даҕ. Түрбүөннээх, алдьархайдаах, эриирдээх-мускуурдаах (үксүгэр кубулуйбат эпитет састаабыгар тут-лар). ☉ Тревожный, бедственный (обычно употр. в составе постоянных эпитетов)
Салбанар эмэгэтим сайдаата, Сараһын кынатым сараадыйда. Адырҕаннаах аартыгы арыйар Аанай туомуйум буолла. П. Ойуунускай
Ааспыт араллааннаах арахсыбыт сахтар Адырҕаннаах анараа арҕастарын Алтан чуораан айахпынан Айдаарбахтаан ааһыам дуу? Далан

даҕ. Сэрэхтээх, кутталлаах; бэрт эрэйдээх. ☉ Рискованный, опасный; требующий напряжения, трудный
Сырыы-айан эндиэлээх. Онон киһилээх эрэ киир. С. Федотов
Эдэркээн кыыс олох мичээрин эрэ көрөр, олох, ардыгар, эндиэлээх буолуо диэн кыратык да санаан көрбөт. А. Фёдоров
Кинилэр манна тохтоон, тэринэн, Өлүөнэни таҥнары устан биитэр өрө өксөйөн ыраах эриирдээх-мускуурдаах, элбэх эндиэлээх айаҥҥа туруналлара. «ХС»

туохт.
1. Охтон эбэтэр сытан баран олуллан, кыайан турума. ☉ Быть не в состоянии подняться после падения
Ииҥҥэ түһэн, көлөттө сытар кыылы тыынын салгыыллара. КФП БАаДИ
Саас хаар халыҥыыр, буос сылгы күөлэһийээри көлөттүөн да сөп. ДьСИи
Бүтүннүү хаар буолбут, көлөттөн мөхсө сытар оҕонньору икки окумалыттан туруору тарта. «ХС»
2. кэпс. Туохтан эмэ иҥнэн хаал. ☉ Цепляться, задевать, зацепиться за что-л.; застревать где-л., в чем-л.
Уонча илии миигин …… бобо харбаан ылаат, атын үрдүгэр олордон истэхтэринэ, мин тахсан иһэн ыҥыыр үрдүнэн уһаты ууруллубут бөктүргэҕэ кэлэн көлөттөн хааллым. Н. Заболоцкай
Сатаабатахха, хоһоон ойуулаах-оһуордаах күүһүн …… умуруоран, киһи көлөттө-көлөттө ааҕар, эриирдээх-мускуурдаах ыарахан этиилэргэ …… кубулутуохха сөп. РИН СЛ-8
Уол күрүө-маһын быыһынан көлөттөн хаала сыһа-сыһа, иһирдьэ киирдэ. «ХС»

даҕ.
1. Эрэйдээх, эриирдээх-мускуурдаах (хол., олох); ыар тыыннаах (хол., сири-дойдуну этэргэ). ☉ С тяжкими испытаниями (напр., о жизненном пути); суровый (напр., о местности)
Ол быдан сахтарга бу дьикти Кылбараҥ маҥан хаар кыырайбыт Ооҕуй батыллар ыар-нүһэр Ньидьири дьуоҕата этэ дии. В. Миронов
Туох иһин Плисада бу маннык ньидьири олоҕу таптыыра буолуой? Н. Габышев
2. фольк. Дьоһун, сүдү. ☉ Важный, солидный; почтенный. Дьэ-буо! Сир-дойду иччитэ Ньидьири Баай эмээхсин эгэлгэлээн туран этэн биэрбит кэскилин туһа Хоноҕор муостаах Оҕус сүөһүбүтүн Хонуубутугар үүрдүбүт. Саха фольк.
♦ Ньидьири-бараан дьиэ — элбэх киһи төрөөбүт-үөскээбит, улааппыт былыргы ытык дьиэтэ-уота. ☉ Старинное, почтенное жилище, где выросли поколения людей
[Испирдиэн дьиэтэ] эһэ-эбэ саҕаттан ыалтан ыал, ыччаттан ыччат үөскээн, тыллан испит ньидьирибараан дьиэтэ диэтэххэ, уустуга суох тутуулаах. Д. Токоосоп

саҥа алл.
1. Бүтэһиктээхтик, үйэлэр тухары арахсарга этиллэр тыл (үксүгэр өлбүт эбэтэр өлөөрү сытар киһиэхэ). ☉ Прощай (говорится усопшему или говорит умирающий)
Ильич, бырастыы! Тулаайах хааллардыҥ!!! Соҕотох бэҕэһээ эн тыыннаах турарыҥ, Соргулаах суолбутун эн ыйар буоларыҥ. П. Ойуунускай
«Быдан бырастыы», — диирбитигэр Буору үрдүгэр көмөргө, Аһыы сүрэҕи ыкпатаҕа, Харах уута сүүрбэтэҕэ. Эллэй
Өллүм даа өллүм, аан дойдум, аламай күнүм, аал уотум, аймах дьонум, бырастыыларыҥ. М. Доҕордуурап
2. Олус уһун, эриирдээх-мускуурдаах, быһылааннаах, эргиллэн кэлэр соччо биллибэт суолугар бараары туран этиллэр тыл. ☉ Прощай (говорится перед отправлением в длительный, рискованный путь, когда обратное возвращение не гарантировано)
Аан ийэ дайдым, Аламай маҥан күнүм, Алаһа бараан дьиэм, Аалыы көмүс кыымнаах Аал уотум — бука барыгыт Быдан дьылларга Быралыйа бырастыыларыҥ! П. Ойуунускай. Мин түһэрин түстүм да, күөрэйэрим биллибэт, барарын бардым да, эргийэрим биллибэт. Быдан бырастыыларыҥ! Саха фольк. Манчаары Баһылай тутуллан испитэ, Үөһэттэн таҥнары Ленатын көрбүтэ: «Алааһым бырастыы, Күн ийэм, бырастыы!» Т. Сметанин
3. Арахсарга, бараары туран этэр тыл. ☉ Прощай (говорится при расставании на длительный срок)
Бырастыы, кэһиигин ыытаар. А. Софронов
Бырастыыларыҥ, тойоттор! Көрсүөхпүт, оччоҕо дорооболоһуохпут хааннаах тимиринэн. Эрилик Эристиин
Бырастыы, эдэркээн саастаахпын, Мин, баҕар, иккистээн эргиллиэм. Күннүк Уурастыырап. Тэҥн. быраһаай

аат.
1. Саас, күһүн хаар суох кэмигэр сарсыарда эрдэ түһэр тымныы, кыра тоҥоруу. ☉ Лёгкий утренний мороз осенью, весной, заморозки
Хаһыҥ, тымныы суох сайына буолбут, бурдуктарын аһа олус тупсубут. Саха фольк. Хатыҥнар, талахтар, тииттэр — бары Хагдарыйаллар бастакы хаһыҥтан. Софр. Данилов
Уулаах отон күһүҥҥү хаһыҥҥа олус минньийэр. М. Попов
Түүн почва нуултан аллараа тэмпэрэтиирэҕэ диэри сойор буоллаҕына, хаһыҥ түһэр. МНА ФГ
2. көсп. Киһи олоҕун эриирдээх-мускуурдаах, ыарахан кэмэ. ☉ Тяжёлая пора в жизни человека, жизненные трудности
Остуолга биэс киһи нөрүйдэ: биир кыырыктыйан эрэр астаах кырдьаҕас киһи көрсүө төбөтө уонна олох хаһыҥа хаарыйа илик хап-хара баттахтаах түөрт төлөннөөх төбө! Л. Попов
Сүүрбэ сыл хаһыҥын, хахсаатын Эрдээхтик тулуйан аастахпыт. И. Федосеев
Хаарыан эдэр тапталбын Хаһыҥ букатын хаарыйбатах. С. Васильев
Билэбин эмиэ кини санныгар Бэлиэр хаһыҥ тайанан аастаҕа. И. Егоров
♦ Сииккэ сиэллэ, хаһыҥҥа хаам- та — сииккэ сиэллэ, хаарга хаамта диэн курдук (көр сиик I). Сииккэ эмиэ сиэллим, Хаһыҥҥа эмиэ хаамтым, С. Васильев. Халдьаайы хаһыҥа оҥордо түөлбэ. — тугу эмэ суолтата суохха бараан, ыскайдаан кэбистэ. ☉ Неразумно, без толку растранжиривать, разбазаривать что-л.
◊ Хаһыҥ охсор көр оҕус I
Дьыл кытарах. Бурдукпутун хаһыҥ оҕуста. М. Доҕордуурап
ср. туркм. хозан ‘период осенних заморозков, сопровождаемый листопадом’

аат.
1. Хараҕы ким, туох эмэ диэки туһаайыы, хараххынан кими, тугу эмэ одуулааһын. ☉ Взгляд
Кини кими барытын биир көрсүө көрүүтүнэн кутун-сүрүн тутара. Суорун Омоллоон
Килбиктик көрбүтэ Эдэр кыыс көрүүтэ. Эллэй
Миигин көрө түспүтүҥ Абылыыр көрүүгүнэн. И. Эртюков
2. Тугу эмэ кытта көрөн билсиһии. ☉ Просмотр, обозрение, зрительное восприятие
Кинигэ ааҕыы, тыйаатырга сылдьыы, киинэ көрүү билиҥҥи киһи олоҕун сүнньэ буоллулар. Н. Лугинов
Көрүүгэ турбут иһит этэ. А. Сыромятникова
Күн аайы сонун сири-уоту көрүү, куруук айылҕа ортотугар сылдьыы …… киһини угуйар, умсугутар күүстээх. Тумарча
3. Кыайыылааҕы быһаарарга аналлаах күрэхтэһии. ☉ Смотр, смотр-конкурс (напр., коллективов художественной самодеятельности)
Бүтүн Арассыыйатааҕы көрүү түмүктүүр кэнсиэрин бырагыраамата лауреаттар уонна дипломаннар нүөмэрдэриттэн сүүмэрдэммитэ. АҮ
Көрүү усулуобуйата толоруллубатаҕын быһыытынан бастакы уонна иккис миэстэлэр кимиэхэ да анамматылар. «Кыым»
4. Ким, туох эмэ туругун бэрэбиэркэлээһин. ☉ Осмотр, проверка (напр., состояния здоровья)
Уолаттар медицинскэй көрүүнү бараллар. СГПТ
Бары тэрилтэлэргэ баар транспортнай сириэстибэлэри уочараттаах техническэй көрүү ыытыллар. «Кыым»
5. Дьүүлүнэн быһаарыы. ☉ Разбирательство, рассмотрение, обсуждение
Мунньахха боппуруоһу көрүү. — Баһылай Киппээнэби сэбиэт көрүүтүгэр биэрдилэр. П. Ойуунускай
Түргэнник суут көрүүтүгэр биэриэххэ. М. Попов
6. Киһи туох эмэ туһунан өйдөбүлэ, санаата. ☉ Взгляд, мнение, точка зрения, позиция. Остуоруйаларынан норуот бэйэтин дириҥ философиятын, эстетическэй көрүүтүн этэр. Саха фольк. Туруук таас хайа иччитин уобараһыгар эбээннэр былыргы көрүүлэрэ тыктарыллан көрдөрүллэр. Эвен фольк.
7. Аһатан-сиэтэн харайыы; дьаһайыы, бэрийии. ☉ Попечение, забота; присмотр, уход
Оҕону көрүү. — Ынах көрүүтүн биригээдэтэ диэн тэрилиннэ. Күндэ
Кыра оҕолоругар патронажнай көрүү олохтонор. АНТ ДьҮС
△ Дьиэ түбүгүн толоруу, дьиэҕэ бэрээдэги тутуу. ☉ Выполнение домашних дел, работ, поддержание порядка в доме
Дьиэ ис көрүүтүттэн, ас астаныытыттан быыһаныа этилэр. Күндэ
Дьиэ көрүүтэ диэн туох кэлиэй? Аны барыта — элэктэриичэстибэ, бэлэм ититии. И. Федосеев
8. эргэр., итэҕ. Ойуун туох буолуохтааҕын эбэтэр ким туохтан ыалдьыбытын, өлбүтүн билиитэ. ☉ Видение, провидение, ясновидение в состоянии транса (о шаманах)
«Сүгүн олорумаары гыннахпыт буолуо», — диэн кутура былаан көрүүтүн кэпсээтэ. Эрилик Эристиин. Ойуун бэйэтин көрүүтүн чиҥэтэн мөккүөр туруорда. «Чолбон». Ойуун ынырык көрүүтүнэн холбоһорго анаммыт Халерхаа кыысчаан уонна Ханидуо уолчаан дьылҕалара олус уустук, эриирдээх-мускуурдаах буолан тахсыбыта. «Кыым»
♦ Көрүүгэ киирбит кэпс. — улаханнык ыалдьан, кыаммат буолан, атын киһи көрөр-харайар буолбут. ☉ Быть, находиться на руках у кого-л. (о тяжелобольном)
Ньукулай оҕонньор көрүүгэ киирбитэ нэдиэлэ буолбут. Көрүү көрөр көр көр I. Эмээхсинэ итэҕэйбэккэ, икки ойууну хардарыта кыырдаран, көрүү көрдөрбүтэ. Болот Боотур. Хайа хоту тэллэҕэр түһэн баран, дьиэ туттан хас да хоноллор. Элчээни удаҕан дьахтара инники төлкөтүн туһунан көрүү көрөр. Саха сэһ
1977
Көрүүтүн көр көр көр I. Бэйикэй! Көрүүлэрин көрөрүм буолуо. Түөкүттэри ситистэрбин үчүгэй этэ. А. Софронов
Харах көрүүтүгэр көр харах. Аарыма хочуол харах көрүүтүгэр да быдан эрэбил, халыҥ-киппэ көрүҥнэнэн истэ. У. Нуолур
Үөһээҥҥи этээс көрүдүөрүн уһуга холлорооннонон бара турар. Ити, харах көрүүтүгэр чугас эрээри, Сиэҥкэҕэ ыраах сир. Кустук
◊ Кэрийэн көрүү эмп. — быраас балыыһаҕа балааталарынан сылдьан ыарыһахтар туруктарын бэрэбиэркэлээһинэ. ☉ Врачебный обход
Сарсыардааҥҥы кэрийэн көрүүгэ быраастар кини балаататыгар киирбэтилэр. Н. Якутскай. Кэтээн көрүү — туох эмэ хайдах буоларын, уһун кэм устата, кэтэбил оҥорон, анаан үөрэтии, чинчийии. ☉ Внимательное, долгое изучение, исследование чего-л., наблюдение за чем-л.
Оччотооҕу киһи айылҕаны кэтээн көрүүлэрэ кыраҕытын, мындырын сөҕөн кэбиһэҕин. Эрчимэн
Араас установкаларынан ыытыллар кэтээн көрүүлэр. В. Яковлев. Намтата көрүү — тугу эмэ дьиҥнээҕинээҕэр соруйан тиийбэт гына сыаналааһын. ☉ Принизить, сознательно умалить значение кого-чего-л.
Ааспыттар, быһыыта, ол күннэр: Аһара кыраттан үөрүүлэр, Аһара түһүүлээх үөҕүүлэр, Аһара омуннаах сөҕүүлэр, Аһара намтата көрүүлэр... С. Тарасов. Оҕо көрүүтэ — дьиэҕэ-уокка оҕону харайыы, иитии. ☉ Уход за ребенком, воспитание ребенка (дома)
Ити оҕо көрүүтэ икки, дьиэ ис тэрээһинэ, ас астаныыта икки баар. Сити иккиттэн босхолоноро буоллар, дьахтар көстө-биллэ көҥүллэниэ этэ. Күндэ. Оҥорон көрүү — өйгө ыралааһын, санааҕа бу баар курдук ойуулааһын. ☉ Мысленное представление, созданное воображением, фантазия (творческая)
Сэргэлээхтэн эйиэхэ наар ыра, оҥорон көрүү көмөтүнэн олох дьиҥ баарыттан адьас атыннык киэркэйэн көстөрө. Н. Лугинов
Экэниэмикэ ханнык эрэ «кириисиһин» туһунан холуннарыылаах өйтөн оҥорон көрүүлэрин ылар буоллахха, олору олох бэйэтэ киэр илгэр. «Кыым». Өтө көрүү — инники буолуохтааҕы билии; чуолкайдык өйдөөһүн. ☉ Предвидение; прозорливость, проницательность
Бу улууканнаах өтө көрүү …… ордук чуолаан биһиги дойдубутугар олоххо киирбитэ. «Кыым»
Баартыйа ситиитэ-хотуута, ырааҕы өтө көрүүтэ …… кинини тула норуот маассатын өссө ордук ыга түмнүлэр. Л. Брежнев (тылб.)
Санаан көрүү — оҥорон көрүү диэн курдук. Фиолетовай эпэлсиини, кутуругун төбөтүгэр турар куосканы …… биһиги өйбүтүгэр көрөрбүтүн ким да мэһэйдээбэт. [Бу барыта] санаан көрүү буолан тахсар. ДИМ
Поэт субу баар курдук санаан көрүүтэ, ол кини дьоҕура буолар. «ХС». Сүөһү көрүүтэ — сүөһүнү аһатыы, харайыы. ☉ Уход за скотом
Сүөһү көрүүтүгэр, түптэҕэ, окко даҕаны эмээхсиниҥ Марыына, оҕолоруҥ көмөлөһүөхтэрэ. Н. Заболоцкай
Олохтоох эмчиттэр бобусталлар да, саҥа тэриллибит сопхуоска үлэлээн, сүөһү көрүүтүгэр кыһанан, дьону көтөҕөн, көҕүлээн испитэ баара. Н. Габышев. Сэрэйэн көрүү — туох буоларын барыллаан сабаҕалааһын, тойоннооһун. ☉ Предположение. Сэрэйэн көрүүгэ олоҕуран үлэлиир сатаммат. Тургутан көрүү — кими эмэ тугу эмэ гынарга төһө кыахтааҕын, кыаҕа суоҕун, сөптөөҕүн, сөбө суоҕун бэрэбиэркэлээһин. ☉ Испытание, проверка кого-л. на что-л. (напр., на компетентность)
Сэбиэскэй норуот кэлэр да өттүгэр хаттаан тургутан көрүүгэ түбэһиэн сөптөөҕүн биһиги хаһан да умнуо суохтаахпыт. Л. Брежнев (тылб.). Тэҥнээн көрүү — туохтары эмэ холуу тутан атылыыларын, уратыларын быһаарыы. ☉ Сопоставление кого-чего-л. для установления сходства или различия
Теоретическай чааһа, ордук үөрэтии икки систиэмэтин тэҥнээн көрүү, үрдүк таһымнаахтык суруллубутун бэлиэтээбитэ. Н. Лугинов
Сороҕор билигин баар араас харамайдар оҥоһууларын тэҥнээн көрүү көмөлөһөр. ББЕ З. Үрдүттэн көрүү — тугу эмэ ис дьиҥэр иҥэн-тоҥон киирбэккэ, тус уратытын араарбакка, көтүмэхтик сыаналааһын. ☉ Поверхностная оценка кого-чего-л.
Ити алҕас устудьуоннары биирдиилээн билбэт буолууттан, барыларын биир хааһахха хаалаан, биир арсыынынан мээрэйдээн, үрдүттэн көрүү түмүгэр тахсар. Н. Лугинов. Холонон көрүү — тугу эмэ оҥорорго, ситиһэргэ, олоххо киллэрэргэ сорунуу. ☉ Попытка осуществить что-л., добиться чего-л. на практике
Эдэр ыччаты ускуустуба кыһатыгар иитэн-үөрэтэн таһаарыыга холонон көрүү — бу улахан кэрэхсэбиллээх уонна кэскиллээх саҕалааһын. АҮ. Ыараҥнатан көрүү — тугу эмэ үчүгэйин-куһаҕанын бары өттүнэн ырытан сыаналааһын. ☉ Всестороннее обдумывание, взвешивание, оценка чего-л.
Кэлбитэ икки ыйа туолуута үгүстүк толкуйдааһын, бары өттүнэн ыараҥнатан көрүү кэнниттэн, кини чахчы кытаанах быһаарыыны ылынан, дириэктэр хоһугар көтөн түспүтэ. Н. Лугинов

аат.
1. Айанныырга, сылдьыһарга аналлаах синньигэс балаһа сир. ☉ Дорога, путь, трасса. Улахан суол. Аспаал суол. Ыллык суол
□ Ленскэйгэ диэри аптамабыыл сылдьар суола баар буола охсубут. И. Данилов
Омоох суолунан иккилии таба көлүллүбүт түөрт наарта субуһан иһэллэр. Н. Габышев
Омоох суол, көнө, айан суола, ыллык суол... Син эмиэ суол арааһын кэриэтэ, дьон олоҕо араас, майгыннаспат, тус-туспа суол... В. Гаврильева
△ Уунан, салгынынан сылдьар, айанныыр сир, миэстэ. ☉ Водный, воздушный путь. Быйыл уу суола эрдэ аһылынна
□ Ньурбаны Саха сиринээҕи салгын суолун арҕааҥҥы аартыга диэн ааттыыллар. И. Данилов
2. Айан, сырыы. ☉ Поездка, пребывание в пути
Көҕөнү ылан илиибэр туппутунан, суолбун салҕаан истим. Суорун Омоллоон
Ити курдук олох, охсуһуу туһунан кэпсэтэ-кэпсэтэ доҕордуулар ыраах суолу билбэккэ хааллылар. М. Доҕордуурап
Кинилэр суолларын ортолоотулар. Н. Заболоцкай
3. Туох эмэ сымнаҕаска (үктэннэххэ, хаамтахха, тайаннахха о д. а.) ойууланан хаалар ойуу. ☉ Отпечаток, след
Кини түстэ да — хайыһар суолугар иҥнэ биэрдэ. Амма Аччыгыйа
Боруу саҕатыгар тиийбитим, кумахха улахан тайах саҥардыытааҕы суола олорон хаалбыт. Т. Сметанин
Нөҥүө күнүгэр аһаан-сиэн, таҥаспытын, ол-бу малбытын хомунан эһэм суолун устун бардыбыт. Н. Тарабукин (тылб.)
4. көсп. Туох эмэ хаалбыт бэлиэтэ, чинчитэ. ☉ Признак, след чего-л.
Эх, Мишка, Мишка. Тугу оҥостон эрэриҥ буолла? Тоҕо эрэ дьүһүҥҥэр дьол сылдьыбыт да суола суох. Н. Лугинов
Дьиҥэр историяҕа олох да суола суох хаалыах киһини Распе …… үйэтиппит. ФЕВ ДьС
5. Биир туспа туох эмэ көстүү, буолуу. ☉ Действительное, вполне реальное событие, явление, дело
Ол эрээри кырдьаҕас Даарыйа саамай таптыыр суола — остуоруйа. Амма Аччыгыйа
Дьэ, үөрүүлээх суол доҕоор! Н. Неустроев
Дьонуттан быстан соҕотоҕун тайҕа быыһыгар үрэх баһыгар хаалара чаҕаан суол. Далан
«Хотуой, бэҕэһээ Талкы оҕонньордоох диэки сылдьан сүрдээх суолу истэн кэллим», — диэтэ. Күндэ
6. Туспа көрүҥ. ☉ Отдельный вид, разновидность
Үс суолунан сирбит эбит: хараҕа олоҕо суох — дьэргэлдьигэс, саҥата астыга суох — дьабдьыгырас уонна собулҕаны тоҥсуйар суорга дылы, собону көхсүттэн сиир. Амма Аччыгыйа
Аттыгар, күөх тыаҕа, Араас суол чыычаахтар, Көҥүлү хоһуйан, Көҥүлү туойдулар. Күннүк Уурастыырап
Сарсыныгар Миитэрэй Мотуруонаҕа лааппыттан икки суол ырбаахы таҥаһын …… ылан кэлбитэ. Н. Түгүнүүрэп
7. көсп. Киһи туохха эмэ тугунан, хайдах гынан, тиийэрэ; тугу гынан ситиһэрэ. ☉ Путь, стезя; способ достижения чего-л.
Үлэ — үөрүү, үлэ — дьол, Үлэ — үүнэр, сайдар суол. Эллэй
Биһиги таба суолга турар эбиппит. И. Федосеев
Ибрагим ити бутуурдаах соҕус боппуруоһу быһаарар суолу була охсубут этэ. В. Гаврильева
Былаас, балаһыанньа «минньигэһэ» Туоскуну абылыыр. Туоскун карьера оҥостуу суолугар үктэнэр. «ХС»
8. көсп. Киһи бүтүн олоҕун эбэтэр ханна эмэ сылдьарын устатыгар тугу оҥорбута, оҥороро. ☉ Жизненный путь; направление деятельности
Олох суола оруоса сибэккинэн тэлгэммэтэх диэбиккэ дылы, кини элбэх эриирдээх-мускуурдаах олоҕу олорон ааспыт. Ф. Софронов
Елена Иннокентьевна көнө суолга таһаарбыт дьоно олус элбэхтэр. «Кыым»
Онтон үтүөрэн тахсаат, бойобуой суолун танковай биригээдэтин кытта кыайыыга тиийэ салҕаабыта. «Кыым»
♦ Суола сойбут (тоҥмут) — 1) суох буолбут, мэлийбит. ☉ соотв. и след простыл
Көрбүтүм, хайыы-үйэ суоллара тоҥмут! И. Данилов
Бөлүүн дуу, билигин дуу ити уол ордук-хоһу саҥарбыта буоллар, мин суолум сойбута ыраатыах эбит. «ХС»
Мин таһырдьа ыстанан тахсыбытым да, уолаттар суоллара хайыы-үйэҕэ сойбут этэ. С. Сарыг-оол (тылб.); 2) өлбүт. ☉ Умер, скончался
Аныаха дылы тыыннаах үһүө. Суола тоҥно ини. А. Сыромятникова
Таҥхай Баһылай иһигэр көөнньөрбүт өһүөнүн аны аһаҕастык этэн сааммыт, суола сойбут Сэмэҥҥэ сытыы быһаҕын кыыныттан таһааран кылбаҥната-кылбаҥната кыбдьыгыраамахтаабыт. «ХС». Суолбут икки аҥыы — өйбүт-санаабыт олох тус-туһунан, бэйэ-бэйэбитин өйдөһүөхпүтүн табыллыбат диэн этии. ☉ Разойтись во взглядах, обнаружить полное несогласие в чм-л. (букв. у нас разные дороги)
[Михаил — Николайга:] Бар! Киэр бар! Аны эн миэхэ наадаҥ суох, киэр бар, эн биһикки суолбут икки аҥыы! С. Ефремов
Суолгун көннөр көр көннөр. Чэ, оччоҕо билигин Чаҕыл Иванович биһикки суолбутун көннөрө турдахпыт. «ХС»
Чэ, туох буолуой, ол чөҥөчөк үрдүгэр сынньана түһүллүө уонна суолу көннөрүллүө. «Кыым». Суолгун сабын — буруйданар, түбэһэр дьыалаҕыттан куотунан, ону кэрэһэлиир тугу эмэ суох гын эбэтэр тугу эмэ толук аҕал. ☉ соотв. заметать следы
Деомид Бакланов …… биир киһини булбутун, ол киһи тыынынан бэйэтин суолун саптынаары гынарын кэпсээн биэрэр. Н. Якутскай
Ол гынан киһилии бырастыылаһан, миигин бэлэҕинэн симиир, көрдүҥ дуо? Харчынан! Суолун сабыннаҕын көр эрэ! И. Чаҕылҕан. Суолла ас (арый, солоо, үктээ) — туох эмэ саҥаны төрүттээ, саҕалаа. ☉ Быть основателем, зачинателем чего-л. (букв. открыть дорогу)
Тыл албан аатырбыт худуоһунньуга Горькай өлбөт-сүппэт айымньыларынан саҥа суолу арыйбыта. Софр. Данилов. В. Кейметинов, А. Кривошапкин литература киэҥ толоонугар тус бэйэлэрэ суол үктээн киирдилэр, айымньыларын бэчээттэттилэр. АНТ ДьҮС
Уруй дуу, саха кыыһа! Уруй, ылбыт уордьаҥҥар: Хаһан да күндү буолаллар Суол аһар бастакылар. «ХС». Суолла биэр — ким эмэ тугу эмэ гынарыгар мэһэйдэһимэ, туора турума. ☉ Не мешать кому-л. что-л. делать
Суолун (оннун) буллар көр буллар. Айан суолун тут көр айан. Бу айан киһитэ кинилэр аттыларынан ааһар айан суолун тутан иһэр. Эрилик Эристиин
Күһүнүгэр Аркашалыын тус-туһунан чаастарга түбэһэн, уһун айан суолун туппуппут. П. Аввакумов. Ир (ириэнэх) суолун ирдээ, тоҥ (тор) суолун тордоо көр ир II. Эн миигин сибилигин өлөрбүтүҥ, таһыйбытыҥ да иннигэр убайым Ньургун Боотур обургу кэллэҕинэ — ир суолбун ирдиэҕэ, тор суолбун тордуоҕа, мин кэппин кэтэрдиэҕэ. Ньургун Боотур
Тоҥ суолбун тордонон көрөөр, Ириэнэх суолбун ирдээн көрөөр. П. Ойуунускай
Кэ- тит суолун кэһимэ (уһун суолун оймоомо) көр кэтит. Кэтит суолун Кэспэт буолуҥ, Уһун суолун Оймообот буолуҥ. П. Ойуунускай
◊ Суол аана көр аан I
Суол аанынааҕы ороҥҥо Быргый ийэтэ Мааппа эмээхсин, ыалдьан өлөөрү ынчыктыыынчыктыы, хамсаабакка-имсээбэккэ, сээкэй эргэ нэк тыытырхайыгар сууланан көппөх тахсан сыппыта. Күндэ
Сыппа оҕонньор Халытарга олох маһын тура охсон биэрдэ, бэйэтэ суол ааныгар баар мас кыстыыр диэки сукуҥнаата. И. Никифоров
Манчаары кыратык ботугуруу-ботугуруу, туран суол ааныгар барбыт. МНН. Суол туруута — кыһын өрүс, күөл мууһа үрдүнэн сылдьарга, айанныырга сөп буола тоҥуута. ☉ Достаточное промерзание рек, озёр для прокладки зимней ледовой дороги
Эн күһүн суол туруор диэри манна соҕотоҕун олорон эриэҥ этэ. Суол турдаҕына дьоҥҥун көһөрөр бырайыаһы, суточнайы, подьёмнайы барытын толору төлүөхпүт. Р. Кулаковскай
Суол турдаҕына кэлии-барыы элбиэҕэ, оччоҕо ааһааччылар үксүөхтэрэ. «ХС». Тиһэх суол — киһи өлөн ииҥҥэ киириитэ, көмүллүүтэ. ☉ соотв. последний путь (о похоронах)
Аны мантан инньэ тиһэх суолгар аттанаргар хомуннахха эрэ табыллыыһы. Н. Лугинов
Аҕабытын тиһэх суолугар даҕаны атаарарбытыгар кэлэ сылдьыбатаҕа. М. Попов
Кинини биһиги оскуола бүтүннүүтэ …… тиһэх суолугар атаардыбыт. «ХС». Тимир суол — пуойас айанныырыгар аналлаах тимир ыллык суол. ☉ Железная дорога
Оччотооҕуга кинилэр тимир суолунан айаннаабыттар. Суорун Омоллоон
Уоран богуон анныгар кытаахтаһан, тимир суол устун Мундербегы көрдөөн Ташкент, Фергана куораттарга …… сылдьыбыта. Эрилик Эристиин. Сыарҕа суола — сыарҕа үчүгэйдик халтарыйар гына түспүт хаар, хаар суол. ☉ Санный путь
А.П. Серебровскай 1929 — 30 сыллардаах кыһын Алдаҥҥа сыарҕа суолунан тиийэн кэлэ сылдьыбыта. ЯАМ СД
Күһүн сыарҕа суола турарын аҕай кытта Сергей Иванович уокуругу кэрийэ, ыарыһахтары эмтии айаннаабыта. И. Федосеев. Ыраахтааҕы суола эргэр. — былыр сылга биирдэ харчынан ылыллар нолуок. ☉ Царская повинность
«Оттон ыраахтааҕы суолугар бу баар», — отуу ойоҕоһуттан тэрэпиискэҕэ сууламмыт биэс сүүстээх харчыны ылан көрдөрөр. Амма Аччыгыйа
Урут «ыраахтааҕы суолун харчыта» диэн сыллата аайы түһээн кэлэрэ. Н. Якутскай. ДТС йол, тюрк. йол, юл, ёл, чол, дьул

аат.
1. Киэҥ, улахан айан суола; сүрүн суол. ☉ Большая проезжая дорога, тракт; столбовая дорога. Айан аартыга. Аартыкка киир
□ Аартык ааттаах, суол сурахтаах (өс ном.)
Аллара дьурулуйан киирбит солооһуннаах киэҥ аартык устун хас да аттаах киһи хаамтаран сукулдьутан киирдилэр. А. Бэрияк
Бу соломмут, оҥоһуллубут суолу олохтоохтор «Аккыырай аартыга» диэн ааттыыр буолбуттара. Н. Якутскай
Киэҥ тайҕа дьиэллигэстэнэн, Киирии-тахсыы дэхсилэнэн, Улахан суол оҥоһулунна, Оройуон аартыга аһылынна. С. Васильев
2. Хапчааннарынан, намыһах сирдэринэн хайаны дабайан уҥуордуур айан суола. ☉ Горный перевал
Үрдүк аартык үрдүттэн Өрүс нөҥүө ыраахтан, Үрүлүйэ дьэргэйэн, Үгүс элбэх үрүҥ көмүс Хоруоҥканы тиспиттии, Куорат уота күлүмнүүр. Күннүк Уурастыырап
Сылайа быһыытыйбыта сонно тута ааһан, хайыһарын сүгэн, бу намыһах аартыгын өрө хааман тахсан, уҥуоргу алыыга таҥнары дьулурутта. Болот Боотур
Уол үрдүк аартыктан туут хайыһарынан анньынан кэбистэ. «ХС»
3. Улахан, киэҥ айан суолун төрдө. ☉ Въезд на проезжую дорогу, тракт. Аартык төрдө. Куораттыыр аартык. Бүлүү аартыга
□ Биһиги олохпут — кинилэр суолларын аартыга. Софр. Данилов
Ньурбаны Саха сиринээҕи салгын суолун арҕааҥҥы аартыга диэн ааттыыллар. И. Данилов
Били тахсан барыахтаах аартыктарын төрдүн диэки ытыалаһыы хат хойдо түһээт, олох уурайбыта. Болот Боотур
4. Кымырдаҕас уйатыгар киирэр, тахсар хайаҕастар. ☉ Отверстия в муравейнике для входа и выхода муравьев
Кымырдаҕас уйатын таһыгар сэдэх уонна аартыктарын аана бүөлээх буоллаҕына, ардах күүтүллэр. «Кыым»
5. Хайа эмэ диэки барар, айанныыр хайысха. ☉ Направление движения, маршрут
Аартыкпытын оруобуна тутуһан иһэр эбиппит, аҕыйах хонугунан Күһүүргэ тиийиэхпит. Е. Неймохов
Халлаан-космос аартыгын Гагарин маҥнай аспытын — Илэ-чахчы долгуйан, Ис сүрэхтэн биһириибин. Күннүк Уурастыырап
Аҕаҥ тааһын анныгар Атахтаһан сыппатыҥ, Кыргыс хааннаах аартыгар кыламаҥҥын саппытыҥ. П. Тулааһынап
6. көсп. Инники үүнэр-сайдар хайысха; үүнүү-сайдыы суола (үксүн публ., поэз. тут-лар). ☉ Столбовой путь развития, движения вперед; открывающаяся перспектива (обычно употр. в публ., поэз.). Эдэр Эллэй поэтическай талаана сылтан сыл ситэн-хотон, айар үлэ киэҥ аартыгар тахсыбыта. Софр. Данилов
Аны кини иннигэр эйэлээх айар үлэ аартыга нэлэһийбитэ. П. Филиппов
Оройуоҥҥа биллэриллибит култуура эстэпиэтэтигэр кыттан, биригээдэнэн күрэхтэһииттэн саҕалаан, Найахы сельскэй кулуубун самодеятельнай артыыстара киэҥ аартыкка тахсыбыттара. «Кыым»
♦ Аартыгы арҕар — араас суолларынан, аартыктарынан киэҥник тэлэһийэ сырыт; киэҥ сиринэн, ыраах суолларынан тэлэһийэ сылдьан тугу эрэ дьаныйан көрдөө. ☉ Много ездить по широким дальним и ближним дорогам; много ездить по дорогам в упорных (обычно тщетных) поисках кого-чего-л.
Мин аан дойду аартыктарын арҕарабын Эн эрэ, эн эрэ дьолуҥ туһа диэммин, Арыт... Арыт мин хахай хаана хааннанабын Эн эрэ, эн эрэ соргугун көмүскээммин. С. Данилов. Аартыгы арый — 1) саҥа аартыгы тэлэн (солоон, дэхсилээн эҥиннээн) суолу таһаар. ☉ Проложить новую широкую дорогу
Ону [хорҕолдьуну] хостуурга тохсус мэндиэмэн оҥоһуллуохтаах эбит. Суол солуур, аартык арыйар дьон наада буолтар. С. Федотов; 2) ыраах, уһун унньуктаах суолга тур, айаҥҥын саҕалаа. ☉ Начать долгий изнурительный путь, отправиться в долгий путь
[Оннук оҕо] Улуу дойдуларынан урбачыйыа, Киэҥ сирдэринэн тэлэкэччийиэ, Амырыын аартыктары арыйыа. Өксөкүлээх Өлөксөй
Паровоз обургу Айаҥҥа турунан Аҕыс хараҕалаах Аартыгы арыйда, Тоҕус кулугулаах суолу тобулла. С. Васильев
[Чачыгыр Таас ойуун] уйаара-кэйээрэ биллибэт уһун аартыгы арыйбыт, айаннаан-айаннаан, дьон көнчөйө көһүйбүттэрин кэннэ, ананан барбыт сиригэр тиийэн охсуолаан чабырҕатан барбыт. П. Ойуунускай
Аартыгы ас көр аартыгы арый. Бу аҕыйах сыл иһигэр сис тыалары сиҥнэри солооммут, сүүһүнэн айан аартыктарын астыбыт. Амма Аччыгыйа
«Илин өттүбүн ибирдээмэҥ, иэдээҥҥэ охсумаҥ! Аартыкпын аһыҥ, суолбун тобулуҥ!» — диэтэҕэ [ойуун]. П. Ойуунускай
Охсуһуулаах ахсым сыллар Аартык аһан, буому туораан, Аарыгыран аастылар. С. Данилов. Аартыгы дабай — ким, туох эрэ туһа диэн дьүккүөрдээхтик, сыралаһан үлэлээ, элбэхтик кэл-бар. ☉ Напряженно трудиться, много ездить, добиваясь чего-л. (напр., в интересах простых людей)
Оо, барахсан, үлэһит дьон туһугар киэҥ сырыыны сылдьыбыт, аргыардаах аартыктары дабайбыт киһи эбит ээ. А. Кривошапкин (тылб.). Аартыгы тобул — саҥа аартыгы таһаар; урут сылдьыбатах аартыктарынан аан бастаан айаннаа. ☉ Проложить новую широкую дорогу; впервые отправляться ранее нехоженными (тобою) дорогами
Үһүс уол мохсоҕол буолан, Өрө көтөн таҕыста. Оттон аҕата аартык тобула, Арҕаа айаннаата. Эллэй
Аартыгы тэлэй көр аартыгы тобул. [Доҕордуулар] Сэрии аартыгын тэлэйэн Ыраатан иһэллэрэ. Баал Хабырыыс. Аартык-аартык ахсын (аайы) албан ааттаммыт — олус киэҥник сураҕырбыт, аата-суола ханна баҕарар иһиллибит, уос номоҕо буолбут. ☉ Широко прославленный, ставший известным каждому далеко за пределами своего обитания
Аартык-аартык ахсын Албан ааттаммыт киһи Илэ бэйэбинэн, чахчы дьүһүммүнэн Илбис эҥээрдэнэн иэнигийдим курдук. П. Ойуунускай
Арыылаах саламааттанан, Сөҥ сүөгэй сүдүрүүннэнэн Мин Сахам сирэ барахсан Аартык-аартык аайы Албан Ааттанан аарыгырда. С. Зверев. Аартыкка баппат албан аат фольк. — аатсуол, арбаныы муҥутуурун хоһуйан этии. ☉ Слава, переполнившая все дороги, кричащая на всех перекрестках (формульное описание высшей славы или непомерного самовосхваления). Аартыкка баппат Албан ааппын, Суолга баппат Суо модун сурахпын Кэлэр үйэҕэ, Кэнэҕэски дьылга Ким эмэ бэйэлээх кэскиллиэҕэй. Саха фольк. Аартыкка баппатах акаары фольк. — акаарыны үөҕэн, киниттэн кэлэйэн хоһуйан этии. ☉ Глупец, какого свет не видывал; дурак, известный на всех перекрестках (описательная формула-характеристика глупца)
Ити далга баппатах далаҕа, ити дьиэҕэ баппатах дьэллик, ити аартыкка баппатах акаары эйигин атаҕастаата. П. Ойуунускай
◊ Аараан аартык — үгүс сырыылаах, кэлиилээх-барыылаах, дьалхааннаах үөс аартык. ☉ Оживленная магистральная дорога, трасса
Мин үйэм улуу хорук тымырдара буолан, Айгысталлар аараан аартыктар. С. Данилов
Ыһыахтар кэннилэриттэн аараан аартыктар, дорҕоон суоллар эмиэ бүтэ оһон, бүүрэ үүнэн хаалаллар. «Чолбон». Аартык аана (айаҕа) — аартык хайа хапчааныгар, дьиэллигэһигэр киирэр, онтон тахсар сирэ; аартык саҕаланыыта. ☉ Вход перевала в ущелье и выход его из ущелья; подъем (начало) дороги, перевала на гору и спуск с горы; начало пути
Аан ийэ дойдубутуттан тахсаммын Аартык аанын арыйбытым. П. Ойуунускай
Чэбдик эриэн бургунас Ахтаах арыытынан Аһатан эрэбин, Аартыгыҥ аанын ас, Аан алаһаны тэлэй! С. Зверев
Ат барахсан …… аартык айаҕын устун, кустук ох курдук сиэлэ сирилээн, кутуруга куугунаан, таҥнары сыыйыллан испитэ. П. Ойуунускай. Аартык ийэ хотун — аартыгы ытыктаан, киниэхэ сүгүрүйэн хоһуйан ааттааһын. ☉ Почтительное, церемонное обращение, называние широкой дальней дороги (букв. Госпожа-матерь дорога)
Тоҕус тоҕойдоох Толомон маҥан суолу Тобулан кэлэн турабын, Аҕыс адаардаах Аартык ийэ хотуну Арыйан кэлэн турабын. П. Ойуунускай. Аартык иччитэ миф. — былыргы итэҕэлинэн аартыгы дьаһайар, ааттастахха, бэлэх-туһах биэрдэххэ этэҥҥэ сырытыннарыан, араҥаччылыан сөптөөх күүстээх улуутуҥу иччи. ☉ Дух большой дороги (сильный, грозный, к-рого для благополучия дороги следует умилостивить алгысомзаклинаниями и поднесением подарков, к-рые обычно навешивались на деревьях у въезда на перевал, дорогу)
Аартык иччитин ыллаабыт киһи ырыатын кыайбата. Олус түргэнник ыллаата. Бу ырыа чиҥ, хатан, дириҥ, илбистээх, улуутуҥу соҕус буолуох тустаах. П. Ойуунускай
Олоҥхо бухатыырдарын айаннарын аартык иччилэрэ курдат билэ олороллорун курдук, Дабдарыйа Настааччыйа Мачайар Баһылайдаах Дьокуускайтан иһэллэрин эрдэттэн истэн, кэтэһэн олорбут. Эрчимэн
Аартык иччитэ өлөрдүм диэн үөрэн, өтүөстэнэн иһэн өлбөтөҕүн билэн, үөгүлээбитинэн өтөрү түһүөр диэри уһун тыыныы быстыҥа ааста. Д. Апросимов. Аҕыс хараҕалаах аартык — уһун сындалҕаннаах айан суолун улуутутан хоһуйан этии. ☉ Долгая изнурительная дорога (букв. широкая дорога с восемью засовами — поэт. образное описание)
Паровоз обургу Айаҥҥа турунан, Аҕыс хараҕалаах Аартыгы арыйда, Тоҕус кулугулаах Суолу тобулла. С. Васильев. (Аан дойду) (аҕыс) адаардаах аартык (аартыга) — эрэйдээх, эриирдээх аартык (уһун унньуктаах суолу, олох муҥутуур ыарахаттарын хоһуйар кубулуйбат уустук эпитет). ☉ Многотрудный путь; тяжелые жизненные невзгоды (сложный постоянный эпитет-формула)
Ол курдук уол оҕо соргута Аан дойду адаардаах аартыга, Үс төгүл саадаҕын уол устан, Үс төгүл курданан дьоллонор. С. Данилов
Туруу дойду дьоллоох ньуурун, Аҕыс адаардаах аартыгын Атахпынан арыйаммын, Тоҕус тоҕойдоох суолун Тобукпунан тоҕо кэһэммин Дойду оҕото Дорогуунап Ньукулай дэппитим. П. Ойуунускай. Айаан (айаан-наах) аартык — киэҥ-куоҥ, ыраах нэлэһийбит суол. ☉ Широкая, просторная идущая вдаль прямая дорога; жизненный простор
Надя кэлэр олохтон Дьолу эрэ көһүтэр, Кыракый ыыр олохтон Айаан аартык аанын тэлэр эрэйдээҕин кини билэр. П. Тобуруокап. Айгыр-силик аартык фольк. — аартыгы ытыктаан, киэргэтэн хоһуйан этии. ☉ Широкая важная красавица-дорога (почтительно-церемонное формульное название дороги)
Хатыҥ мас сатанахтаах, Сэттэ сыарҕа Кэккэлии сүүрэр Айгыр-силик аартыгын Алҕанан тахсан иһэбин. Саха фольк. Айыыһыт хотун алгыстаах (аламай дугуй) аартыга көр иэйэхсит хотун илбиргэстээх аартыга. Айыы Уруйдаан удаҕан айаҥ-дайаҥ эккирээн, Айыыһыт хотун алгыстаах аламай дугуй аартыгын арыйа туойан, ахталыйан кэллим. Эрилик Эристиин. Айыы тыргылла аартык — элбэх киһи айманар, уҕараабат тыастаах-уустаах аартык. ☉ Шумная, оживленная дорога (букв. прямая дорога с добрыми людьми и духами)
Сахалар элбэх киһи айманар, аарыгырар аартыгын «айыы тыргылла аартыга» диэн тупсаран ааттыыллар. К. Уткин. Айыы чамалҕан аартык — сырдык-кэрэ, эйэҕэс, удаҕан дьахталлар сылдьар аартыктара. ☉ Прекрасная, светлая (приветливая) дорога (по к-рой ездят женщины, удаганки-шаманки)
Хара сылгыны Хабарҕатын хайа баттаан, Ханньаччы уурбут курдук, Айыы чамалҕан аартыгы Арыйар күнүм буолла. М. Тимофеев. Алгыстаах аартык — үтүө өттүнэн тосхойор, абыраллаах аартык. ☉ Спасительный, добрый, благополучный путь (постоянный эпитет)
Арассыыйа эбэ хотун Айхаллаах олоҕун алдьатаары Алгыстаах аартыгын сабаары Өлүүнү үөскэппиттэрэ, хааны халыппыттара. С. Зверев. Хотун эдьиийим! Алгыстаах аартыккын Арыйан кулу, Силбиктээх аартыккын силэйэн кулу. Саха фольк. Алдьархайдаах аартык — өлүүлээх-сүтүүлээх, оһоллоох аартык. ☉ Гибельная, бедственная дорога (постоянный эпитет)
Ньирэй оҕо барахсан Ньиккирэччи ытаабытынан Аҕыс адаардаах Алдьархайдаах аартык устун Ат буолан батыччахтаата. П. Ойуунускай. Алдьархайдаах аартыкка хааннаах хайгыаны Экээйилиир күммүт буолла. Саха фольк. Амырыын аартык — суостаах-суодаллаах, кутталлаах аартык. ☉ Опасная, грозная дорога (постоянный эпитет)
Амырыын аартыктар, Сүдү үрэхтэр, Улуу муоралар иччилэригэр Аал уотунан Айахтаан аһатан Алгыыр саҥнаахтар эбит. Өксөкүлээх Өлөксөй
Аныардаах аартык көр аргыардаах аартык. Иһэр кини соҕотоҕун; тобулар эрэйдээх суолун, арыйар аныардаах аартыгын. М. Горькай (тылб.). Араҕас маҥан аартык фольк. — олоҥхоҕо Үөһээ дойдуга ыттар аартык. ☉ Небесная дорога, ведущая в Верхний мир (в олонхо)
Аҕыс сиринэн алалаах андалы моҕой эриллэн түспүтүн курдук араҕас маҥан аартык анараа уһугар үллэн турар эбит. И. Гоголев. Аргыардаах аартык — тымныы тыаллаах, эриирдээх-мускуурдаах аартык. ☉ Трудный путь со студеными ветрами; дорога, сопряженная с тяжелыми испытаниями
Аччыгый уол борбуйун көтөҕөн, Аргыардаах аартык көмнөҕүн силэйэн, Дьуолкалаах суолу тосхойдо, Туруору дабааны дабайда. С. Васильев
Тиийбитим мин Берлин куоракка, Аргыардаах аартыгы тэлэрим, Өстөөхтөн куттанан турбакка, Өлүүгэ утары киирэрим. П. Тулааһынап. Атааннаах (атааннаахмөҥүөннээх) аартык — охсуһуулаахэтиһиилээх, утарсыылаах аартык (олох). ☉ Путь, дорога (жизнь), сопряженная с тяжелой борьбой, противоречиями
Киһи аймах историятын атааннаах аартыгар утарыта иҥнистибит биһиги сидьиҥ фашистары кытта. Туораһар, аасыһар сирбит суох. Амма Аччыгыйа
Ол сыллар, холбут этин хойуннаран, Биһигини таһаарбыттара олох суолугар, Охсуһуулаах олох модун бараан Атааннаах-мөҥүөннээх айаным аартыгар. С. Данилов. Дорҕоонноох аартык — киэҥник биллэр, сураҕырар аартык. ☉ Знаменитая, широко известная дорога
Урукку оҥкубар холоммот, Уһун суол дорҕоонноох аартыгын туппутум. Күннүк Уурастыырап. Дөргөм дэлэгэй аартык — бухатыырдар сылдьар буомнаахмоһоллоох киэҥ аартыктара. ☉ Широкая, но тяжелая с многочисленными препятствиями богатырская эпическая дорога, которую преодолевают только самые могучие
[Ньургун Боотур] Аҕыс адаардаах Дөргөм дэлэгэй аартыгы Төлө тэбэн кэлбит буоллаҕына — Үөһээ дойду көлдьүттэрэ Үтүөхтэһэр буолаайаҕыт. П. Ойуунускай. <Дьулусханнаах> дьолуо <маҥан> аартык фольк. — олоҥхоҕо Үөһээ эбэтэр Аллараа дойдуга тиэрдэр эбэтэр күн сириттэн таһаарар аартык. ☉ Дорога в преисподнюю или Верхний мир; дорога, выводящая из подсолнечного мира (в олонхо)
Үлүскэннээх үчүгэй Үрүҥ дьолуо маҥан аартык Үгээрийэн көстүбүтүн Бата көрөн бардахха Унаҕай дуорсун дойду Унааран-манааран барда дуо! Саха фольк. Төһө-хачча айаннаабытын билбэтэ да, айыы сириттэн арахсан барда, күн дойдутуттан тэлэһийэн барда, тимир дьолуо аартык таҥнары дьулуһуйан түспүтүн устун баран истэ. Саха фольк. Санаатынан сүүрэр дьулусханнаах дьолуо маҥан аартыктара маннык эбитэ ини дии саныыгын. М. Доҕордуурап. Иэйэхсит хотун илбиргэстээх (Айыыһыт хотун салбырҕастаах) аартыга фольк. — төрүүрү араҥаччылыыр Айыыһыт суолун-ииһин хоһуйан киэргэтэн этии. ☉ Путь-дорога Иэйэхситэ (Айыысыта), покровительниц рожениц (постоянный сложный украшающий эпитет богинь)
Сылаас салгын тыыннанан, Итии тыал илдьиттэнэн, Күөх унаар урсуннанан, Өҥүрүк куйаас үктэллэнэн Иэйэхсит хотун илбиргэстээх аартыга тэлэллэрин кытта илэ бааччы харахтыыр. Эрчимэн. Айыыһыт хотун Салбырҕастаах аартыга арылынна. Саха фольк. Кураанах куктуй хотун аартыга миф. — Аллараа дойдуга олохтоох Арсан Дуолай дойдутугар киллэрэр хопто кыыл дэлбиргэлээх аартык. ☉ Дорога с жертвенной чайкой, ведущая в Нижний мир, в страну Арсан Дуолая. Кээхтийэ хаан хотун аартыга миф. — үөһээ халлааҥҥа олохтоох Улуутуйар Улуу Тойон дойдутугар тиэрдэр, арҕаа халлаан аннынан, муус Кудулу байҕал соҕуруу өттүнэн барар кэҕэ дэлбиргэлээх аартык. ☉ Дорога под западным небом с южной стороны «Ледяного моря» с жертвенной кукушкой, ведущая в Верхний мир, в страну Улуу Тойона (Великого господина). Муус Күҥкүйэ аартык миф. — Аллараа дойду өлөр өлүү абын өрө көбүтэ турар, Өлүү Чөркөчүөк төрдүгэр киллэрэр, соҕуруу халлаан аннынан, улуу хайалар улаҕа өттүлэринэн барар кырдьаҕас, кырыалаах аартык. ☉ Дорога под южным небом, за великими хребтами, старая, заиндевевшая, с ледяным дыханием, ведущая в Нижний мир (в страну великих бедствий и всесильных чар). Ойуун аартыга миф. — ойуун кыырар кэмигэр үөһээ абааһыларга дабайар, эбэтэр аллараа абааһыларга түһэр суола. ☉ Путьдорога, по которой шаман отправляется к верхним или нижним духам во время камлания
Кини [Төкөйө ойуун] суолаииһэ ламут ойуунун аартыгын курдук буккуурдаах быһыылаах. С. Курилов (тылб.). Сиэллээх сиэги маҕан аартык миф. — олохтоох Үрүҥ Аар Тойон дойдутугар тиэрдэр, илин халлаан аннынан, итии байҕаллар анараа өттүлэринэн Иэйэхсит Ийэ хотун илэ бэйэтинэн киирэр аартыга. ☉ Дорога под восточным небом, за теплыми морями, украшенная конскими волосами, ведущая в Верхний мир, по которой нисходит госпожа Иэйэхсит
Иэйэхсит ийэ Хотун Сиэллээх Сиэги маҥан аартыгынан Сиэллэрэ-кутуруктара Силлиэ буолан ытылынна. П. Ойуунускай. Тайалҕан аартык — кыраман ыраахха барар уһун суол. ☉ Дальняя изнурительная дорога
[Ийэ кус:] Кыраман айаҥҥа турарга Кынаккыт бэлэм дуо? Тайалҕан аартыгы тутарга Дабыдалгыт күүстээх дуо? И. Эртюков. Тэргэн аартык — муҥутуур улахан, улуу аартык. ☉ Величественная магистральная дорога
Оскуола тиэргэниттэн Күөх ыллыктар сыыйыллаллар, Ыллыктар суол буолаллар, Алтан оттоох суоллар тэргэн аартык буолан тигинииллэр. И. Гоголев
Саха буолбут ааппытынан Сарсыҥҥыны тоһуйабыт, — Үүнүү тэргэн аартыгынан Өрүү үөһэ дьулуһабыт. Күннүк Уурастыырап
Сорохтору ааспыт сэрии онно-манна тириэрпитэ, тэргэн аартыгы тэллэрбитэ. Ф. Софронов
Итинник айылгылаах поэт хайаан даҕаны, ким даҕаны хаһан даҕаны көрбөтөх тэргэн аартыктарын арыйыахтаах. «ХС». Хаан аартык (аартык-хаан) фольк. — унньуктаах уһун аартык; өлүүлээх-сүтүүлээх аартык (аартыгы улуутутан ааттааһын). ☉ Гибельная, грозная дорога; изнурительная дорога (эпитет почитания, возвеличивания)
Хайыта баттаммыт хабарҕа курдук Былыргы хаан аартык тайҕаттан таҥнары Кумахтаах дьуоҕаҕа дьурулуу турбут. Эллэй
Хас сылга сэрии толоонунан, хабарҕа хаан аартыгынан, Айаннаан, кыргыһан кыайан [бу кэллибит]. И. Эртюков
Соҕотоҕун тойон буолан, суол-хаан хотуну тоҕо солоон, аартык-хаан хотуну арыйан, айаннаан барбыта үһү. П. Ойуунускай. Хаан-дьаргыл аартык миф. — үөһэ диэки тахсар өлүү-сүтүү, оһол-алдьархай эҥээрдээх, ооҕуй оҕус бадараанныыр иһикбадылҕах, уоттуу салыыр үөрбэ уһуктаах сымара таас, муҥура суох күүстээх ынырык дьүһүннээх сиэмэх иччилээх аартык. ☉ Самая страшная кровавая дорога в Верхний мир, устланная жертвами, с непроходимой топью, раскаленными камнями, охраняемая безобразным прожорливым духом неимоверной силы. [Куралай Кустук] хаан дьаргыл аартыгынан хаамарын устатыгар эт уллуҥахтара уоттуу дьаралыйаннар, сиикэй этинэн хааман, иҥиирдэрэ килбэстилэр. Д. Апросимов
Харылҕан аартык көр хоролҕон аартык. Хаһааҥҥы эрэ Харылҕан аартыгы Күрдьүгэс күрүөтэ Саба үүммүт. С. Данилов. Хоролҕон аартык — элбэхтик сылдьыллан үчүгэйдик дэхсилэммит киэҥ-куоҥ аартык. ☉ Хорошо утоптанная, гладкая широкая дорога. Чэлгиэннээх аартык — курдары охсор тыбыс-тымныы тыаллаах аартык. ☉ Дорога, открытая всем ветрам; студеная дорога с пронизывающими ветрами
Чэлгиэннээх аартыгы тэлбитиҥ, Тэлэйэн, тэлитэ тэппитиҥ. Күннүк Уурастыырап
ср. тюрк. артыг ‘перевал, дорога по горным долинам, ущельям’