көһүйбүккүн аһар.

килбэһий диэнтэн дьаһ
туһ. [Эллэммит тимирдэри] Биир аалларан килбэһитэр, Иккис үүттэтэн чыскытар. С. Васильев
Нехлюдов …… Неваҕа сылдьар оҥочолор, борохуоттар килбэһитэ дьэрэлиппит эрэһэ долгуннарын одуулаһан, кэҥээбитинэн барда. Л. Толстой (тылб.)

кытар I диэнтэн атын
туһ. Болгуо тимиртэн Булгуччу эллэнэбин. Аал уокка кытардыллаат Оҥоһуллан бүтэбин (тааб.: боккуоп). Кытардыллыбыт тимирдии Сир дойду иэнин сиэн барда. Эллэй
Кытардыллыбыт тимиринэн таарыйар курдук тэһитэ сииллэрэ. МС МК

үүттээ II диэнтэн дьаһ
туһ. Эллэммит тимирдэри Биир аалларан килбэһитэр, Иккис үүттэтэн часкытар, Үһүс суругун, биинтэтин угаттыыр, Төрдүс барытын таҥан холбооттуур. С. Васильев
Билигин үүт бүтэй остуолбатын «Дружба» эрбиинэн эбэтэр бэйэлэрэ оҥостубут араас ыстаныактарынан туттаннар үүттэтэллэр. ПАЕ ОС

1. таптай диэнтэн хай. аата. Кэбиһиилээх отторо таптайыы арыыны санатыахтыы лөһөрүспүт үрэх ходуһатын көрөннөр, кинилэр сүрэхтэрэ хайдах эрэ эриэккэс минньигэстик нүөлүйтэлээбитэ. Айталын
2. Хотуур биитин таһааран, көннөрөн чарааһатыы (өтүйэнэн охсуолаан). ☉ Наколачивание (молотком), выпрямление ударами, отбивка (напр., косы)
   Таптайыыга хотуур тимиргэ эллэнэн, чиҥээн, биитин кылаанын өр тутар дьоҕурданар. ААФ ОИОИС
   Хотууру сытыылааһын сатаан таптайыыттан саҕаланар. ПАЕ ОС

туохт. Мөлтөө (хол., тымныыны этэргэ); сымнаа, сыһый (хол., аты этэргэ). ☉ Слабеть (о морозе); стать уступчивым, присмиреть (о лошади). Кырдьыга, кини тыһытыйан биэрдэ
□ Билиги кэлбит кэрдиигэ Тыыммытын ыкпыт, Тыынньабытын быспыт Тымныы баҕадьы, Тыыҥҥын уйумуна, тыһытыйда. Өксөкүлээх Өлөксөй
Нуоҕалдьын Кугас ат барахсан, Уһун суолтан Уолдьаһа быһыылаата, Амырыыннаах айантан Алларыйан барда, …… Эмньик иҥиирэ эллэннэ, Тыйыс сындааһына тыһытыйда. Күннүк Уурастыырап
Күөх оттооҕу сылгы уоҕа начаас тахсар, тыһытыйар, улгумнук санаа хоту салаллар. Ф. Постников

1. ыйыт. солб. аат. Ханнык киһи эбэтэр туох (түмэр суолт.). ☉ Кто, что (собир.)
   Ким-туох кэллэбарда? — Аргыылап ким-туох кэлбитин сибикилээн, уһукта сатаабыта буолан, сирэйин-хараҕын ньухханан, өрө көрөн сыппахтаата. Софр. Данилов
2. аат суолт. Ким эмэ хайдаҕа, ис дьиҥэ, кырдьыга-сымыйата. ☉ Истинная сущность кого-л.
   Кимим-тугум биллэн хаалыа диэн түүннэри-күннэри куттал. М. Ефимов
   Эн кимҥин-туоххун күн бүгүн билиэхпит. С. Ефремов
   Кырдьар сааспар киммин-туохпун бар дьоммор көрдөрүүм дэниэн эмиэ сөп. С. Федотов
   Хаһыаччыт кимэ-туга «Эдэргэ» эллэннэҕинэ биллэр. «ЭК»
   ◊ Ким-туох буолан (киммин-туохпун диэн) — ханнык да тустаах аата-суола, балаһыанньата, сыһыана суох буолан баран; хайдах. ☉ Не имея соответствующего социального статуса, положения; как, каким образом
   Ханна барыай кимтуох буолан, Муҥнаах сири быраҕан? С. Данилов
   Оттон билигин кимминтуохпун диэн мантан тахсыамый? Н. Лугинов. Кимэ-туга биллибэт — төрдө-ууһа суох, мөлтөх төрүттээх-уустаах; хайдаҕа биллибэт (киһи, дьон). ☉ Неизвестного, незнатного происхождения, рода; неопределенной сущности, неизвестно кто (о человеке, людях). Кини кимэ-туга биллибэт, соҕотох киһи этэ. Кимэ-туга биллибэт дьон элбэх

I
1. аат. Эллэммит, хатарыллыбыт тимир бастыҥа, ыстаал бастыҥ суорда. ☉ Калёное железо, сталь, булат
Дугуй илбис дуксуйан Дуктуруйбутунан кэлэр Отут болуо укулаатынан Омноон-домноон оҥоһуллубут [быһыйа]. П. Ойуунускай
Мастан чиргэлин-киилин биһирээбит, Тимиртэн хатан укулаатын хайҕаабыт. Күннүк Уурастыырап
Оччо хатан укулааттан оҥоһуллубут саабын, Байбал маска булгу охсон, мэлиппитим. К. Туйаарыскай
2. даҕ. суолт. Эллэммит, хатарыллыбыт тимиртэн, ыстаалтан оҥоһуллубут, уһаарыллыбыт. ☉ Закалённый, плавленый из железа, стали, стальной
Сахам сытыы быһыччата, Сахам укулаат быһаҕа. С. Данилов
Улуу бухатыыр Уҥа илиитинэн Умсары тайахтаммыт этэ Укулаат батыйаны. С. Тарасов
Хоһоон диэн масчыкка — сүгэтэ, Отчукка — укулаат хотуура, Көрбөккө — кыраҕы хараҕа, Көппөккө — мохсоҕол кыната! П. Тобуруокап
◊ Укулаат таас уостаах фольк. — олоҥхоҕо саха кыыһын эбэтэр бухатыырын дьүһүнүн (уоһун) ойуулуурга туттуллар уларыйбат эпиитэт. ☉ Один из постоянных эпитетов олонхо, описывающий красоту девушки или богатыря (букв. с губами, подобными полированному, шлифованному камню)
[Куллуруускай бухатыыр] укулаат таас уостаах, уон кириэстээх манньыаты кэккэлэччи туппут курдук сандаҥа маҥан тиистээх [эбит]. ПЭК ОНЛЯ I
Көрдөҕүнэ — дьиэтин хаҥас өттүгэр хандьытаал таас харахтаах, укулаат таас уостаах, сырдык таас сирэйдээх …… түктэри бэйэлээх үчүгэй кыыс оҕо буолан олорор. Саха фольк. Укулаат таас курдук уостаах, Чочу таас курдук муруннаах. Д. Говоров. Укулаат тимир — үс илии халыҥнаах, соччо кэтиттээх буруус тимир. ☉ Брусковое железо толщиной и шириной в три пальца
Хаҥалас хайатын Халыҥ таһаатыттан Укулаат тимири Уһааран ылбытым. С. Васильев
Ол төлөн кутаалыыр суоһугар Укулаат тимирдэр ууллаллар. Л. Попов
Мантыҥ [хотуур] ураты укулаат тимиртэн охсуллубут эбээт, ханнык да тааһынан сотон бааһырдыаҥ суоҕа. С. Сарыг-оол (тылб.)
русск. уклад ‘сталь, которой укладывают или наваривают лёза столярных и других орудий’
II
аат. Туох эмэ (хол., олох) тутула, туруга, майгыта. ☉ Состояние чего-л., образ жизни, уклад
Онон икки аҥаар тыһыынча сыл устатыгар түүрдүү тыллаах омуктар олохторун укулаата олоччу уларыйбатаҕа. Б. Павлов
Төһө да ороскуоттаах буоллар, уруккулуу укулааттаах оскуолаларын тутан олороллор. Венера
Алаас сир оҕото олорор укулаата туспа, тайҕа оҕото сыһыы оҕотуттан туттардыынхаптардыын атын. А-ИНА ДьБО

1. аал диэнтэн дьаһ. туһ. Санааҕа ылларар игиинэн аалларар кэриэтэ (өс хоһ.). [Эллэммит тимири] Биир аалларан килбэһитэр, Иккис үүттэтэн чыскытар. С. Васильев
2. Аалар курдук бытааннык сыылларан айаннаа (нэс көлө айанын туһунан). ☉ Ехать очень медленно (обычно о лошади, быке)
   Кини тойонун тэлиэгэҕэ олордон баран, аргыый айаннаан аалларан испит. Н. Заболоцкай
   Василий Данилов түөрт ырыган оҕуһунан от тиэйэ аалларда. А. Кривошапкин (тылб.)
3. көсп. Дьарҕа буолбут, куруук ыалдьар ыарыыттан эрэйдэн. ☉ Страдать застарелой, хронической болезнью
   Ол кыһыныгар ойоҕостотон ыалдьыбытым, онтон ыла сэллик өлүү буолан аалларан ыалдьа сылдьыбытым. Күндэ
   [Ийэлэр] оҕолоро аһааҕыран Ыарыйдаҕына аһынаннар Түүн ытыыллар... Аалларан бэйэлэрэ ыалдьаахтыыллар. Онтон төрүт кыһамматтар. И. Гоголев
   Аҕам уруккута буолбатах, хараҕа-көһө мөлтөөн, онуоха эбиитин аалларан ыалдьар буолан күн-түүн кырдьан иһэргэ дылы. С. Тумат
4. көсп. Ааспат-арахпат ыар санааҕа эмнэр; ханнык эрэ ааспат санааҕа ыллар. ☉ Постоянно страдать от тяжелых дум; иметь неотвязчивые мысли
   Санаатыгар аалларан аанньа утуйбат, аанньа аһаабат-сиэбэт буолан биллэ хоттордо, көтөхтөрдө. Далан
   Аркадий уол муҥнаах, дьэбиҥҥэ сиэтэр тимирдии, сүрэҕин санааҕа аалларар. Р. Баҕатаайыскай
   Сергей итинник иһигэр уруккуттан ааллара сылдьыбыт боппуруоһа бүгүн кэлэн сааһыланан, олоҕун булбутуттан эмиэ да соһуйа, эмиэ да үөрэ санаата. В. Яковлев
   ♦ Хараҕын аалларар — кими, тугу эрэ куруук абааһы көрөр, көрө-билэ сылдьан кыйаханар, абарар (хол., ордугурҕаан, иҥсэрэн). ☉ Постоянно раздражаться, досадовать при виде кого-чего-л. (напр., от зависти, неприязни)
   «Эмиэ мин баайбар хараҕын аалларда!»— Харытыана хаһыытыы түһэр. «Баайы миэхэ таҥара биэрбитэ». Амма Аччыгыйа
   Ити уонча сүөһүлээхпин, онно хараххытын аалларан эрдэххит дии! Н. Якутскай
   Сир көхсө киэҥ, хараххын аалларыах буоллаххына, атын да оройуоҥҥа халбарыйыллыа! Р. Баҕатаайыскай

даҕ.
1. Босхо, көҥүлүнэн ийэтин эмэ сылдьан торолуйбут. ☉ Отпущенный с маткой детёныш, без ограничений сосущий её, сосунок
Эн миэхэ өрбүт Итии чэйгинэн Итии киллэриниэм, Эмньик тугут этин сиэм, иэхэйикпиэн! Л. Попов
Биэ, эмньик убаһаттан араҕыста да, уойбутунан барар. ПДН БС
Эмньик ньирэй сотору төлөһүйэн кыстыкка үчүгэй туруктаах үктэнэр, элбэх эти биэрэр. НД ДК
2. Сайын устата көҥүл сылдьыбыт, байтаһын (төрөөбөтөх биэ, сүөһү туһунан). ☉ Нагулявший жир за лето (о нежеребившейся в этом году кобыле или нетелившейся корове)
Кулуба хас да сыл курулаппыт уон сэттэ бууттаах оҕуһун өлөрдүлэр, үс эмньик сылгыны тиэрэ көттүлэр. И. Гоголев
Иэҕии хатыҥ сыарҕалаах, Эмньик тураҕас аттаах Тоһугураан оҕонньор Тоҥуу хаары Тоҕо тыырдаран иһэр. С. Васильев
3. көсп., үрд. Имигэс, тыҥ, чэгиэн, быһый (эдэр киһи этин-сиинин, иҥиирин, күүһүн этэргэ). ☉ Гибкий, упругий, налитой (о плотном, сильном молодом теле)
Кинийдэх диэтэх киһи, Кирдигэ даҕаны, Эллэммэт эмньик иҥиирдээх, Сылайбат тыйыс сындааһыннаах, Көҕүрээбэт күтүр күүстээх киһи буолан биэрдэ. Күннүк Уурастыырап
Эдэр булчут дьэргэйэн, Эмньик быһый атаҕа Сири билбэт буола үөрэн Сүүрэн тэйэ истэ. Т. Сметанин
Даайыс манна сүүрбэччэ саастаах эмньик эттээх эдэр кыыс оҕо сүктэн кээлтэ. Н. Заболоцкай
◊ Эмньик кулун <эдэр> саас үрд. — мэник-тэник, оонньуур-көрүлүүр, кыһалҕата суох кэм (үксүн поэз. тут-лар). ☉ Наполненные озорством, приключениями, увлекательные, беззаботные молодые годы
Саныыра буолуоҕа — эмньик кулун эдэр сааһын эбэтэр тоҥуй тапталын. С. Федотов
Эмньик кулун сааһыгар бырах барбыт Ньукуу уолчаан, бокуйа кырдьыбыт оҕонньор буолан, дойдутун быйыл эрэ булла. «ХС». Эмньик сүрэх үрд. — уйан, уйаҕас, дьон кыһалҕатын чугастык ылынар, чараас сүрэх. ☉ Чуткое, нежное, отзывчивое сердце
[Саллаат] Көрөр хараҕа уоттанна, Көөнньөр хаана уоһуйда, Эмньик сүрэҕэ Эрэллээхтик тэптэ. Саха нар. ыр. III
Эдэр киһи эмньик сүрэҕэ кыыс ырыатын хоту аймана сайыста, соҕотох буолбат оҥоһуулааҕын манна өйдөөтө. П. Филиппов
ср. алт. эмтик, хак. имник ‘дикий, необъезженный’, бур. эмниг морин ‘необъезженная лошадь’