сүбэлэс диэнтэн хай
аата. Сорохтор кими ыытар туһунан сүбэлэһиигэ кинини [Микиитэни] олус хайҕаабыттарын хомойо саныыллар. Амма Аччыгыйа
Сүбэлэһии быһыытынан Эрбантей саатын сомуогун туруоран, арҕах айаҕын кыҥаабытынан, Бурхалейы кытта кэккэлэһэн баран иһэр. Эрилик Эристиин
Сүбэлэһии түмүгэр быйыл кыстык устатыгар бөдөҥ сылгыны биири да энчирэппэккэ кыстатарга …… эбэһээтэлистибэ ылынарга быһаарыннылар. В. Протодьяконов
△ Быстах боппуруоһу дьүүллүүр кылгас кэпсэтиһии. ☉ Совещание
Мунньах буолбатах, сүбэлэһии диэбиппит дии. Онон, Мэндэ Сэмиэнэбис, турбакка эрэ, олорон эрэн да саҥар ээ. Софр. Данилов
Дьэ итинник кэпсэтиигэ тиийэн хаалабыт. Ол кэнниттэн оҕолорбут инникилэрин түстүүр туох сүбэлэһии тахсыай. Далан
Кэпсээн өссө кэҥиэн-уһуон, ыанньыксыттары кытары кылгас сүбэлэһии буолуохтааҕа мэһэйдээтэ. С. Никифоров

1. чөмөччү диэн курдук. Чөмүччү хомуллубут утуйар таҥастар сыҥаһа орон муннугар анньыллыбыттар. А. Сыромятникова
   [Гуля] кырабаата хоп курдук, чөмүччү хомулларыгар баҕарара. Е. Ильина (тылб.)
   [Ийэ] пианиноҕа ыһылла сытар нуоталары бэрт үчүгэй гына чөмүччү, саас-сааһынан дьаарыстаабыта. М. Горькай (тылб.)
2. Олоччу, сыыс түһэрбэккэ, энчирэппэккэ (тугу эмэ хомуй). ☉ Целиком, полностью (убрать, собрать что-л.)
   Кинилэр, таһаҕастарыттан тугу даҕаны көҕүрэппэккэ, чөмүччү тиэйэн, салааскаларын соһон иһэллэр. В. Протодьяконов
   Поэт айымньыларын барытын чөмүччү тутан чинчийии, ырытыы билиҥҥитэ суох. «Чолбон»
   Сайын ортотуттан ыла курааннаан бу быйаҥ чөмүччү хомуйулларыгар бэрт үчүгэй күн-дьыл этэ. «Кыым»

туохт., кэпс.
1. Дьаныһан туран көр, одуулаһа сатаа. ☉ Рассматривать очень внимательно, тщательно, вглядываться пристально
Арай оскуолаҕа олорор Верка эрэ тугу эмэ истээри-билээри, соҕотоҕун аан быыһынан көрөн кылахтаһара. Далан
Петя сороҕор поварга ас биэрэрэ. Онуоха биир да кыраамы энчирэппэккэ ыйааһын хараҕын кылахтаһан, повары тымныы ампаарга тоҥорон муҥнуура. ЧКС АК
2. кэпс. Өр сыралаһан, бэрт эрэйинэн кыра-кыралаан тугу эмэ мус, оҥор. ☉ Копить что-л., собирая по крохам; малопомалу делать что-л. в течение долгого времени с большим усердием, прилагая много усилий
Дьэ улахан муҥунан, уһун кыһыны быһа кылахтаһан, ол кэппиэйкэлэр ахсааннара сүүскэ тиийэн сынньаппыттара! И. Семенов. Сайынын бэрт эрэйинэн биир ынахтара сыл тахсар отун кылахтаспыттара. Түһүлгэҕэ т. Мин маны [архыып матырыйаалын] барытын олоҕум устатын тухары кылахтаһан муспутум. «ХС»
3. көсп. Дьаныһан, кыһаллан тугу эмэ гын, оҥор. ☉ Работать, трудиться, делать что-л., заниматься чем-л. усердно, старательно
Оройуоҥҥа эргэ барбыт кыыстааҕар киирэн олорон чааһынан үлэлээн кылахтаспыта. М. Доҕордуурап
Отоммун үрэн сырылатан, ыраастаан кылахтаһан бардым. Н. Габышев
Тыл маастардара суруйааччылар төһөлөөх сыралаһан, кылахтаһан, рукопистарын көстүбэт гына марайдаан, хатхат суруйан «тыл муҥун» көрөллөрүн куруук ахталлар. «Кыым»

I
дьөһ.
1. Этиллэр санаа кимиэхэ, туохха туһуланарын көрдөрөр. ☉ Указывает на лицо, предмет, явление, о которых идёт речь (о ком-чём-л.)
Тоойуом, Саатыыр кыыс туһунан тугу да истэ иликкин дуо? Н. Якутскай
Борохуотунан элбэх сүөһүнү илдьэллэрин туһунан сураҕы Мэхээчэ олус сэргэҕэлии истэр. И. Бочкарёв
Уйгу-быйаҥ туһунан бар дьон үйэ-саас тухары санаа баҕата оҥостоллоро, дьиктилээхэй остуоруйалары айаллара, ырыа гынан ыллыыллара. М. Доҕордуурап
2. Туох эмэ хайысхатын, турар сирин көрдөрөр. ☉ Указывает направление, где расположено, находится что-л. Сайылык бу туһунан буолуо диэн, Тэппэй кыҥырай тыаны быһа түспүтэ. Далан
[Эркээни:] Оҕолоруом, бу үрүҥ көмүс иҥэһэни Бу Ытык Хатыҥ сүрүн салаатыгар Күн тахсар сирин туһунан ыйааҥ. И. Гоголев
Отуум бу туһунан буолуо диэбит сирбинэн, быһа көрөн кэбистим. Т. Сметанин
II
1. сыһ. Атыттарга холбоспокко, холбообокко, туспа. ☉ Обособленно от других, отдельно, в одиночку. Туһунан олор. Бу кинигэни туһунан уур
□ Эргийдэрбин иэччэҕим эмтэрийдин, Хайыстарбын хаалдьыгым хайыннын! Улуу дьон, туһунан сылдьыҥ! Ньургун Боотур
Сүүрэн кэлбитим иһитим умса түһэн сытара, хаппаҕа туһунан барбыт, саһылларым оҕолоро суох этилэр. Суорун Омоллоон
Тойомсук, улахамсык салайааччы диэн туһунан буолар эбит. «Кыым»
2. даҕ. суолт. Бэйэтэ тус туруктаах, атыттарга киирсибэт, туспа. ☉ Существующий отдельно от других, отдельный, особый. Биһиги бэйэбит туһунан нэһилиэк буолабыт
□ Оттон кэнники үөскээбит былыргы сэһэннэр, үһүйээннэр бэйэлэрэ эмиэ биир туһунан бэлиэ өрүттээхтэр
Саха фольк. «Туһунан ыал туһунан олоруохтаах, уу чугаһа, уруу ырааҕа ордук», — диэн өйдөөҕүмсүйбүтүм дии. Э. Соколов
Оҕуруот аһын үүннэрэн баран, тугу да энчирэппэккэ туһанар, эмиэ бэйэтэ туһунан уустук уонна умсугутуулаах дьарык буолар. ЕАМ ББКП

1. аат.
2. Көлүөнэттэн көлүөнэҕэ бэриллии (хол., киһи үчүгэй, куһаҕан хаачыстыбата, хараахтара). ☉ Унаследование какого-л. свойства, качества от предшествующих поколений, преемственность
   Оокко Бухатыыр былыргы бухатыыр утум ханнык эрэ ситимэ сөп түбэһэн үөскээбит киһи буолуохтаах. «ХС»
   Билиҥҥи дьиҥнээх саха эмчиттэринэн бу дьонтон [ойууннартан, отоһуттартан] утум ылбыт, кинилэртэн уһуйуллубут эрэ дьону ааттыахха сөп. В. Кондаков
   Бу бөһүөлэккэ, маҥан тураах кэриэтэ, кини ынаҕа суос-соҕотох ыраас хааннаах саха боруодата. Тойонун аах ынахтарын утума этэ. «Чолбон»
3. Туох эмэ салҕанан барар ситимэ, салҕаныыта. ☉ Последовательная смена, переход чего-л. от одного к другому, преемственность, связь
   Саха омук быһыытынан уратытын, үгэстэрин, култууратын энчирэппэккэ бүтүн тутан хааларын ситиһэр санаа утума хаһан да быстыа суохтаах. Күрүлгэн
   Араас норуоттар кымыһы тус-туспа ньыманан оҥороллор, онон кымыстарын састааба эмиэ ураты буолар. Ол гынан баран, кымыс оҥоруу утума барыларыгар биир буолар. ААФ КС
   Ол эрээри, саас эрдэлээн да, хойутаан да кэллин, үүнээйилэр сайдыыларын утума кэһиллибэт. МНА ФГ
   Инньэ гынан утум, тыыннаах үгэстэр умнуллубат кыахтаммыттара. «К»
4. даҕ. суолт. Көлүөнэттэн көлүөнэҕэ бэриллэр. ☉ Потомственный, наследственный. Кинилэр утум уус дьон
   □ Утум маннык дьон буоллахтара. ПЭК СЯЯ
   «Ити иирээки эмээхсин, утум иирээки этилэр, эрэ иирэн өлбүтэ», — диэтэ Сортуохап өрүһүспүт курдук. А. Сыромятникова
   ср. др.-тюрк. уд ‘следовать, присоединяться; передаваться’, монг. удам ‘наследственность’

көр абыран
5
- Таҥара баарына, эппит тылбын энчирэттэхпинэ, этиҥ үлтү түстүн!.. - Истэн туһан. «ХС»

туохт. Аймаан аҕыйатан, энчирэтэн кэбис. ☉ Рассеивать, расходовать, уменьшать
Алаас-сыһыы тухары Ааллаһан үөскээбит Аһаҕас туйахтаахтарбын Аймарытар буолаайаҕыт. П. Ойуунускай

энчирэт диэнтэн атын
туһ. Күһүн кыстыкка биэс сүүс уон икки борооску хотоҥҥо киллэриллибитэ энчирэтиллибэккэ иитиллэн турар. «Кыым»
Аҕата эппитин курдук, бурдук ханна да энчирэтиллибэккэ аналлаах сирдэригэр тириэрдиллибитэ. «ХС»

аат.
1. Сүһүөхтэрдээх көҥдөй умнастаах, куолаһыгар туораах сиэмэлэрдээх, оҥоһуулаах сиргэ аска анаан ыһыллар үүнээйи култуурата. ☉ Зерновые растения
Сытыган лаҥхатын өрт уотунан куугуначчы салатан, ыраастаан-чэбдигирдэн баран, үтүө ходуһаны таһаар, бурдугу, оҕуруот аһын үүннэрэн үллүктээ. Амма Аччыгыйа
Күһүн буолан от-мас хагдарыйан эрэр, оттон холкуос бурдугун үксэ хомулла илик. Т. Сметанин
Бэс ыйын саҥатыгар үстүөрт түүн субурутан хаар хаһыҥнар буолуталаатылар, бурдук үлүйдэ, отмас сиэмэтэ кэҕиннэ, үүнээйи чэмпэрдэ. У. Нуолур
2. Бурдук үүнээйи ас буолар өттө — туорааҕа, сиэмэтэ. ☉ Зерно, семя зерновых
Сиэҥкэ диэн Доромоон тоҕустаах оҕото, суол аанын диэки туран, кэлиигэ бурдук сынньар. Күндэ
Хачыгыр чабычахтаах бурдугуттан биирдэ балтаччы баһан, онон-манан ойута барбыт тааһын айаҕар кутан биэрдэ. Эрилик Эристиин
Лоҥкууда сиһин солоон аҕыйах сылларынан аҥаардас солооһуннарга эрэ бурдугу ыһар буолуохпут. М. Доҕордуурап
3. Ас бэлэмнииргэ анаан бурдук туораахтара мэлийиллэн бороһуоктуҥу көрүҥнэммит мээккэтэ. ☉ Мука
Хотонтон Хобороос, Даайыс тахсаллар, таҥастара бурдукка биһиллибит. А. Софронов
• Бу оҕом хантан харчы булан, үрүҥ бурдук атыылаһаҕын? — Тыый, ийээ, оттон дохуоппар кэллэҕэ дии. М. Доҕордуурап
Дьахтар имигэс тарбаҕынан лапса оҥорон бурдукка булкуйар, өрүтэ көтөҕөн таммалатар. Н. Габышев
4. эргэр. Бурдук быһыллан түүтэхтэммитэ. ☉ Сжатый хлеб (в снопах)
[Дьаакып:] Хобороос, бурдуккун киэҥ сиргэ таһырдьа таһаар. А. Софронов
Доромоон астыы олорор бурдугун тиэтэйэсаарайа хомуйан баран, дьиэтин харбаан кэбистэ. Күндэ
Кыдаманан эһиллэр, Кыстык оппут кээһиллэр, Кыһыл көмүс бурдукпут Кылааттара чуоҕуспут. А. Абаҕыыныскай
5. Хатарыллыбыт эт эбэтэр үүнээйи аһылык мээккэтэ. ☉ Мука из сушеных мясных или растительных продуктов
ХIХ үйэ ортотугар унньуула бурдуга Дьокуускай баһаарыгар атыыланара уонна буута буут сэлиэһинэй бурдук сыаната сыаналааҕа үһү. Багдарыын Сүлбэ
Сүөһүгэ анаан үрдүк белоктаах аһылыктар улам элбэхтик оҥоһуллуохтара: балык уонна уҥуохтаах эт бурдуга, аһылык буолар доруоһалар, фосфаттар. ЭБТ
ср. тюрк. бүртүк ‘зерно’
◊ Бурдугу астаа — түүтэх бурдугу үлтү сынньан туорааҕын арааран ыл. ☉ Молотить (напр., снопы вручную)
Сайыныгар кыстык дьиэҕэ үүт кыынньараллар, бурдук астыыллар, тирии имитэллэр. Амма Аччыгыйа
Доромоон, отуччалаах киһи, уҥа диэки олорон, хаппыт сүөһү тириитигэр хас да түүтэх бурдугу киллэрэн, биир улахан саар ыаҕаска бурдук астыы олорор. Күндэ
[Түүтэхтэри] Итини молооччугунан (ураҕаска баайыллыбыт эпчиргэнэн) үлтү кырбыыллар. Бу аата бурдук астыыллар. Багдарыын Сүлбэ. Бурдугу ыс — анаан бэлэмнэниллибит сиргэ туораах бурдугу тарҕата ыһан эбэтэр анал массыынанан олорт. ☉ Сеять (зерно, хлеб)
[Мэхээлэ:] Холобур хайдах бурдугу ыһары, оту оттууру, сүөһүнү иитэри көрдөрбүт киһи, син ону үтүктэн иһиэ этилэр. А. Софронов
Ким сүөһүнү иитиэй, ким даҕаны бурдугу ыһаат, бааһына диэки күһүҥҥэ диэри эргиллэн көрбөт, от хомууругар барар. П. Егоров. Бурдук ас — бурдуктан оҥоһуллубут астар. ☉ Мучные изделия
Оччотооҕу кэмҥэ Саха сиригэр бурдук ончу ыһыллыбат буолан, бурдук ас суоҕа. МНН
• Чэйдэрин испэккэ эрэ бары матыспакка, ымсыырбыт-баҕарбыт курдук аһыы олороллорун көрөн баран, кырдьык, өтөр бурдук аһы амсайбатах дьон барахсаттар эбит ээ, — дии санаатым. А. Софронов
Майаҕа кулинарнай маҕаһыын эмиэ үчүгэйдик үлэлиир. Манна саха лэппиэскэтин, буспут сылгы этин, соркуойдаммыт балыгы, бурдук ас арааһын уо. д. а. атыылаһыахха сөп. «Кыым». Бурдук аһылыктаах — бурдугу сиир, бурдугунан аһылыктанар. ☉ Питающийся хлебом; зерноядный
Арыыбурдук аһылыктаах, Араҕас дьоруо аттардаах, Амма, Таатта оҕолоро, Артыаллаахпын билэннэр, Ахтан ааспат буоллулар. Саха нар. ыр. II. Бурдук атаҕа — бурдугу бастакы көтүтэн ыраастааһын тобоҕо. ☉ Остатки, охвостья зерновых после первой очистки
Күүтүүлээх дохуот дьэ түҥэтиллэр буол-ла. Дьон сугулааҥҥа муһунна. Элбэх үлэһиттээх дьон арыыны, эти, бурдук атаҕын ылаттаатылар. Н. Босиков
Элбэх аһылыгы бааһынаттан мунньуохха сөп. Ол курдук бурдук атаҕын, мэкиинэни, соломону кыратык да энчирэппэккэ хомуйуллуохтаах. «Кыым»
Үүнүүлээх от, бурдук атаҕа хадьымалга сытан ардаҕа суох күннэргэ ситэ куурбат, түүн аайы силбигирэр буолла. САБСБ. Бурдук бааһыната — бурдук ыһарга анаан хорутуллубут сир. ☉ Вспаханное поле для зерновых
Бурдук бааһынатын кытыытыгар, Булуук ойоҕос арытыгар, оннооҕор сыһыы ортотугар, От ньуурун талыытыгар, сыыс от кыбыллан тахсааччы Сытыган эрбэһин баар буолааччы. С. Васильев. Бурдук буолага — бурдук ыһар сир. ☉ Пашня
Сырдык, ыраас сарсыарданы эҕэрдэлээбиттии, бурдук буолагын үрдүнэн күөрэгэй чыычаах көмүс чуораан куолаһа дьырылыырчарылыыр. Н. Якутскай. Бурдук быһааччы — бурдугу сиэрпэнэн быһар киһи. ☉ Жнец
Кинилэри кытта Кэлбиттэр онно Улуу мунньахха Тыа, куорат дьоно: Тимир ууһа, Таҥас баайааччы, Ыал хамначчыта, Бурдук быһааччы. С. Данилов. Бурдук быһар массыына — бурдугу быһан түүтэх-түүтэх түһэрэр массыына. ☉ Жнейка
[Чокуурап:] Бүгүн ити сарайга баар бурдук быһар массыынаны көрөн, өссө өрөмүөннүөххэ наада. С. Ефремов. Бурдук (миэлиҥсэ) быыла — миэлиҥсэҕэ тартарыллыбыт бурдуктан көтөн онно-манна (истиэнэҕэ эҥин) түспүт өттө. ☉ Мучная пыль, осевшая на стены и другие предметы
Биэрэ эмээхсин куулу ылан көрбүтэ: түгэҕэр икки кии-лэ холобурдаах мээккэ бурдук сылдьар эбит. — «Ээ, миэлиҥсэ быылын сотон аҕаллым, бурдуккар холбуу кутан кэбис», — диэтэ оҕонньор. Д. Таас
Быйыл кыһын сааһа сүүрбэтин туолан, Арыпхаджаев барабыыгын бурдугун быылыттан ороон, [Абдуркулланы] саллаакка ылбыттара. Эрилик Эристиин. Бурдук кылаата — түүтэхтэммит бурдук кэбиһиллибитэ. ☉ Скирд, скирда (снопов)
[Егор Егорович] Илин диэки сонуок кэтэҕэр, бурдук кылаатыгар, аттаргын, мин кэргэммин сибилигин илт. С. Ефремов. Бурдук маҥхааһайа — ыраастаммыт, куурдуллубут туораах бурдугу харайар ыскылаат. ☉ Зернохранилище
Бурдук ото — соломо диэн курдук. Маайыс быыс буллар эрэ хомуһунан оонньуур, бурдук отунан, күөл хомуһунан «кырыымпа» оҥостон, ыллыыр. Амма Аччыгыйа
Үүнэн турар бурдук отуттан ырыыгдаҕар сарыннаах, самнаҕар кааскалаах, бэрийбит күтүр, — субу бэттэх сүүрэн дарайан иһэрэ. Суорун Омоллоон
Эргэ тапчаан ороҥҥо, Ботуой курдук симиллибит Бурдук ото матарааска, Уута кэлэн биэриминэ Утуйбакка сытта Ымыы. Күннүк Уурастыырап. Бурдук силим — мээккэ бурдугу ууга суурайан оҥорбут силим. ☉ Мучной клейстер
Бурдук сирэ — бааһына диэн курдук. Тыаны туораан иһэн тыа саҕатыгар өтөх томторугар, бурдук сиригэр, мин ыалым Арамааскы уолун Уйбаанчыгы оҕус сиэттэрэн сир хорута сылдьарын көрөммүн, онно бардым. Амма Аччыгыйа
[Варя:] Бардыбыт, бардыбыт тыаҕа, — Бурдук сирин кэҥэтиэхпит, Өлгөм үүнүүнү ылыахпыт. С. Ефремов
«Доҕордоһуу» холкуос ыаллара, Дойду нэлэмэн кытылыгар Бурдук сирэ солоннулар, Булуук, барана булуннулар. С. Васильев. Бурдук соҕотуопката истор. — судаарыстыба сэбиэскэй кэмҥэ былаан быһыытынан холкуостартан, сопхуостартан хомуйар туораах бурдуга. ☉ Хлебозаготовки
Тихон Павловы нэһилиэгэр бурдук соҕотуопкатын тэрийэ, кулаактарга садаанньа биэрэ, ону толотторо сырыттаҕына, ыкса күһүн кулаактар саанан ытан өлөрбүттэр. А. Бэрияк
Өрөспүүбүлүкэ киин оройуоннарын бары холкуостарыгар, сопхуостарыгар даҕаны бурдугу соҕотуопкалааһын саҕаланар кыахтаныах этэ. П. Егоров
Бурдук сонуога — бааһына диэн курдук. Үрэх арҕаа саҕата, ытыс саҕа лоскуй бурдук сонуогуттан ыла, ыраас халдьаайы буолан барар. А. Бэрияк. Бурдукта быс эргэр. — үүнэн турар бурдугу сиэрпэнэн быһан түүтэхтээ. ☉ Жать хлеб (вручную)
Тойоммут аахха эрдэхпитинэ, бурдук быһа сылдьан Мэхээскэни кытта аргыстаһан кэлбиппин көрөҥҥүн кыыһырбытыҥ. Амма Аччыгыйа
Сатала суох астаах, Саһархай куоластаах, үүнүүлээх бурдугу быһыахпыт, Үгүс көп түүтэҕи таһыахпыт. Күннүк Уурастыырап
Дьэ ол курдук, Хайа баайын хаһан, ыстаал кутан, бурдук быһан, Үүнэр-сайдар олох кэскилин оҥостобут. А. Абаҕыыныскай
Бурдук тардар таас көр суоруна. Көтөр буордаах саха балаҕана, Көмүлүөк куйаас сыралҕана, Бурдук тардар таас сыналҕана, Ыһыырынньык Үгээрдээх чаана... Эллэй. Бурдукта тарт — суорунаҕа туораах бурдугу мэлий. ☉ Молотить зерно (на жерновах)
[Хобороос:] Даайыс, ынах киириитэ чугаһаата, онуоха диэри бурдукпутун тардыах.А. Софронов. Мин саах күрдьэбин, торбуйах уулатабын, бурдук тардабын, мас кыстыыбын, кэргэттэр олорор дьиэлэриттэн тахсаммын тойонум аахха үлэлиибин. Амма Аччыгыйа
Хара өлүөр диэри, кыайбатар даҕаны, бурдук тардар, муус көтөҕөр, от мунньар, бурдук ыһар, бугул угар киһи буолла. Суорун Омоллоон. Бурдук үлэтэ — бурдугу ыһыы уонна хомуйуу үлэтэ. ☉ Работы по посеву и уборке хлебов. Бурдук үлэтэ буолла дии. Быйыл бурдук үлэтин күннэригэр өр утуйбаттар
□ [Түмэппий:] Оппут — бурдукпут үлэтэ бүттэҕинэ, сирбит баарданыыта бүттэҕинэ, уопсай хотоммутун тутуохпут баар ээ, доҕоттор. Күндэ. Бурдук хадьымала — быһыллыбыт бурдук сиригэр хаалбыт бурдук отун төрдүгэстэрэ. ☉ Жниво, жнивье, стерня. Бурдук хомуура — үүнэн буспут бурдугу сиэрпэнэн, массыынанан, комбайнынан быһыы, быстарыы. ☉ Жатва (уборка урожая).

аат. Сүөһү, киһи этин таһыгар эбэтэр иһигэр үөскүүр дьапталҕа. ☉ Жировое отложение в теле животных, человека, сало
[Огдоос:] Байтаһын дьахтар олоруохтааҕар мууһу да киллэриэ эбит, сыата быһыттыа диэн харыстаан эрдэхтэрэ дии. А. Софронов
Үөлбүт мундубут сыата таммалаан, уоппут күлүм аллайтыыра. Н. Габышев
Туустаах сибиинньэ сыата остуолга ууруллубут. «ХС»
♦ Быс да сыа, бас да арыы көр быс
Билигин биһиги олохпут, сахалар этэр үгэспитинэн, быс да сыа, бас да арыы буолла. М. Доҕордуурап. Сыа бас кэпс. — бытааннык толкуйдуур киһи. ☉ Тугодум
Ол киһи оҕо эрдэҕиттэн сыа бас. Сыанан (сыанан-арыынан) аҕаабат көр аҕаа. Маайа олоҕун ким чэпчэки диэҕэй? Сууттамматар даҕаны, хаайыыга олоро түһэн тахсыыта сыанан аҕаабатаҕа. П. Аввакумов
Кырдьыга даҕаны, бу сыралҕан куйааска, кумаар, күлүмэн түспүт кэмигэр, …… баҕана үүтүн хаһыыта, боробулуоха тардыыта, сыанан-арыынан аҕаабата чахчы. И. Никифоров
Сыл аайы биэстии сүүс табаттан мэлийэр сыанан аҕаабат. С. Курилов (тылб.). Сыалаах ытыстаах — үтүө майгылаах киһи. ☉ Добрый человек (букв. имеющий жир на ладони). Эмээхсин барахсан сыалаах ытыстаах киһи этэ. Сыа-сым (сыасаламаат) курдук — олус харыстаан, энчирэппэккэ (хол., тугу эмэ тут). ☉ Очень бережно и любовно (напр., относиться к чему-л.)
Дьиэ кэргэнэ били балыктарын буһаран сыа-саламаат курдук сиэн-аһаан баран, идэлэринэн, лэппиэскэ оҕолоох чэй истилэр. Күндэ
Ньымааттаабатах булпун эттээн-эллээн сыа-сым курдук сүктүм. Н. Абыйчанин
Эн кинилэри көрдөххүнэ, хайдах эрэ ханнык баҕарар аһы сыа-сым курдук тутан-хабан минньигэстик астыыр асчыттары саныы түһүөҥ. «ХС». Сыа саллыма түөлбэ. — бэрт түргэнник, дөбөҥнүк. ☉ Очень быстро, легко
Оччоҕо [саҥа тыраахтар ыллахпына] мин эйиэхэ уон икки тиити сыа саллыма состорон биэриэм. Р. Кулаковскай
Сыа (сыата) сиэт көр сиэт II. Хор, оҕом бэлиэр сыа сиэтэр дьахтар буоллаҕа, аны арыгы амсатыа. Суорун Омоллоон
Дьүөгэлэриҥ бары ыал буолан эрэллэр дии. Эн хаһан сыа сиэтэҕин? «ХС». Сыата уулбут — баайыыга, көлүүргэ сылдьыбатах (уойбут ат туһунан). ☉ Резко исхудать, сбросить вес (о ранее не объезженной упитанной лошади). Бу ат эмискэ үлэлээн сыата уулбут
□ Тот аты тутаат, миинэн айаҥҥа илдьэ бардахха, ат ол күнүнэн сыата ууллан, этэ-хаана харааччы буһан хаалыахтаах. Н. Заболоцкай. Сыатын сууйар — наһаа илистэн эбэтэр тоҥон-хатан, түргэнник быһа түһэр, ырар, сыата баранар (сылгы туһунан). ☉ Отощать в результате переутомления или долгого пребывания на холоде (о лошади; букв. жир свой смывает)
Хаһыы сылгыта, кыһын чэлгиэн, тыаллаах сиргэ сырыттаҕына, сотору сыатын сууйан кэбиһэр. СГФ СКТ. <Сыа> хаары бааһырдан сырыт көр хаар. Сыа хаары бааһырдан сырыттаҕа
◊ Балык сыата — балык ис сыата. ☉ Внутренний жир рыбы (рыбий жир). Хара килиэбинэн уонна балык сыатынан аһаатахха, киһи өйгө тутар дьоҕура биллэрдик тупсар
□ [Кыыл аһылыгар] битэмииннээх аһылыктартан гидролизнай доруоһаны, балык сыатын туһаналлар. АВЛ ССКИи
Рациоҥҥа сүмэһиннээх аһылык итиэннэ доруоһа, ону тэҥэ балык сыатын суотугар минеральнай бэссэстибэлэр уонна битэмииннэр бэриллэллэр. БЗИ СА. Бүөр сыата — сүөһү, кыыл бүөрүн бүрүйэ үүммүт сыа (төһөнөн сыалаах да, соччонон эмис сүөһү (кыыл) диэн буолар). ☉ Почечное сало животного, зверя (как показатель его упитанности)
[Саламаат] Алтан олгуй муҥунан Бүөр сыата бүөрүмньүлээх, Харта сыата ханыылаах Араҕас арыылаах. С. Зверев. Кыһыл сыа — сылгы орто уойуулааҕын көрдөрөр бэлиэ (ону сылгы саалын тутан көрөн быһаараллар). ☉ Красный жир, имеющийся только около холки коня (средняя степень ожирения конного скота — выше, чем тыҥа сыа ‘белый жир’, — для её определения ощупывают шею). Биэбит кыһыл сыаламмыт. Мас сыата — мас сымалата. ☉ Древесная смола. Оҕо ыстаана мас сыата буолбут. От сыата — от бытархай тобоҕо (сиэмэлэр, от хаппыт сэбирдэҕин, сибэккитин үлтүрүйбүт кыырпахтара). ☉ Сенная труха
Күнүс хаар үрдэ ирэн дьиппинийэр, түүн көмүрүөтүйэ тоҥор. Чигдигэ от сыата быһыта сиэн, чалбах ньалҕарыйар. Амма Аччыгыйа
Чигдигэ биир кыракый чыычаах, от сыатын тоҥсуйа-тоҥсуйа, ойуоккалыы сылдьарын көрөн, бултаһаары чаачар саа оҥостор түбүгэр түһэбин. Н. Якутскай
Көмбүкүөрүмҥэ от сыатын булкуйан биэс улахан чааҥҥа, икки буочукаҕа көөнньөрбө оҥороллор. «Кыым». Сыа арыыта — аска туттарга анаан уулларыллыбыт сыа. ☉ Растопленный для приготовления пищи жир
«Бу баар», — Миитээски ороҥҥо кытаран сытар холу, дьэҥкир арыыны уонна сыа арыытын ыйда. Болот Боотур
Боккуой эмээхсин хара дьиэҕэ уматарга сүөһү куолайыгар сыа арыытын кутан тоҥорор буолара. А. Сыромятникова
Сыа балык — ньоҕор диэн курдук. Мин аҕабынаан, сыа балыктаах, күстэхтээх, майаҕастаах туора үрэҕи сэтиринэн быһан, туу укпуппут. Н. Якутскай
Уу сып-сылаас. Муҥхалаан хас да биэдэрэ сыа балыгы хостоон таһаардылар. ИИА КК
Амма өрүскэ сыа балык, быйыт, майаҕас, бил саамай хойуута уутуйан үөскүүр. «ХС». Сыа кыдьымах — кыһын өрүс туруутун саҕанааҕы бастакы чараас муус. ☉ Тонкий лёд в начальный период ледостава
Ааспыт сыллаахха кинилэр мантан тиһэх теплоходтартан биирдэстэринэн, алтынньы ортотугар, сыа кыдьымах диэн ааттанааччыны — өрүс туруутун бэриэччитин кытта бииргэ устубуттара. ЭБЭДьА
Сыа мас — сыалаах мас диэн курдук (көр сыалаах). Бултааһын саҕаланыытын саҕана тииҥ үксүн ордук аһылыктаах сирдэргэ — тиит, сыа мастаах тыаларга, харыйа уонна бэс мастаах чагдаларга баар буолар. БК БК
Сыа мас төргүү мутугар, хаартан икки аҥаар сүөм холобурдаах үрдүгү хаалларан, түүгэ биһиллэн тоҥоруллубут бөтүөн этинэн мэҥиэлээн, маҥан ситимҥэ күөгү ыйаабытым. Н. Борисов. Сыа мурун — үөл кус арааһа: хотугу полюс таһынааҕы муораларга олохсуйар чэпчэки түүлээх кус. ☉ Гага
Манна Хотугу Муустаах муораҕа кэлэн сайылыыр сыа мурун, Сибиир гагата, Канада туруйата уо. д. а. бааллар. «Кыым». Сыа таас — көтөр сымыытын саҕа бөкүнүктүҥү, мүлүркэй быһыылаах, дьэҥкирдиҥи саһархай таас. ☉ Галька кремнезёмная
Дүлүҥ үрдүгэр сыа таас сыста сылдьар үһү (тааб.: тобук харчы уҥуоҕа). Сыа таас курдук сырдык сэбэрэлээх кыыһы сиэтэн киллэрбитэ. «Кыым»
Туруору таас хайа сирэйиттэн сыа таас түспүтэ уонна аллара диэки, тииттэр быыстарынан өрө көтө-көтө дьурулуу турбута. Р. Стивенсон (тылб.)
Сыа түү — обот түү (быччархай) диэн курдук (көр обот). [Охоноон] имэрийэимэрийэ дурдатыгар илтэ, кутуругун төрдүттэн сыа түүтүн быһа тарта. Н. Лугинов. Сыа хаар — саҥардыы түспүт, чиҥии илик сымнаҕас хаар. ☉ Свежевыпавший снег
Кини иннигэр билигин хаһан да тыытыллыбатах сыа хаар кылбайа сыппыта. Н. Заболоцкай
Саҥа сыа хаарга солоҥдо, кырынаас, куттас куобах атахтарынан оһуор аспыттар. М. Доҕордуурап
Сыа хаары кэһэн, сатыы киһи суола бара турда. Н. Павлов. Сыа чүмэчи — сүөһү, кыыл сыатын уулларан оҥоһуллубут чүмэчи. ☉ Сальная свеча
Биир чааһынан кини сыа чүмэчи симириктээбит остуолун аттыгар тиһэх сүбэни ылан бүттэ. Амма Аччыгыйа
Арай биирдэ уһуктан кэлбитэ, уҥа остуолга сыа чүмэчи үдүк-бадык умайбыт, хайыы-үйэ аһаан туран эрэллэр эбит. Эрилик Эристиин. Бакыат иһигэр бүтүн биир сыа чүмэчи сууламмыт. Д. Родари (тылб.). Толу сыа — сылгы толору уойуулааҕын көрдөрөр бэлиэ (ону сылгы саалын тутан көрөн быһаараллар). ☉ Полный жир (большая степень упитанности конного скота, для её определения ощупывают шею). Биэ толу сыата лаппа биллэр буолбут. Тыҥа сыа — сылгы кыра уойуулааҕын көрдөрөр бэлиэ (ону сылгы саалын тутан көрөн быһаараллар). ☉ Неплотный, рыхлый жир (низкая степень упитанности конного скота, для её определения ощупывают шею). Тыҥа сыа эрэ биллэр. Уҥуох сыата — сүөһү, сылгы, кыыл уҥуоҕун силиитэ. ☉ Костный мозг. Уҥуох сыатын баһан сиир. Үүт сыата — үүт хойуута (ыаммытынан үүтү сөрүүн сиргэ уон икки-уон аҕыс чаас устата долгуппакка туруордахха, үрдүгэр дагдайар сүөгэйэ). ☉ Жирность молока
Үүт сыата ааспыт сыл тустаах кэминээҕэр 0,3 бырыһыанынан намыһах. «Кыым»
Үүт сыатын үрдэтии — бу элбэх сыралаах үлэттэн тахсар дьыала. ПТК. Хаар сыата — хаар үрдүн сымнаҕас араҥата. ☉ Мягкий верхний слой снега. Оҕо атаҕын суола хаар сыатын араастык оймообут
□ Кинилэр бэйэлээхтэр [табалар] …… халыҥ хаар сыатын быспакка, холкухолкутук уурталаан быыраҥнаһан букатын чугаһынан (бэрдээҥки тэбиитин иһинэн) кэлэн аастылар ээ. Н. Заболоцкай. ДТС, тюрк. йаҕ, саҕ, чаҕ, коми сыв ‘жир, сало’