аат. Туохха эрэ эрэнэр, эрэҥкэдийэр киһи. ☉ Тот, который надеется, человек, питающий надежду
Сылаас дьиэлэригэр түргэнник бара охсоору оптуобуска эрэҥкэдийээччи элбэх соҕус этэ. П. Аввакумов
Кыһын уһун — хара ас наада. Куоракка аны эрэҥкэдийээччи элбэҕэ. Н. Борисов

эрэҥкэдий диэнтэн хай
аата. Алексей Степанович эрэҥкэдийиитэ [сопхуос салалтата массыына пуондатын биэрэригэр] саамай сөптөөх, сопхуос салалтата ону учуоттуо диэн эрэнэбит. Далан
Миэхэ эмиэ бириэмийэ биэртэрэ буолуо диэн эрэҥкэдийии өйбөр суоҕа. С. Маисов
Бу кыбыстыылаах ыар санааҕа дьиксинии уонна эрэҥкэдийии бииргэ холбоһон, Марыына олус ыксаан, ыгылыйан, кэтэһэн турда. Тумарча

эрэҥкэдий диэн курдук
Эмньик кулун саастарыгар огдооботуйбут барахсаттар эт-хаан өттүнэн эр киһиэхэ эрэҥкэ санаалара хайдах ханнан хаалыа этэй? С. Федотов

сэлбий диэнтэн холб. туһ. [Кууһума:] Ыраахтааҕым суолун курдугу биэрээрэй диэн эрэҥкэдийэн олоробун
Ытыгым, кырдьаҕаһым, аһын! [Дьаакып кинээс:] Кураанах айаххынан көрдөһөҕүн дуо? Оҕускун аҕал, оччоҕо ордугун сэлбиһэн кэпсэтиэхпит. А. Софронов
Онно ким туохтааҕынан хардарыта сэлбиһэллэр, сытыйбыт таҥастарын уларытталлар. ДАЛ ТОДь

эрэҥкэдий диэнтэн дьаһ
туһ. Ларьяна кэм даҕаны кини иннигэр көөчүктэнэр, эрэҥкэдитэр, ыҥырар! Р. Баҕатаайыскай
Ис-иһиттэн кинини тардар, …… мунчаарбыт да бириэмэтигэр киһини эрэҥкэдитэр тыыннаах уоттаахтар, бу харахтар. Н. Босиков
Тыал кур оту кытта мин баттахпын сыыйылыннара тараатар даҕаны, эрэҥкэдитэр быһыыта биллибэт, таһаатын да таарыйтарбакка ааһа көтөр. Урсун

сыһ.
1. Кэмин, болдьоҕун иннинэ, эрдэ, эрдэ-сылла. ☉ До срока, раньше времени, заранее
[Вера:] Хата, Ольга, эн миэхэ эрдэтинэ этэ олор, туох идэлээххиний? С. Ефремов
[Саппырыан] былыр-былыргыттан сэрэхтээх, үктэнэр сирин эрдэтинэ көрбөккө эрэ хардыылаабат үгэстээҕэ. А. Бэрияк
Тииҥ аһылыга төһө дэлэгэй буолуоҕун итинтэн сылыктаан эрдэтинэ билиэххэ сөп. ЕОВ ССТБ
2. кэпс. Туох да улахан тахса илигинэ, эрдэ-сылла, хойутаабакка. ☉ Пока ничего не случилось, пока не поздно
«Ээ, хата, эрдэтинэ тупсан кэбиһиҥ», — диэтэ биир уол. Амма Аччыгыйа
Куорат олохтоохторо, хата, эрдэтинэ дьаадьыйан биэрэн быыһаммыттара. Н. Якутскай
Уол туохха эрэ эрэҥкэдийэрин таайан, учуутал кыыс эрдэтинэ тэйитэ охсорго санаммыта. Айысхаана

аат.
1. Ханнык эмэ бүтүн предмет ханан эмэ алдьаммыта. ☉ Изъян, дефект, повреждение, нанесенное какому-л. предмету
Дьиэктээх тирии.  Онтон өйдөөн көрбүтэ: таас хайа барбыт курдук дьиэктээх эбит. Н. Якутскай
Дьиэтин сэбэ диэн Дьиэктээх мас кытыйалаах, Дьэбэрэлээх нэлэгэр тэриэлкэлээх, Дьэс алтан чаанньыктаах. Эрилик Эристиин
2. Ким, туох эмэ итэҕэһэ-быһаҕаһа; үчүгэй, сөптөөх, буолуоҕун туох эмэ тиийбэтэ. ☉ Недостаток, изъян; слабое место у кого-л.
Быһата кини ийэтиттэн кыра да дьиэги булбат этэ, ийэтэ киниэхэ саамай үрдүк аптарытыат, саамай үрдүк идеал этэ. Софр. Данилов
Сорох дьон киһи куһаҕанын эрэ таба көрөллөр, бэйэлэрин бэрэбинэ да саҕа дьиэктэрин таба көрүммэттэр. И. Гоголев
[Манна] ханан дьиэктээххин көҥдөйдүү көрөр курдуктар. А. Сыромятникова
♦ Дьиэк киллэримэ (биэримэ) - быыс-хайаҕас булларан, аһыллан биэримэ, ханнык эмэ тас күүс дьайыытыгар бэриммэккэ, уруккун курдук хаал. ☉ Быть неприступным, не поддаваться чужому влиянию, воздействию со стороны, не давать повода кому-л. делать что-л. Бэһис кууруска уолаттар доҕотторуттан сыбаайба эрэҥкэдийэн көөртөрө да, киһилэрэ дьиэк киллэрбэтэҕэ. В. Яковлев
Биһиги көрдөһө, ааттаһа сатаан, хайа да өттүнэн дьиэк киллэрбэккэбит үлэбититтэн аккаастаммыта буолан, куттаан бардыбыт. Р. Кулаковскай
Урукку курдук ылбат-биэрбэт, саарыы сылдьыбат гына кини хайдах да дьиэк биэриэ суохтаах, кытаанахтык уонна тоҥуйдук туттуохтаах, хас биирдии тылын ыараҥнатан, өйдөөнтөйдөөн саҥарыахтаах эбээт. Я. Козак (тылб.). Дьиэк ылан (булан) - сылтах булан, хайаҕас булан, тирэх ылан. ☉ Находить повод, предлог для чего-л.
Онон тойонун [Абыраамабы] Маппыр тугунан эмэ киирэн, дьиэк булан, быһата «уодьуганныан» баҕарар. Л. Попов

1. даҕ.
2. Дьиҥнээх буолбатах, көстүүтүгэр, харах эрэ баайыытыгар. ☉ Неискренний, показной, рассчитанный на внешнее впечатление, внешний эффект
   Көрүнньүк мичээринэн ыллаҥнаан кэбистэ. Л. Толстой (тылб.)
   Арай Люся Осьмухинаны кытта истиҥэ суох, тас, көрүнньүк сыһыаннаһыы үөскээбитэ. А. Фадеев (тылб.)
3. Туһата суох; солуута суох. ☉ Не приносящий пользы, напрасный; фиктивный; показной
   Көрүнньүк дьыала. Көрүнньүк таҥас. — Сүрэҕэ суохтары, көрүнньүк үлэһиттэри абааһы көрөрө. Д. Кустуров
4. сыһ. суолт.
5. Туох да туһата, көдьүүһэ суох. ☉ Бесполезно, напрасно
   Сорох кутугунас хаһаайкалар манна да күнү көрүнньүк ыыппат санааламмыттар — уу бычалытан таһааран, таҥас сууйан илигирэтэллэр. И. Никифоров
   Бүгүҥҥү күн киниэхэ көрүнньүк ааста. «ХС»
6. Дьоҕойон, аатыгар эрэ (тугу эмэ гын). ☉ Для вида, напрасно
   Иккис таба күүһэ эстээхтээбит быһыылаах, турку такымын астаҕына эрэ көрүнньүк көппөрөҥнөөбүтэ буолаахтыыр. Софр. Данилов
   Кыыс сүрэҕэ туох диирэ дьиҥэ биллибэт ээ. Көрүнньүк эрэҥкэдийэ сылдьыбыт даҕаны буоллаҕына көҥүлэ. «ХС»
   ♦ Күн көрүнньүгэ — туох да туһата суох, таах сибиэ (туох эмэ). ☉ Совершенно бесполезный (о ком-чем-л.)
   [Уйбаан:] Баай күн көрүнньүгэ эбит. А. Софронов
   Баай да байан, үрдүк да сололонон көрбүтүм. Баай уонна соло диэн күн көрүнньүктэрэ эбиттэр... И. Гоголев. Харах көрүнньүгэр — суолтатыгар эрэ, аатыгар эрэ. ☉ Для вида, для отвода глаз
   Хайдыбыт халааҥканы харах көрүнньүгэр хам сыбаан хаалларбыттар. Күн Дьирибинэ
   Сорохтор харах көрүнньүгэр эрэ эрдимсийбитэ буола сатыыллара. М. Горькай (тылб.)

1. киир 7, 9, 12, 14, 16 диэнтэн дьаһ. туһ.
2. Кими, тугу эмэ атын сиргэ илт эбэтэр атын сиртэн аҕал. ☉ Ввозить, вводить, вносить, заносить, завозить когочто-л. [Бургунаспыт] этин куоракка киллэрэн атыылаан, чэй, табах ылыахпыт. А. Софронов
   «Дуорастаайабы киллэриҥ!» — диэн баран [Тобулаарап] антах «ньимис» гынан хаалла. Эрилик Эристиин
   Луохтуур муустаах солууру элэстэтэн киллэрэн оһоххо уурбута. Ф. Софронов
3. Ханна эмэ киирэри көҥүллээ, ыҥыр. ☉ Впускать, пускать; заводить кого-что-л. куда-л. [Чүөчээски] Таһырдьаттан Моойторугун ыҥыран киллэрэн, арыылаах килиэп бэристэ. Суорун Омоллоон
   Чугастааҕы ыалларга тиийэн халҕаннарын тардан көрдөхпүнэ, дьиэлэригэр киллэрбэт этилэр. Н. Заболоцкай
4. кэпс. Тугу эмэ барыһыр, харчыта өлөр. ☉ Получить доход, заработать деньги
   Чолооску Аллаҥҥа таһаҕас таһан, балаччаны киллэрбитэ, барыс ымсыытыгар эн аккар олус тиэйэн атаҕа суох оҥорон аҕалбыта. Амма Аччыгыйа
5. кэпс. Төрөөн-ууһаан, улаатыннаран, уйатыттан ууга батыһыннаран таһаар (кус оҕотун). ☉ Выводить из гнезда на воду (утят)
   Оҕотун саҥа киллэрбит чөккөөкү от саҕатыгар ньыкыйан олорон иһиллээмэхтээт …… өлөҥ быыһыгар киирэн хаалла. И. Гоголев
   Быйыл манна анды киллэрбит эбит дуу! Н. Якутскай
   ♦ Дьиэк киллэримэ (биэримэ) — эмэ тугу эмэ оҥорорго сылтах биэримэ; көрдөһүүнү. ☉ Не давать повода кому-л. делать что-л.; не внимать просьбам
   Бэһис кууруска уолаттар доҕотторуттан сыбаайба эрэҥкэдийэн көөртөрө да, киһилэрэ дьиэк киллэрбэтэҕэ. В. Яковлев
   Итиитэ (сылааста) киллэр көр итии. Хата, чэйдээн итии киллэрэн барыаххыт буолаарай! Н. Заболоцкай. Иһигэр киллэрбэт — сөбүлээбэт, ахсарбат. ☉ Не нравиться, не приходиться по душе
   Бу сымнаҕас оҕонньору улахан дьон тоҕо эрэ истэригэр киллэрбэттэр. Н. Босиков. Кэҥэриитигэр киллэрбэт, хоҥоруутугар хоҥнорбот — болҕомтотун уурбат, өйдөөбөт, суолта биэрбэт. ☉ Не обращает внимания, не понимает, не придает значения, ни во что не ставит
   Иччилэрэ буолуохсут Кинилэр иирээннэрин Кэҥэриитигэр киллэрбэккэ, Хоҥоруутугар хоҥнорбокко …… Төлкөлүү турда. И. Чаҕылҕан. Тылгар киллэр — итэҕэт, бэйэҥ диэки тарт. ☉ Убедить, склонить на свою сторону
   Аймахтарын уонна табаарыһын көрдөстөр син тылыгар киллэриэх этэ. С. Никифоров. Тыын киллэрдэ — өйүгэр киирдэ, өйдөнөн кэллэ. ☉ Очнулся, пришел в себя, задышал
   Киһи тыын киллэрэн, хараҕын аһан, ханна сытарын билэн үөһэ тыыммыта. «ХС»
   ср. алт. кирдир ‘ввести внутрь, позволить или заставить войти или въехать’