прил. I. (преданный) эрэллээх, бэриниилээх; верный друг эрэллээх доҕор; 2. (надёжный, прочный) эрэбил, эрэбиллээх; верная опора эрэбил тирэх; 3. (правильный) таба, сөптөөх; верный перевод таба тылбаас; верная мысль сөптөөх санаа; 4. (меткий, безошибочный) бэргэн, сыыспат; верный глаз бэргэн харах; 5. (неизбежный) көстөн турар, саарбаҕа суох; верный выигрыш көстөн турар сүүйүү; идти на верную смерть көстөн турар өлүүгэ киирэн биэр.

аат. Тэрилтэ харчытын, сыаналаах кумааҕылары тутар, биэрэр хаасса дуоһунастаах үлэһитэ. ☉ Должностное лицо, заведующее кассой, выдачей и приёмом денег и ценных бумаг в учреждении, кассир
Ити хассыыр Натааһа кыыс үнүр кылаабынай инженеры мунньахха саҥарбыта. Н. Габышев
[Солко:] Маайыс саҕа эрэбиллээх хассыыр суох. С. Ефремов
[Өндүрэй] бириискэлэртэн барыларыттан хостонор көмүс барыта ууруллар кыладабыайын күлүүһүн тутааччы, кини кылаабынай хассыыр. Н. Якутскай

сыһ.
1. Алдьаммат, төлөрүйбэт гына, бөҕөтүк. ☉ Крепко, прочно
Бигэтик иҥиннэр. — Былыргы булчут тайыытын угун сиргэ бигэтик тирээн баран, соруйан кыынньаан эһэҕэ кокуоска биэрэрэ. Далан
Силистэрин көмөтүнэн үүнээйи үйэтин тухары биир сиргэ бигэтик олорор. КВА Б
2. көсп. Мунааҕа суох, саарбаҕалаабакка, эрэбиллээхтик. ☉ Твердо, уверенно, убежденно
Кини бу саалаҕа өрүү буоларын курдук, бэйэтигэр эрэмньилээхтик, бигэтик сананан киирбитэ. Н. Лугинов
Эйигин сырдык, амарах айыылар биһиэхэ ыыппыттарын бигэтик итэҕэйэбит. Н. Габышев
Биһиги бигэтик билэбит Үүнэр күн, кэлэр кэм кэрэтин. Л. Попов

1. даҕ.
2. Кытаанах, бөҕө-таҕа, алдьанымтыата суох. ☉ Прочный, крепкий
   Бигэ оҥоһук. Бигэ быа. —Күһүн Мэхээс оҕонньор бааччайан оҥоорто – ол иһин бигэ күрүө. Н. Габышев
3. көсп. Биир кэм ньыгыл, халбаҥнаабат, эрэбиллээх. ☉ Нерушимый, постоянный, надежный
   Биир тыл, бигэ санаа (өс ном.). Билиигэ, сайдыыга дьулуһан, биир бигэ тосхолу булбутум. Күннүк Уурастыырап
   Райпо үлэһиттэрэ үлэ хаачыстыбатын тупсарарга бигэ дьулуурдаахтар. «Кыым»
4. аат суолт.
5. Алдьатар дьайыыга утарсыыта, бөҕөтө. ☉ Прочность, стойкость к разрушительным действиям. Дьиэ бигэтэ. Оҥоһук бигэтэ
6. көсп. Туох эмэ эрэбилэ, халбаҥнаабата. ☉ Надежность, нерушимость чего-л.
   Биһиги норуоппут бигэтэ Өстөөҕү охсууга билиннэ. Эллэй
   Мин санаам бигэтин эн бэйэҥ билэҕин. С. Федотов
   Дьоруойдар сиэр-майгы өттүнэн бигэлэрэ ситиһиилээхтик бэрэбиэркэлэммит. «Кыым»

сыһ.
1. Күүскэ, кытаанахтык, тирэхтээхтик. ☉ Плотно (закрывать), прочно, твёрдо (ступать)
Вася чиҥник хааман кэлэн остуолугар олордо. Н. Габышев
Кинээс дьиппинийэдьиппинийэ титирэс буолбут атахтарын чиҥник үктүү сатыыра. «ХС»
Хаппах кырыытын аллара өттүн кыһан биэриллэр уонна үөһэттэн иҥниэр диэри чиҥник баттаан хаппахтанар. ГПП ТО
△ Сахсархайа, көпсөркөйө суох, ыга буолар курдук гына. ☉ Плотно (уложить)
Бу да сырыыга босхо былыт кини чиҥник кэбиһэн иһэр отун кыайбатаҕа. Н. Заболоцкай
Тыал ойбоннорбутун күөл хаарыныын тэҥнии чиҥник тибэн хастарда. Н. Борисов
Кини атахтара былырыыҥҥы чиҥник дьапталлыбыт көтөҕөттөн халтарыйаллар. А. Куприн (тылб.)
2. көсп. Булгуруйбаттык, халбаҥнаабаттык, эрэбиллээхтик. ☉ Крепко, твёрдо (напр., запомнить)
Үөрүүлээхтик утары кэҕилдьийэн, чиҥник эппэхтээн кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Эн чиҥник өйдөө биири, Сиргэ суох дьон кыайбатаҕа. И. Гоголев
«Бар, бар…», — Мария Егоровна кэлин тылларын утарылаһыннарбат гына чиҥник саҥарда. С. Никифоров
[Оҕолор] туох төрүөттээх алҕастары оҥорбуттарын ордук дириҥник, чиҥник өйдүүллэр. СГФ СТМО

даҕ.
1. Итэҕэллээх, эрэбиллээх, эрэбил. ☉ Надёжный, верный
Тыалга, хаарга, бусхаакка, Ыраах айанныыр булчукка Ыт буолар — Эрэллээх доҕор. Софр. Данилов
[Поэзия] Мин эрэллээх доҕорум, Арахсыбат аргыһым, Үрдүк чиэһим, Бастыҥ дьолум, Дьэбиннирбэт кылыһым. И. Гоголев
Өлөксөйү, эйигин анаан ыҥырбыттар, Үчүгэй эрэллээх аргыстан диэбиттэр. С. Васильев
2. Киһини ыҥырар-угуйар үтүө кэскил. ☉ Светлое, манящее будущее
Ыраах кытыастар кыым курдук ыҥырар эрэллээх буолан, Ыҥырар уоту итэҕэйэр буолан Киһи барахсан кэхтибэт. С. Данилов
Сүрэҕэ өллө да — поэт өлөр, Инники эрэллээх буолуохха, Эрэлэ суох олоруохха — ынырык! С. Руфов
♦ Истиэнэ курдук (тэҥэ) эрэллээх көр истиэнэ
Ханныктарын да иһин — түһэн биэрбэт, истиэнэ курдук эрэллээх дьон. «ХС». Эрэллээх эркин — саарбаҕа суох эрэмньи. ☉ Надёжная верная защита
Миша киһи буоларыгар халыҥ хахха, эрэллээх эркин кини эрэ буолар. Т. Находкина

1. даҕ.
2. Мээнэҕэ тулхадыйбат, алдьаммат бөҕө, бигэ-таҕа. ☉ Прочный, крепкий (напр., о материале)
   Барыта лип-лап, чиҥ-чаҥ, тугу оҥорбутуҥ таас эркин буолан дьэндэйэн иһэр. Н. Лугинов
   Чиҥ-чаҥ бэйэлээх үрдүк кырыыһалаах, соппулуот олбуордаах дьиэтин диэки аа-дьуо алтахтыы турдаҕа үһү. «ХС». Былыргы улахан баайдар дьиэлэрэ таһыттан көрөргө олус дьулааннаах, барыта чиҥ-чаҥ курдук буолар. «Саха с.»
3. көсп. Кытаанах, эрэбиллээх, халбаҥнаабат. ☉ Непоколебимый, сильный, уверенный
   Мин санаабар, ханнык баҕарар омук, бастаан бэйэтин тылын үчүгэйдик билэн баран, атыны үөрэттэҕинэ, чиҥ-чаҥ билиилэниэх тустаах. С. Данилов
   Кинини олус аҕыйах саҥалаах, чиҥчаҥ киһи дииллэр. А. Бэрияк
   Хабыас кэнники тылларын дьону соруйа үөрэммит чиҥ-чаҥ куолаһынан кыайан төлөрүтүллүбэт курдук бигэтик этэн баран, аны кэпсэтии бүттэ диэбиттии туран кэллэ. Ф. Захаров
   Коля дьиэҕэ-уокка чиҥ-чаҥ саҥалаах, сөҥ аҕай киһи, бу сырыыга тылыттан-өһүттэн матта. Ф. Софронов
4. сыһ. суолт. Кытаанахтык, олохтоохтук, бигэтик. ☉ Уверенно, решительно
   Кини сирэйин суостаахтык тутта санаата, куолаһын чиҥэтэн чиҥ-чаҥ кэпсэтэргэ сорунна. Н. Габышев
   Марш муусукатыгар сөп түбэһиннэрэн, чиҥчаҥ үктэнэн, …… өрөспүүбүлүкэ знамятын …… күөрэччи тутан киирбиттэрэ. ВС ҮҮДь
   ср. якут., уйг. чиҥ ‘крепкий’, якут. чаҥ ‘бронза’, кит. цинтонг ‘бронза’

I
туохт. Эрэбиллээх буол, итэҕэй. ☉ Надеяться на кого-что-л., верить
Эрэнэрим бэрдиттэн Эрдэ кэмтэн этиэх буолбут, Истиҥ хаһаас санаабын Ити кэпсии иһэбин. Күннүк Уурастыырап
Эрэн илиим эрчимигэр, Эрэн сүрэҕим төлөнүгэр, Эрэн санаам сайылыгар. С. Данилов
Тэһийбэт тэһииккиир киэһэҕэр Кэтэһээр, миигин кэтэһээр, Эйиэхэ түүлгэр кэлэрбэр Эрэнээр, миигин эрэнээр. В. Потапова
♦ Эркин курдук эрэн көр эркин
Сүөдэр Сүөдэрэбис, кэбис, кэбис, Эркин курдук эрэнэн кэлбитим. П. Тобуруокап
Ааһыннарбын эрэ кыайыам диэн эркин курдук эрэнэрэ. Күннүк Уурастыырап
Истиэнэ курдук эрэн көр истиэнэ. Дьаакыпка Истиэнэ курдук эрэммитэ. А. Софронов
ср. др.-тюрк. ишэн ‘полагаться, доверяться’, хак. изен ‘надеяться на когочто-л., верить кому-чему-л.’
II
эрээри I диэн курдук
Хараҕа суох эрэн син көрөр курдуктар, Истэллэр кулгааҕа суох эрэн. С. Тарасов
Улахан дьон эрэн оҕолуу тыллааххыт. П. Тобуруокап
Ол эрэн кимиэхэ нааданый бу сытар тус бэйэм эрэйим. Д. Васильев
III
эр диэн көмө туохтууртан сыһыат туохтуур. ☉ Деепричастная форма от служебного глагола эр
Ол олорон эрэн аттыгар арай күтэр баарын көрбүт. Суорун Омоллоон
Сытан эрэн халбаһы сиир. А. Фёдоров
Сытан эрэн, синиэлбин кэттим, курданным. Т. Сметанин

даҕ.
1. Сымнаҕаһа суох, кытаанах (хол., сир). ☉ Утоптанный, плотный, твёрдый, крепкий (напр., о земле)
Куммаа тарыырын чиҥ хаарга батары анньан, наартатын хамсаабат гына иҥиннэрдэ. Н. Габышев
Тимир лаппаакы хайыр тааһы хадьырыйара, хойгуо чиҥ буорга тобулута түһэрэ. Тумарча
Эбэ уонна көлүйэ ыккарда төһө да чугас буоллар үктэлэ кытаанах, чиҥ эбит, дулҕалаах. С. Маисов
△ Сымнаҕаһа суох, кытаанах, симэ, бөҕө-таҕа. ☉ Крепкий, тугой, плотный, прочный (напр., о ткани)
[Уйбаан:] Мин көрдөххпүнэ, чиҥ, үчүгэй баҕайы сиидэс дии. С. Ефремов
«Таман сир ото үчүгэй, үтүр, ааттаах чиҥ», — диир Чурапчы Кытаанаҕын ытык кырдьаҕаһа. Багдарыын Сүлбэ
[Хаппыыста тууһуурга] сибиэһэй, чиҥ, олус бөдөҥө суох кочаннар ордуктар. ФВН ТС. Зубатка хас да көрүҥнээх. Бу үчүгэй амтаннаах, чиҥ эттээх балык. ДьБ
Элбэх сыллаах люпин сиэмэлэрэ чиҥ хахтаахтар, ол иһин бытааннык дыгдайаллар. ХКА
2. көсп. Киппэ, күүстээх, бөҕө-таҕа көрүҥнээх. ☉ Физически здоровый, сильный, крепкий
Үлэһит киһи кэтит сабарай чиҥ ытыһынан мин илиибин бобо туппутун өйдүүбүн. Амма Аччыгыйа
Чиҥ, улахан Сутуруктарын Суулуу тутан Баттал сыабын Маҥыйаннар Сырбаталлар. И. Гоголев
Мин этим-хааным толуу да буолбатар, уҥуохтарым улахан уонна иҥиирдэрим кытаанах, чиҥ этилэр. Н. Абыйчанин
[Кыыс] мэлдьи үлэ үөһүгэр сылдьар Романын чиҥ, киппэ түөһүгэр сымнаҕастык сыһынна. Айысхаана
3. көсп. Булгуруйбат, халбаҥнаабат, эрэбиллээх. ☉ Твёрдый (о слове), крепкий (о дружбе), надёжный, прочный (об основе чего-л.). Сотору соҕус буолаат, эмиэ соҕотох чиҥ тыл ньиргийэ түстэ: «Түксү!» Амма Аччыгыйа
Арыт чиҥ да доҕордоһуу Үрэллэр бэрт кыраттан. И. Гоголев
[Кэргэнниилэргэ] өр кэмҥэ чиҥ быраабыла быһыытынан олоххо наадалаах үгэстэр үөскээн хаалбыттар. Н. Лугинов
Хара ааныттан кини оскуоланы чиҥ тирэхтииргэ, элбэх оҕону хабан үөрэтэргэ дьулуспута. «ХС»
4. көсп. Ол-бу тастан сабыдыалга бэриммэт, көнө сүрүннээх. ☉ Имеющий твёрдые принципы, не поддающийся влиянию кого-л., основательный
Кирилл Маркович кытаанах майгылаах, бэйэтин ис туругун таһыгар таһаарбат биир кэлимсэ таас көһөҥө курдук чиҥ, кытаанах киһи. Н. Лугинов
Улаханнара Мэхээлэ диэн сүр чиҥ, көрсүө, аҕыйах саҥалаах, биир кэм күлэн мүчүҥнүү сылдьар киһи. Р. Кулаковскай
5. көсп. Бэйэтин киэнин биэрэрин, үллэстэрин сөбүлээбэт, сүрдээх кэрээки, кытаанах. ☉ Скупой, скряга, прижимистый
«Бокуонньук дэлэ чиҥ киһи буолбатаҕа, кэм туохтаах эмэ буолуо диэн саныырым, онон тойотторум бу дьааһыгы астарыҥ», — диэтэ. Эрилик Эристиин
Улам-улам сиирэ астахха симэһин тахсыбат киһитэ буолан иһэр, аҕатынааҕар чиҥ буолбут. Болот Боотур
Биэрэ кыһын тэлгэһэтин иһиттэн ытыс хаары киһиэхэ ыһыктыбат чиҥ дьахтарынан биллэрэ. «ХС»
ср. уйг. тиҥ ‘плотный, утрамбованный’, чиҥ ‘крепкий, твёрдый, прочный’

аат. Кынаттаах, араас өҥнөөх түүлээх, икки атахтаах, тумустаах, тоноҕостоох харамай. ☉ Птица
Көтөр сымыыта. Көтөр бииһэ. Көтөрдөр көтөллөр. — Көтөр түспэтэх маһа суох, кыыл сылдьыбатах симилэҕэ суох (өс ном.). Бытархай көтөр Бырдьыгынас буолла, Кыра көтөр Кырдьыгынас буолла. Өксөкүлээх Өлөксөй
Лэглээриннэр билигин оччо хоргуйбаттар, иэдьэгэй, кииһилэ астаахтар, куобаҕы, көтөрү бултууллар, хатыҥ үөһэ чэйдэрэ эмиэ дэлэй. Амма Аччыгыйа
[Моонньоҕон] бэйэтэ да сэрэх, тэһии көтөр. Н. Заболоцкай
♦ Көтөр кынатым (кынаппыт) — олус дьорҕоот, хоһуун, эрэбиллээх киһим (дьон эрэнэр, тирэх буолар дьонун хайҕаан этэр көһөр олук сороҕо). ☉ Отважные, ловкие, знающие и верные люди из народа (букв. это мои (наши) летающие крылья)
[Охоноон:] Махсыыннаах Былатыан биһиги күөн туттар күндү ыччаттарбыт: көрөр харахтарбыт, көтөр кынаттарбыт этилэр. Софр. Данилов
[Түүнүкү Көстөкүүн:] Бэрдэриминэ, [арыгыны] көтөр кынаппытыгар, сүүрэр атахпытыгар... Эрилик Эристиин
◊ Айан көтөрдөрө — күһүн ичигэс дойдуга көтөр көтөрдөр. ☉ Перелетные птицы
Ууну, харалдьыгы булбатах айан көтөрдөрө, ол хара хоту [харалдьык] туһаайан, дьиэлэр турбаларын үрдүнэн сыыйбытынан барбыттара. Н. Заболоцкай
Кустар, хаастар, туруйа, хараҥаччы, өрт турааҕа, кэҕэ, скворец, соловей — айан көтөрдөрө. КЗА АҮө
Көтөр аал көр аал II. Будулҕан туманы көтөр аал ытыйар, Буурҕаны быһыта уотунан сапсыйар. П. Ойуунускай
Оройбунан курулаан, Оноҕостуу дьурулаан, Күлүмүрдүү-күлүмүрдүү, Көтөр ааллар көтөллөр. Л. Попов
Күүрээннээх мотуордаах көтөр аал түүннэри түрбүйэн айанныыр. Күннүк Уурастыырап
Хотой кыылга холоонноох, Мохсоҕол кыылга мосуоннаах Модун көтөр ааллар Улуу куорат үрдүнэн Уһуура сылдьар буолар эбиттэр. С. Зверев
Көтөр баһаара көр баһаар I. Сайыҥҥы кылгас кэмҥэ манна үгүс уу көтөрдөрө кэлэннэр, үрдүк очуос таастаах биэрэктэргэ олохсуйаллар, көтөр баһаардарын үөскэтэллэр. КВА МГ. Көтөр быта зоол. — көтөргө үөскүүр, ньуолах түүтүн сиир быт. ☉ Бескрылое насекомое, паразитирующее на птицах, пухоед. Көтөр иитээччи — көтөрү иитэргэ идэтийбит киһи. ☉ Птицевод. Эдьиийим көтөр иитээччинэн үлэлиир. Көтөрү иитии — көтөрү тыа хаһаайыстыбатын салаатын быһыытынан үөскэтии. ☉ Птицеводство. Көтөрү иитиигэ билигин улахан болҕомто ууруллар. Көтөр кынаттаах — көтөр бииһэ бүтүннүүтэ (кыыллартан, сүүрэр атахтаахтартан арааран этиигэ). ☉ Пернатое царство
Чуумпуран, сөҥөн турбут салгын устун көтөр кынаттаах эҥин эриэккэс куолаһа кэлэн кутулла, хойдо турда. Н. Заболоцкай
Туох барыта аналынан буолуохтаах: көтөр кынаттаах — көттүн, сүүрэр атахтаах — сүүрдүн! А. Сыромятникова
Биһиги урут хотойу, көтөр кынаттаах бииһин барытын даҕаны ордугургуурбут — барахсаттар, күөх халлааҥҥа көҥүл дайан эрдэхтэрэ кэрэтин! Н. Габышев. Кыстыыр көтөрдөр — күһүн соҕуруу дойдуларга барбат, кыһыннары баар олохтоох көтөрдөр. ☉ Зимующие (местные) птицы
Кыстыыр көтөрдөр биһигиттэн ичигэс дойдуларга барбаттар. Кинилэр мастар уонна талахтар үнүгэстэринэн, сиэмэлэринэн, астарынан аһылыктаналлар, киһи олорор сиригэр аһылыгы булуналлар. КЗА АҮө
Мас көтөрө көр мас. — Мас көтөрүн, тыа булдун дьиҥнээх киин саарыстыбата манна баар эбит. Амма Аччыгыйа
Куобах син баар буолсу, Мас көтөрө да баардыҥы. Далан
Ахсаана суох мас көтөрдөрө: улар, куртуйах, бочугурас, хабдьы кыһыннары-сайыннары үөрдүүр. И. Данилов
Тыа көтөрө көр мас көтөрө. Өлүөнэҕэ төрөөбүтүттэн Киргил үөрэн, бэл, күн ахсын Тыа көтөрүн, кыылын түмэн Барабаанныыр үөрүү маршын. И. Гоголев. Тыҥырахтаах көтөр — сиэмэх көтөр. ☉ Хищная птица
Кус дабыдалларын төрдүттэн тыҥырахтаах көтөр кытаахтаабыт суолларын булла, хаантан чопчулаһа силимнэспит түүлэри сэрэнэн ырыҥалаата. Т. Сметанин. Уу көтөрө — ууга түһэр көтөр. ☉ Водоплавающая дичь
Уу көтөрүнэн саха кийиит дьахтарын өйтөн сүппэт дьикти кэрэ көрүҥүн айан таһаарар. Л. Попов
Балыкка туу уонна куйуур, уу көтөрүгэр тиргэ, куобахха сохсо уонна тэптиргэлээх туһах, мас көтөрүгэр эмиэ туһах... У. Нуолур