чаҕый диэнтэн дьаһ
туһ. Оҕолору ыарахан үлэнэн тута чаҕыппатаҕына сатанар. П. Аввакумов
[Быыпсай Сүөдэр:] Кэбис, эҥин-эҥин буолан куолутуйума, бэҕэһээ да чаҕыттыҥ. Эрилик Эристиин
Кириллов этэн-тыынан куппута-симмитэ сытыыта, элбэҕэ уонна сиэри таһынан эрэмньилээхтик туттара чаҕыппыта. В. Чиряев

сыһ., кэпс.
1. Түргэнник аччыктаабат курдук үчүгэйдик, тото. ☉ Так, чтобы быстро не проголодаться, сытно. Бөҕөхтүк аһаа
2. Эрэмньилээхтик, эрэмньитик санаан. ☉ С надеждой, со спокойной душой относительно чего-л., спокойно
Икки сыл устата үчүгэйдик билсибит дьон курдук …… бөҕөхтүк сананабын. «ХС»
Саатар, бииригэр баарыгар бөҕөхтүк санаан, көтөҕүллэ соҕус хааман, чугаһаан кэлбитэ — кураанахтар: кырынаас тарбаан эһитэлээбит. Болот Боотур

туттул. сыһыан холб. Кэпсэтээччи этиитин кытта сөбүлэһэн, туох эмэ буолуон сөптөөҕүн эрэмньилээхтик сэрэйиини көрдөрөр. ☉ Выражает предположение о возможности высказанной собеседником мысли с оттенком согласия (возможно, вполне возможно). Буолуо-буолуо, кини оннук киһи. Буолуо-буолуо, куомуннаһалларын быраап оҥостон, олус үүнэ-тэһиинэ суох баран олороллор
□ Буолуо-буолуо
Массыанньык диэтэҕиҥ. В. Ойуурускай

сыһыан холб. Туох эмэ буолар-буолбат кыахтааҕын, мөккүһэр, утарсар дэгэттээх күүркэйэн эрэмньилээхтик сэрэйиини, риторическай бигэргэтиини көрдөрөр. ☉ Выражает уверенное предположение, риторическое утверждение или отрицание возможности чего-л. с оттенком возражения (неужели, разве, как же так)
Ол да буоллар, ама, хайа муҥай, тугу да ырыҥалаабат киһи баарай, кыһалҕаны кэпсэттэххэ ылыныаҕа. Софр. Данилов
Ээ, киэр доҕор, хайа муҥай, мин да кыайар үлэм ини. «ХС»

сыһ.
1. Алдьаммат, төлөрүйбэт гына, бөҕөтүк. ☉ Крепко, прочно
Бигэтик иҥиннэр. — Былыргы булчут тайыытын угун сиргэ бигэтик тирээн баран, соруйан кыынньаан эһэҕэ кокуоска биэрэрэ. Далан
Силистэрин көмөтүнэн үүнээйи үйэтин тухары биир сиргэ бигэтик олорор. КВА Б
2. көсп. Мунааҕа суох, саарбаҕалаабакка, эрэбиллээхтик. ☉ Твердо, уверенно, убежденно
Кини бу саалаҕа өрүү буоларын курдук, бэйэтигэр эрэмньилээхтик, бигэтик сананан киирбитэ. Н. Лугинов
Эйигин сырдык, амарах айыылар биһиэхэ ыыппыттарын бигэтик итэҕэйэбит. Н. Габышев
Биһиги бигэтик билэбит Үүнэр күн, кэлэр кэм кэрэтин. Л. Попов

дьүһ. туохт. Арбысарбы буолан саҥата-иҥэтэ суох хайа эмэ диэки оргууй хаамп; оннук туттан сырыт. ☉ Направляться куда-л., опустив голову, повесив нос; понуро ходить с таким видом
Кини уруккутун курдук аат харата сукуҥнаабакка, билигин бэйэтин кыаҕын билинэрдии эрэмньилээхтик туттан, чиҥ-чиҥник үктэнитэлээн, Сэргэлээх диэки хааман истэ. Н. Лугинов
Ньукуус таалан турбахтыы түһэн баран, дьиэтин диэки сукуҥнуу турда. В. Гольдеров
Маша утуйар уута уйгуурда, онон күнүһүн даҕаны аатын эрэ сукуҥнаан сылдьар. М. Доҕордуурап

ситим сыһыан т.
1. Ситэ сыаналаабат, сэниир сыһыаны көрдөрөр. ☉ Выражает пренебрежительное отношение говорящего к чему-л. (за такой пустяк, из-за такого пустяка)
Бай, ол аайы дьүүллүүллэр дуо? И. Семёнов
2. Эрэмньилээхтик бигэргэтэн этиини көрдөрөр. ☉ Выражает уверенное утверждение обратного ожидаемому (ни за что)
Ол аайы эһиил эһиэхэ ыһыы сиэмэтин бэрдэриэхпит суоҕа. А. Фёдоров
Мин ийэм ол аайы кинилэргэ биллэрэн бэрт. В. Ойуурускай
△ Эрэмньилээх сэрэйии дэгэттэнэр. ☉ Выражает предположение с надеждой на положительный исход ситуации
Бэрт бүччүм сиргэ түбэспит, хайа, ол аайы массыына түҥнэри анньыбат ини. В. Яковлев

сыһыан холб.
1. Этэр санааны, мөккүһэн, утарсан туран, эрэмньилээхтик чиҥэтиини көрдөрөр. ☉ Выражает уверенное подтверждение высказываемой мысли с полемическим возражением (соотв. конечно, как же, как же иначе, еще бы)
Ама доҕор, мин ырааспын [уорбатахпын ойуун] быһааран биэриэ. Эрилик Эристиин
Бачча үлүгэр уһун [саа], бу бэйэлээх тимир, ама доҕор, тэбэн да унаарытар ини! Амма Аччыгыйа
— Эн [баартыйаҕа киирэригэр] мэктиэлиэҥ дуо? — Ама доҕор, ыччаттартан бастыҥ үлэһиппит, общественнай үлэҕэ да балачча буһанхатан иһэр. М. Доҕордуурап
△ Сорох саҥа аллайыылары кытта ордук иэйиилээх дэгэттэниэн сөп. ☉ Сочетаясь с некоторыми междометиями, может иметь более яркий эмоциональный оттенок
Оо, ама доҕор, Ала Соболоох күөлүн үрдүнэн мутукча ойуур быыһыгар көрдөрүүлээх дэриэбинэни тутан, электростанция уота тырымныы оонньоотоҕуна, онно олох олордоххо дэлэ үчүгэй буолуо дуо. М. Доҕордуурап
2. Саҥарааччы итэҕэйбэт, саарбахтыыр сыһыанын көрдөрөр. ☉ Выражает неверие, сомнение говорящего (соотв. едва ли, вряд ли)
— Сууйуох! Баҕар, аны Өссө көстөөрөй? Өссө. — Ама доҕор! Чэ, баҕар, сууйуох даҕаны. Н. Лугинов
— Тииҥи харахха табар олус чэпчэки. — Ама доҕор! — дэһэллэр сынньанааччылар. Н. Габышев
△ Ама оннук буоллаҕай, хайдах оннук буолуон сөбүй (соһуйан, итэҕэйбэккэ уонна дьиибэргээн, сөҕөн этии). ☉ Неужели! Это невероятно! (при выражении восторженного удивления, изумления). Ама доҕор! Хайа ыккардыгар кэлэ охсубут үһүө!

I
аат. Хаһыллыбыт буор тула ыһыллыбыт куоһах сир (күтэр хороон хастан буору үөһэ типпитэ эбэтэр сүөһү хаспыт сирэ). ☉ Место, перерытое крысами, скотом
Куудараас [оҕус аата] кылгас суон атахтарынан эрэмньилээхтик үктэтэлээн кэлэн …… оҕустар хаһан бурҕаа гыммыт оҥкучахтарын модун муостарынан силгэйбитинэн барда. Далан
Косилкаһыт косилка ылар сирин кэтиэхтээх, дулҕа, томтор, күтэр бурҕаата кэллэҕинэ, буруус көтөҕүөхтээх. ОҮМ
II
аат., түөлбэ. Күтэр. ☉ Водяная крыса; крот
Иирдигит дуу, ээ? Бурҕаа курдук, сири барытын түөрэ сүргэйээри гынныгыт дуо? Күөҕү, кырсы тоҕо алдьатаҕыт? А. Сыромятникова
III
аат.
1. Олус күүстээх тыал, силлиэ. ☉ Очень сильный ветер, пурга, буря
Онтон күүрээнтэн күүрээн барда Бурҕааттан бурҕаа турда; онтон тус хоту диэкиттэн, Кухтуй суолун диэкиттэн, күүстээх бурҕаа турда. Ньургун Боотур
2. Олус күүстээх тыал, буурҕа, силлиэ, массыына көтүппүт, өрүкүппүт быыла, буора-сыыһа, хаара. ☉ Пыль, снег, поднятые сильным ветром, метелью, бурей, автомашиной
Сотору буолаат, хаар бурҕаата дьэҥкэрбитигэр, кырынаас курупааскы түүтүн бурҕатан, моонньун быһа кэрбээн эрэрэ көһүннэ. В. Протодьяконов
Кинилэри, кыһын тымныы кыйдаан дьиэҕэ хаайбыт дьонун, биһиги сайын уулусса бурҕаатынан куттаан дьиэҕэ симэбит. С. Васильев
Көбөр бурҕаа тыыҥҥын ыгар, Манна мэһэй кэтэһэр, Көмүс курдук, ыараан барар, Маҥай кыра сүгэһэр. А. Абаҕыыныскай

туохт.
1. Ааҕан, кэпсээн, саҥаран биллэр, билиһиннэр. ☉ Прочесть и сообщить, объявить; информировать, уведомить, доводить до сведения
[Байбал:] Чэ, манан бүтэр, тугутугу суруйдуҥ, ааҕан тойотторго иһитиннэр уонна илиитэ баттат. А. Софронов
Байбал Сэмэнэптээххэ баран оҕус моһуогурбутун этэртэн Микиитэ олус салынна. Ол эрээри иһитиннэрдэххэ табыллар буолла. Амма Аччыгыйа
Сарсыарда сайылыкка тахсар гына сүбэлэспиппитин ийэбэр иһитиннэрбиппэр, үөрэн өттүгүн эрэ үлтү түспэтэҕэ. Далан
Киэһэттэн-киэһэ Ананий дьонугар хаһыаттан ааҕан иһитиннэрэр, соҕуруу дойду сонунуттан сэһэргээн сэргэхситэр. М. Доҕордуурап
2. Дорҕоону, тыаһы таһааран биллэр. ☉ Наполнить пространство звуками, речью
Эйиэхэ үчүгэй музыканнар оонньоон иһитиннэриэхтэрэ. Эрилик Эристиин
«Татыйаас, хомускун тардан иһитиннэр эрэ», - хоноһо уол, кинини кытта бодоруһан баран, көрдөстө. Дьүөгэ Ааныстыырап
Бүгүн эмиэ кыһыл муннукка сүүрбэччэ киһи муһунна. Туохханнык иннинэ Уйбаачаан хас да ырыаны оонньоон иһитиннэрдэ. М. Доҕордуурап
Миитэрээс өбүгэлэрэ хотуурунан алааһы кээмэйдээбит сирдэригэр аан бастакынан тыраахтар тыаһын иһитиннэрбитэ, ыһыы сирин хорутан тиэхиникэ модун күүһүн-күдэҕин көрдөрбүтэ. П. Аввакумов
3. Эппиккин, соруйбуккун толортор. ☉ Заставить кого-л. повиноваться, слушаться, следовать советам, подчиняться приказам
[Огдоос:] Доҕоор, хата ити уолгун, тылгын иһитиннэрэр киһи, кытаанахтык буойан биэр. Бүгүн хотунун кытта этиспит, куһаҕан уол сүгүн да сылдьыа эбит. А. Софронов
[Ыстапаанньыйа:] Этэн да иһитиннэрэрим суох. Н. Неустроев
Дьукаахтарбыт ийэлэрэ Настааччыйа, этэр тылын иһитиннэрэ үөрэммит киһи быһыытынан, эрэмньилээхтик күөрэлдьитэн саҥарбыт, томтоҕор хоҥоруулаах, үрдүк уҥуохтаах хатыҥыр эмээхсин. Амма Аччыгыйа