прил. 1. лит. эпическэй (эпос майгыннаах, эпоска киирсэр);2. (бесстрастный, величаво-спокойный) эпическэй, сүдү холку.

ж. былина (нуучча норуотун бухатыырдар тустарынан эпическэй ырыата).

ж. 1. санаа; погрузиться в думы санааҕа түс, толкуйдаа; 2. ист. дума (Рос-сияҕа киин уонна олохтоох салалта органнарын аата); Государственная дума Государ-ственнай дума; Боярская дума Боярдар думалара; 3. лит. дума (Украина норуотун исторический эпоһын жанра — эпическэй поэма).

кыбылын диэнтэн холб. туһ. Манчаары туһунан, арааһа, бастакынан да буоллаҕа буолуо, Өксөкүлээх үгүс матырыйаалы хомуйбут: дьэ бу киһи олоҕун остуоруйатын эпическэй далааһына, ону сэргэ лирическэй тиэмэ кытта кыбыллыһан онно киирсэрэ — киһини сөхтөрөр. «ХС»

айыы-хаан аймаҕа (аймахтара) фольк. — Орто дойду дьоно; саха норуотун эпическэй аата. ☉ Люди Срединной (подсолнечной) земли; эпическое название якутского народа
Арҕаһыттан тэһииннээх Айыы-хаан аймаҕын Алгыһын салайарга Анаабыттара эбитэ үһү [иэйэхсит хотуну]. П. Ойуунускай
Айыы-хаан аймаҕын араҥаччылыыр Аал Луук Мас намылыйа айгырыыр. Баал Хабырыыс

аат. Тугу эмэ сыаналыырга, быһаарарга уонна наардыырга төрүт буолар бэлиэ, кээмэй, кэриҥ. ☉ Критерий
Эн этииҥ …… ханнык да киритиэрийи суох гынар. Далан
Литературоведческай наукаҕа лирическэй-эпическэй айымньылар формаларын арааран өйдүүргэ биирдик олохтоммут кэриҥ (киритиэрий) оҥоһулла илик. Эрчимэн
Синонимнары быһаарыыга чуолкай киритиэрий суоҕа мэһэйдиир. ННН СТМО

аат. Ким, туох эмэ инникитин, аналын өтө көрөн быһаарыы. ☉ Предсказание, пророчество, прорицание
Саха поэзиятын аан маҥнайгы эпическэй хараҥаччыта — «Ойуун түүлэ» инникини өтө көрүү, төлкөлөөһүн быһыытынан суруллубута. Эрчимэн
Номох быһыытынан төрүт өттүн төбө оҥорон сэргэни таҥнары анньан туруоруу таҥнары кырааһыҥҥа, төттөрү төлкөлөөһүҥҥэ тэҥнэһэрэ. КДьА

аат. Норуот тылынан уус-уран айымньытын көрүҥэ: аптаах-алыптаах, өйтөн оҥорон күүркэтиилээх өрүттэрдээх орто кэпсээн. ☉ Сказка (жанр фольклора)
Остуоруйа диэн норуот бэйэтин баҕатын, эрэлин, олоҕундьаһаҕын туһунан этэр, кэрэхсэллээх дьикти-дьиибэ, күүркэтиилээх кэпсээн ааттанар. Саха фольк. Кини наһаа элбэх остуоруйаны билэр. Амма Аччыгыйа
Остуоруйа аата остуоруйа, Остуоруйа омуннаах буолааччы, Кэм-кэрдии да уста, уларыйа, Кэлиэхтээҕэ кэлэ турааччы. Болот Боотур. Эпическэй салааҕа киирсэллэр: олоҥхо, остуоруйа, поэма, арамаан, сэһэн, новелла, кэпсээн, үгэ, уус-уран уочарка уо. д. а. ВГМ НСПТ
русск. история

аат. Бухатыырдар геройдуу сырыыларын тустарынан норуот улахан эпическэй поэмаларын уопсай ааттара, саха омук героическай эпоһа (кэпсиир, ойуулуур өттүн түргэнник лабыгыраччы саҥаран, оттон геройдар саҥаларын араас куолаһынан ыллаан толоруллар). ☉ Олонхо (якутский героический эпос
Описательная часть исполняется речитативом, а монологи героев олонхо поются). Мифология айбыт кэрэ-үтүө уобарастарын, сырдык ыратын, эриэккэс дьикти киэҥ фантазиялаах поэзиятын олоҥхо ылбыта. Саха фольк. Саллар саас тухары олоххо Саханы үрдэтиэ олоҥхо; Кэс тылбыт кэскилин көрдөрүө, Кэхтибэт кэрэтин сөхтөрүө. Күннүк Уурастыырап
Олоҥхо диэнинэн бухатыырдар геройдуу охсуһууларын хоһуйан көрдөрөр эпическэй айымньылар ааттаналлар. Суорун Омоллоон
♦ Олоҥхо олоҕо — баай, байылыат олох. ☉ Очень богатая, изобильная жизнь. Олоҥхо олоҕор олорбуппут. Ырыалаах олоҥхо — туох эмэ бытааннык буолара, оҥоһуллара. ☉ То, что не скоро может быть сделано, рассказано (букв. олонхо с песней)
Оттон хааһыҥ көтөрө диэн ырыалаах олоҥхо буоллаҕа. Көтүөр диэри сир ыла түһээри, оннооҕор сүүрэн киирэр ааттаахтар. М. Чооруоһап
◊ Олоҥхо дойдута — 1) олоҥхоҕо хоһуйуллар айыы дьоно олорор сирдэрэ, дойдулара. ☉ Мир олонхо
Олоҥхо дойдута угуйа умсугутара, Аанньал диэн дьоннордоох, ас буолар салгыннаах Араай диэн сири былыр санатара. П. Тобуруокап; 2) Саха сирэ. ☉ Якутская земля
Эмиэ мин түүлбэр көһүннэ, Оһуордаах олоҥхо дойдута: Кубалаах көлүкэ иэнэ, Кыталык ыллыыр сыһыыта, Сир ийэ сиэдэрэй симэҕэ. С. Данилов
Киирбэт күннээх, кэрээбэт кэҕэлээх олоҥхо дойдута угуйа умсугутара. П. Тобуруокап
ср. кирг. өлөҥ ‘четверостишие, песня, стих’, бур. онтохон ‘сказ, сказка’

аат.
1. Туох эмэ кэмнэнэр, быһаарыллар кэриҥэ, кэмэ. ☉ Мера чего-л., единица измерения
Уста кээмэйэ. Ыйааһын кээмэйэ. Иэн кээмэйэ.  Уута бүтүннүү бардаҕына, кээмэйэ биллибэт киэҥ ходуһа диэн, дьэ киниттэн кэлиэхтээх. Күннүк Уурастыырап
Мин ыарыыбын эн курдаттыы көрөн тураҕын дуо, гражданин доктор? Эбэтэр киһи ыарыытын эн бааһырыы тас кээмэйинэн быһаараҕын дуу? Амма Аччыгыйа
Кырдьык, барыта үөрүү… Үөрүү буолан баран үрдүгүнэн кээмэйэ биллибэт үөрүү. Эрилик Эристиин
△ Туох эмэ кэриҥэ, киэҥэ, улахана. ☉ Объем, величина, размер чего-л.
Айдаар дьиэтэ барыларыттан үрдүгүнэн, кээмэйинэн, көрүҥүнэн ала-чуо дьэндэйэр. Н. Лугинов
Лаборатория оҥорор прибордара хаачыстыба даҕаны, кээмэй даҕаны өттүнэн киин институттарга оҥоһуллар прибордардааҕар ордуктара суоҕун бэлиэтээбитэ. В. Яковлев
Былыргы түүрдэр мэҥэ таастарын суруктара кээмэйдэринэн соччо улахана суохтар. АНК БТТ
Хамаҕатык барар промышленнай, хаһаайыстыбаннай, культурнай табаардары сөптөөх кээмэйинэн булуохха уонна атыылыахха сөп. «ХС»
2. лит. Хоһооҥҥо сүһүөхтэр биир кэминэн кэрчиктэнэн хатыланыылара. ☉ Размер стиха, стопа
Тылбаасчыт роман ис хоһоонун табатык тиэрдэн, тас форматын: кээмэйин, рифматын кытаанахтык тутуһан туран, айымньы уус-уран кырааскаларын оригиналга ыкса чугасаһардык биэрэри ситиспитин бэлиэтээбэт буолуохха сатаммат. Софр. Данилов
«Улуу Москва туһунан тойугу» …… сорох поэттар көҥүл кээмэйдээх акцентнай хоһоонноруттан, эпическэй айымньыларыттан даҕаны араарар күчүмэҕэй. Эрчимэн
ср. тув. хэмчеел ‘величина’