сов. что, разг. дэлби кэт, наһаа эргэрт.

гл
эргэрдэр; элэтэр, илбиритэр (холобур, таҥаһы)

несов. 1. (становиться зелёным) көҕөр; бронза от времени зеленеет боруонса эргэрдэҕинэ көҕөрөр; поля зеленеют хонуулар көҕөрөллөр; 2. (виднеться — *о* * *зелёном) көҕөр, көҕөрөн көһүн; вдали зеленеет лес ыраах тыа көҕөрөн көстөр.

I 1) уст. часть, деталь обряда; саха үгүс туомнара эргэрдилэр многие-якутские обряды устарели; 2) ничтожная малость; туомугар эрэ ничтожно мало; туомугар эрэ биэр = дать ничтожно мало; туомугар эрэ үлэ ничтожная работа; работа только для видимости; туомун эрэ толорон только для приличия (делать что-л.). туом II том; саха поэзиятын антологиятын бастакы туома первый том антологий якутской поэзии.

1. 1. аал диэнтэн хай. аата. Сүгэм аалыыта мөлтөх. Сүрэхбыар аалыыта буол
      □ Хотуурдара хоппото — Хоргуйаннар буолбатах: оҥоһуута, аалыыта Олох суоҕа буоратта. Т. Сметанин
      Күн-дьыл көстүбэт аалыыта эргэрдэн эрэр хаартыската баар. БИ УЛАа
      Күнү болдьоспут Петров учуутал эмиэ умнубут [көрсүһүүнү]. Арай Костя сүрэх аалыыта оҥосторо. Н. Габышев. Эргэ эрэ эргийбэтин, Эстэн бүтэн симэлийдин, Ааспыт күммүт ааҥнаабатын, Аалыы буола сылдьыбатын. Н.Босиков
2. Тимири ааллахха тахсар кыырпахтар, тимир көөбүлэ. ☉ Металлические опилки
   Киэһэ үлэ кэнниттэн оҕунуох, тимир аалыыта иҥмит модороон чэрдээх илиилэр ыалдьыттаан ааһаллар. Софр. Данилов
   Күҥҥэ кыһарыйа көрдөххө, көмүрүө хаар, көмүс аалыытын курдук, кылапачыйа-кылапачыйа, көтөрө да, бэйэтэ устара да биллибэккэ, мээнэ долгун курдук устан эрэр эбит. А. Софронов
   Аламай уу хараҕыттан, Алтан тиэрбэс аалыытын курдук, Таммах уулар Таҥнары түһэллэр. С. Зверев
3. даҕ. суолт. Тимир кыырпахтарын курдук килбэҥнэс, чаҕылыҥнас сырдык (өҥ). ☉ Блестящий, сверкающий металлическим блеском
   Аалыы көмүс хоруона Ала нуоҕай куорсуна Арбай-сарбай хамсанна. Эллэй
   Дьөһөгөй тойон анаан айбыт ат сылгыта алта күннүк сиртэн күлүмүрдээн көстөр аалыы көмүс сиэлэ арыллан айаннаан хабылыннаран иһэр. Амма Аччыгыйа
   Киирэн эрэр күн хагдарыйбыт хатыҥ алтан аалыы сэбирдэҕэр иҥмит, мутукча көмүс көмнөҕөр көспүт. С. Федотов
   Сытыы кылыс хотуурум, Сыппаабакка сырылат! Аалыы тимир атаһым, Ахсаабакка аралыт! И. Чаҕылҕан

аат.
1. Сыстаҥнас, сыалаах хойуу соҕус (сотон иҥэрэргэ аналлаах) маасса (хол., сыа-арыы, маас). ☉ Липкая, жирная, довольно густая масса для втирания (напр., масло, жир, мазь)
Сылгыттан уҥуоҕун үлтү охсон, оргутан хоргунун сииллэр эбэтэр оҕунуох оҥостоллор. АНП ССХТ
Ыт мунна диэн ааттанар хара тэллэйи, оһох курунньугун сүөһү хаанын бөлүөҕэр уонна арыыга ныһыйан, булкуйан суулаан ууран, оҕунуох иҥэриллэр. АЕЕ ӨҮОБ
Тириигэ оҕунуох иҥиитэ, быыһыгар өтөн киириитэ имитиини түргэтэтэр. «Кыым»
2. Массыына (тырааныспар) арыыта (ньиэп бородууксуйата). ☉ Смазочное масло для двигателя (продукт переработки нефти)
Массыына оҕунуоҕа эргэрдэҕинэ хойдор, оччоҕо эргийэрэ ыараан хаалар. ДьБ
Гаас элбэхтик хостонор буоллаҕына бэнсиини, сэлээркэни, араас оҕунуоҕу оҥорор собуот тутуллуоҕа. НС ХСБС
Аалсар ньуурдар икки ардыларыгар оҕунуох кутан аалсыыны уонунан төгүл аччатыахха сөп. ПАВ Ф-7
△ Арыы, сыа иҥмитэ, иҥэн хаппыта, килэрийбитэ. ☉ Въевшаяся жирная грязь, лоснящееся высохшее пятно
Уйбаан убайыгар оҕунуох иҥмит чэрдээх илиитин уунна. Н. Лугинов
Сыах иһигэр кип-килбэчигэс оҕунуох буолбут таҥастаах, хара хоруо буолбут сирэйдээх дьон мустан тураллар. В. Протодьяконов
Оҕунуох иҥмит харыларын быар куустан баран турааччы. А. Фёдоров
◊ Оҕунуох быччархайдара — обот түү (быччархай) диэн курдук (көр обот)
Чоху этин кэлин уһугар арыытыҥы симэһини (бэссэстибэни) таһаарар оҕунуох быччархайдара бааллар. ББЕ З
ср. др.-тюрк. йах ‘мазать’

туохт.
1. Өр сыл туран, сытыйан кэбирээ, бытарыйа сылдьар буол (мас үүнээйи, мас тутуу туһунан). ☉ Гнить, разлагаться, превращаться в труху (о древесине)
Өрдөөҕүтэ тутуллубут сорох бүтэй эмэҕирэр, эргэрэр, сылгы аалынаары да сиэрдийэ маһын тоһутуон сөп. С. Маисов
Куруҥ сиргэ эмэҕирбит мас харх гына сууллар. Я. Семёнов. Дьиэ акылаата эмэҕирэн, тэллэй буолан, туохха да бэриммэт буолбут. «Саха с.»
2. көсп. Сааһыран, кырдьан мөлтөөн бар (киһи туһунан). ☉ Слабеть, превращаться в развалину, дряхлеть (от старости)
Ээ, туох аанньа тахсыай ол биһигиттэн, эргэрбит, эмэҕирбит быстан эрэр былыргы көлүөнэ тобоҕуттан. Н. Лугинов
Кыыс оҕо эргэ барар сааһын мүччү түстэҕинэ, эрдэ эмэҕирэр. А. Бродников
Мин атаҕым араанньата ыалдьар. Туох эрэ туус мустар үһү. Бары да эмэҕирэн эрдэхпит. Охоноон эмиэ илиитэ көнтөс буолан эрэр этэ. «ХС»
3. көсп. Эргэр, эргэрэн умнуллан хаал, эргэрэн туттуллубат буол (хол., ханнык эмэ систиэмэ, түөрүйэ, өй-санаа туһунан). ☉ Устаревать, отживать свой век, становиться непригодным для чего-л. (напр., об общественно-политическом строе). Эмэҕирдэ, эргэрдэ, — дииллэр, Бу кэмҥэ марксизмы… Баал Хабырыыс
Ээй, эһиги холкуостар, киэр эһиҥ Эргэ олох эмэҕирбит силиһин, Түүнүгүрбүт үйэ хараҥа түгэҕин Түрбүөннэ түһэрэн түҥнэриҥ! П. Тулааһынап
Социалистическай тутууга үлэһиттэр пролетариат салалтатын эргэ, эмэҕирбит тутулу үрэйэр эрэ буолбатахтар, кинилэр …… саҥа уопсастыбаннай сыһыаннаһыылары үөскэтэллэр. ДИМ
◊ Эмэҕирэ сытыйыы т.-х. — хортуоппуй иһигэр түүнүктээх көҥдөйү үөскэтэн, буорту гынан барар ыарыы. ☉ Гниль сухая
Бу ыарыы (эмэҕирэ сытыйыы) хортуоппуйу үүнэр да, харайыллар да кэмигэр сутуйар. ФНС ССХА
Эмэҕирэ сытыйыы хаҕа бааһырбыт хортуоппуйу буулуур. ЛПМ ХХ

I
аат. Туох эмэ үрүт үрдүгэр харталаһан чөмөхтөспүтэ (хол., көмүөл мууһа). ☉ Что-л. собранное, сбившееся грудой, в кучу (напр., о льдинах при ледоходе)
Аллара бараммат баһаам элбэх барча буолбут муустарын барылаччы кыйдаан, Бүлүү эбэ хаһан да тохтуо, уоскуйуо суох айылаахтык таҥнары устан дьулуруйа сытта. П. Филиппов
Үөһэттэн көрдөххө, котлован иһэ барча курдук техника уйата этэ: араас носуостар, мотуордар, компрессордар, буровой станоктар, көтөҕөр кырааннар, экскаватордар, тыраахтардар онтон да атыттар. В. Яковлев
тюрк. парча
II
аат., эргэр. Буһаран баран хатарыллыбыт кыра балык үлтү мэлиллибитэ. ☉ Якутская национальная еда: вареную мелкую рыбу вялят или коптят, затем растирают в порошок для последующего хранения
Быйыл баҕас кыһыны туоруур барчаны хаһааныыһыктар. И. Гоголев
Онно киирбит күөнэҕи ситэ буһарбакка эрэ күн уотугар хатардахха, барча диэн үлтүрүйэ сылдьар үтүө ас буолара. Багдарыын Сүлбэ
Быллай диэн былдьыры эмээхсинниин күнү быһа собо үөлэртэн, барча оҥорортон соло булбаттар. «ХС». Тэҥн. буорса
◊ Кумах барча – кумах курдук үлтү мэлиллибит барча. ☉ Рассыпчатая (как песок) сушеная мелкая рыба. «Чааччахаан сыатын хайаан хотон сиэххитий? Кумах барча сүгэ барыам», – диэбит Моҕус. Саха фольк.
III
аат., эргэр.
1. Көмүс сабынан ойуулаан хатыйа өрүллүбүт килбэчигэс чиҥ солко таҥас. ☉ Парча
Барчаттан тигиллибит былааччыйа. — Сибииргэ уонна ордук чуолаан Дьокуускай уобаласка сулууспалыыр дьон кыһыл көмүс эбэтэр үрүҥ көмүс барча хадьааһыннаах баархат таҥаһы таҥналлар. ИОВ ЯК
Эн туохтан бу маннык санааҕын санньыттыҥ? Эргэрдэ дуу кафтаныҥ барчата, хаймыыта? Аччаата дуу харчылаах-үптээх хааһынаҥ? М. Лермонтов (тылб.)
2. көсп. Туох эмэ килбэчийэн көстөр сардаҥата (хол., күн тахсыыта). ☉ Золотистые лучи чего-л. (напр., о восходе солнца)
Арай көмүс барча тохтубутунуу түгэҕэр халлаан сулустара чаҕылыһа умайаллара. Болот Боотур
Баай хара тыабыт барахсан Курустаал барчаны бүрүммүт. Сотору үрүҥ күн тахсан, Сүтүөҕэ бу дьикти дьүһүммүт. Баал Хабырыыс
Кини дьиэтиттэн тахсарбар бөһүөлэк саҥа тутууларын сырдык эркиннэригэр арҕаалаабыт күн барча күлүмүнэн дьиримниирэ. БИ СТ

туохт.
1. Саҥа туруккун сүтэр, эргэ буол, туһаҕыттан таҕыс. ☉ Становиться старым, ветшать, изнашиваться
Сэбиэт эргэрбит дьиэтэ дьонунан туолла. Амма Аччыгыйа
Хара бэйэтэ кубарыйыар диэри эргэрбит сукуна хортууһун уста оҕуста. Н. Якутскай
Эрэйдэнэн биир дьиэни туттубута, Эргэрэн, ааһа кырдьан, Эмэҕирэн үрдэ сууллубута. С. Васильев
2. Аныгыга, билиҥҥигэ сөп түбэспэт буол. ☉ Выходить из употребления, устаревать (напр., о модели чего-л.)
Ылланаллар дуо мин ырыаларым, Эбэтэр эргэрэн хааллылар? С. Данилов
Кини этиллэн-этиллэн эргэрэри билбэт кэрэ тэҥнэбиллэрин үгүстүк тутталлар. Эрчимэн
Былырыын бэрт эрэйинэн булбут «Универсал» котеллара адьас эргэрбит маарка, туттуллара да ахсааннаах. «Чолбон»
Моисей Ефимов таптал туһунан поэзиятын биир сүрүн матыыба — хаһан да эргэрбэт, куруук эдэр иэйиини туойуу. Н. Тобуруокап
3. Бүт, баран (ыйы, сылы, дьылы этэргэ). ☉ Подходить к концу, завершаться, оканчиваться (о годе, месяце)
Дьыл эргэрбит хонугар Ханнык эрэ түбэҕэ, Уһун суол тоҕойугар Мин суолум бүтүөҕэ. С. Данилов
4. күл.-ооннь. Сааһыр, кырый. ☉ Стариться, стареть
Суолу биэриэххэ саҥа киһиэхэ, Өскөтүн эргэрбит буоллахха. С. Данилов
Дириэктэрбит Степан Саввич диэн үлэттэн адьас ааргытыйыар диэри сылайбыт-элэйбит, уопсайынан, эргэрбит киһи. Н. Лугинов
Эмээхсиним эргэрдэ, Эдэр бэйэтэ эмсэҕирдэ. А. Чугунов
Яков Андреев: «Эргэрээри гыммыт киһиттэн тоҕо ыйытаҕын?» — диэн тылы уруттатан туттар. М. Доҕордуурап
5. тыл үөр. Сүтэн-симэлийэн туһаныллыбат буол. ☉ Выходить из употребления, устаревать (напр., о слове). Эргэрбит быраабыла
□ Өрдөөҕүтэ эргэрэн, саха бүттүүн тылыгар умнуллубут тыллар сорохторо олохтоох говордарга сүппэккэ сылдьар буолуохтарын сөп. АПС СБТЛ
◊ Эргэрбит тыл тыл үөр. — туттуллубат буолбут эбэтэр былыргыны бэлиэтиир тыл. ☉ Устаревшее слово, архаизм
Историческай тылдьыт былыргы, эргэрбит тыллары быһаарар. АНК СБТЛ
Өрдөөҕүттэн суруктаах тылларга эргэрбит тыллар араҥалара билигин эрэ биллэринэн муҥурдаммат, сурукка хаалбыта үгүс буолар. АПС СБТЛ
Айымньы ис хоһоонун үчүгэйдик өйдөтөр наадаҕа эргэрбит тыллары быһаарыы оҥоһуллар. ННН СТМО