туохт. Туох эмэ ньыманы тутун. ☉ Применять особый приём, подход в каком-л. деле
Кини кыыһыран эрэрин биллэр эрэ, ойоҕо ньымалаан ону-маны эргитэн хайҕааччы. Р. Баҕатаайыскай

1. сыһ. Эр-ойох буолан (олор), эр-ойох курдук. ☉ Мужем и женой (быть), в супружестве (состоять)
   Эҕэрдэ эһиэхэ, эдэр дьон! Тэҥнээхтэр кэргэннии буолбуккут. П. Тобуруокап
   △ Бииргэ эйэлээхтик. ☉ Как одна семья (дружно)
   Олордубут ээ иллээх кэргэннии Эн-мин дэһэн, этиспэккэ. Баал Хабырыыс
2. аат суолт. Эрдии-ойохтуу буолбут, холбоспут дьоннор (э. ахс. ф-гар). ☉ Муж и жена, супруги (в ф. мн
   ч.). Эдэр кэргэнниилэр. Кэргэнниилэр иирсээннэрэ. Эйэлээх кэргэнниилэр.  Дыбдыктаах курдук эйэлээх кэргэнниилэр, арааһа, бу маҥнай өйдөспөт, тыл тылларыгар киирсибэт түгэннэрэ быһыылааҕа. В. Гаврильева
   Иккиэн үлэттэн кэллилэр Эдэркээн кэргэнниилэр. Баал Хабырыыс
3. даҕ. суолт. Эрдии-ойохтуу (дьон). ☉ Семейный
   Рита барыан эрэ иннинэ полк хамандыырыгар тиийэннэр: «Биһигини кэргэннии дьонунан ааҕаргар көрдөһөбүт», — диэбиттэр. С. Никифоров

аат., эргэр. Ойох ылар киһи кыыс дьонугар биэрэр төлөбүрэ, хардата. ☉ Калым
Кыыһа эргэ барбытыгар кыыһын атыытын биир аты халыым ылбыт. Күндэ
Суоһалдьыйа Толбонноох бу кэлбит дьону халыыма ыараханынан чаҕытарга санаммыт. Н. Якутскай
Маша халыымыгар Андриан оҕонньор биир биэни уонна икки мөһөөх харчыны ылбыттаах. М. Доҕордуурап
др.-тюрк., тюрк. халыҥ, калым

с. көтүрүү; араарыы; расторжение договора дуогабары көтүрүү; расторжение брака кэргэни араарыы, эри-ойоҕу араарыы; эройох арахсыыта.

эб., кэпс.
1. Түмэр-холбуур суолтаны көрдөрөр. ☉ Выражает собирательное значение
Эргиллибитэ: бороҥ куобах бэргэһэлээх уол бинтиэпкэлиин майырдыын бүтүннүү хаар буолан оронон эрэр эбит. Софр. Данилов
Ынахтары, арыылары майырдары барыларын да харайыҥ. А. Сыромятникова
С э р и и с аҕана эр-ойох холбоһуута, сыбаайбата ма йыра, айдаана-дарбаана суох, судургу этэ. «ХС»
2. Сэниир, абааһы көрөр сыһыаны көрдөрөр. ☉ Выражает пренебрежительное, презрительное отношение говорящего к кому-чему-л.
Дьэ, эмиэ салайааччы майыр!  Ньахчаллан дьэ майыр! «ХС»

1. сыһ. Кэргэнии дьон сыһыанынан, эр-ойох быһыытынан. ☉ Как муж и жена
   Эй! Дьахтаар! Билин эрэ! Эн Савелий бааһынайдыын Эрдии-ойохтуу олоортуҥ дуо? Н. Некрасов (тылб.)
2. аат суолт. Ыал буолан бииргэ олорор кэргэннии дьон. ☉ Супружеская чета, супруги, муж и жена
   Онтон эрдии-ойохтуу иккиэн дьиэлэригэр сиэттиһэн киирэн бардылар. Саха фольк. Дьэ ити курдук эрдии-ойохтуу өр кэпсэтэ олордулар. Н. Павлов
3. даҕ. суолт. Кэргэннии (дьон). ☉ Семейный
   Былыыр-былыр ыраах Уһук Хоту сиргэ эрдии-ойохтуу дьон сордоох-муҥнаах дьылҕаларын туһунан биир ынырык номох үөскээбит эбит. С. Курилов (тылб.)

1. араҕыс диэнтэн хай. аата. [Бу суол] тиэрдиэ да, бөһүөлэк чугаһаатаҕын аайы, суол арахсыыта элбээн иһиэҕэ. Амма Аччыгыйа
   Паровоз хас арахсыы аайы тохтуу түһэр уонна эмиэ ааһан иһэр. Эрилик Эристиин
   Саха тылын түөлбэлэринэн арахсыытын наардааһыҥҥа өссө өрөбөлүүссүйэ инниттэн холонуулар бааллара. «ХС». Бу дьахтар баран испит, бу ыйыллыбыт суол арахсыытыгар кэлбит. Саха фольк.
2. аат суолт.
3. Чугас дьоҥҥуттан, дойдугуттан ыраатан, тэйэн сылдьыы, олоруу. ☉ Разлука, расставание с родиной, родными
   Арахсыы мэлдьи арахсыы. Оттон маннык [сэриигэ баран] арахсыы көннөрү арахсыытааҕар сүүс, тыһыынча төгүл ыарахан. Софр. Данилов
   Арахсыыга Чернышевскай уолугар хаппаҕар араас сибэкки ортотугар павлин ойуулаах хоруопканы бэлэхтээбитэ. «ХС»
   Арай эдэр сааһын сулусчаана Маня ууламмыт хараҕар Лаврентий Николаевич кистэлэҥэ суох кутурҕаны, арахсыы абаккатын, муҥун көрөн, сүрэҕэ кыламмыта. Н. Габышев
4. Кими эмэ кытта кэргэннии буолан олорору тохтотуу. ☉ Развод, расторжение семейного брака
   Антах ороҥҥо хараҕа суох оҕонньор, уоһун кытта ботугуруур саҥата иһилиннэ: «Аныгы үйэ буолан эр-ойох иирээнэ, арахсыыта элбээн турар, бадаҕа». Н. Неустроев
   Бу кэмҥэ Нуораҕанаҕа арыгы дьаатыгар ылларбыт дьоннор үгүс этилэр. Арыгыттан тэптэрэн өлүү-сүтүү, оһоллонуу, кэргэнниилэр арахсыылара, этиһии, охсуһуу үгүс буолара. ПДИ КК
5. Бииргэ үлэлээн-хамсаан, өйдөһөн олорон, туохтан эрэ сылтаан хайдыһыы, сөпсөспөт буолуу. ☉ Раскол; раздор. Кэлэктиип иһигэр арахсыы таҕыста

туохт.
1. Кими-тугу эмэ ытан, быраҕан табаары, аҥаар хараххын симэн, аҥааргынан сыаллаан көрөн, тонолуппакка одуулаа. ☉ Целиться, прицеливаться, брать, навести на цель
Атаҕа да суох буоллар турар, илиитэ да суох буоллар ытар, хараҕа да суох буоллар кыҥыыр баар үһү (тааб.: иитиллибит айа). Кылгас муруннаах, төгүрүк сирэйдээх эдэркээн саха снайпер бинтиэпкэнэн кыҥаан, ыас харанан чөрбөччү көрөн сытара «Комсомольскай правда» хаһыакка бэчээттэммит. Амма Аччыгыйа
Өргөлөй Бэргэн биир талыы оҕун ылан, төбөтүгэр үстэ силлээн баран, аҥаабыллаан, кыҥаан, ытан саайбыт. «Чолбон»
2. Сөбүн, хайдаҕын билээри кичэйэн, сыныйан көр, кыҥастас. ☉ Внимательно изучать кого-что-л., пристально наблюдать за кем-чем-л.
Харандааһын ылан, аҥаар хараҕын симэн, кыҥаан көрө-көрө уһуктанна. А. Софронов
Куоталаспыт курдук туттан, Хотуурдарын таптайдылар, Кыҥаан көрө, ыга тутан Кыстык үөһэ чапчыйдылар. Р. Баҕатаайыскай
Биэтэккэ анньыллыбыт ураҕастарынан кыҥаан көрүүгэ, соноҕос кулгааҕынан куоппут. Р. Кулаковскай
♦ Кылыытын кыҥаа — кылыытын кэтээ диэн курдук (көр кылыы I)
Мин Кылыыбын кыҥаан, Хардыыбын ааҕан, Харабыллаан олордоҕуна, Мин сор суоллаах Бүтүн оҥоһуута суох буолан, Мүччү үктээн биэрбитим. А. Софронов. Кыҥыырыҥ эрэ кыыһыҥ, одуулууруҥ эрэ ойоҕуҥ кэпс. — дьиэтин кэргэттэрин итэҕэстэрин-быһаҕастарын була сатаан мөҕөр-этэр, күлүү гынар (дьиэ баһылыгын туһунан). ☉ Только и знает, что придираться к своим домашним, издеваться над ними (о хозяине дома).

аат.
1. Орто сааһын лаппа ааспыт, кырдьаҕас эр киһи. ☉ Старик, старец
Былыыр-былыр бэрт дьадаҥы оҕонньордоох эмээхсинтэн үс уол оҕо төрөөн хаалбыта үһү. Саха фольк. Чүөчээски бастакы куртуйаҕын доҕоругар Намыын оҕонньорго илдьэн биэрбитэ. Суорун Омоллоон
Оҕонньор дьикти эдэрдик, эрчимнээхтик ордоотоон кэбистэ. Амма Аччыгыйа
2. кэпс. Дьахтар кэргэнэ (үксүгэр тард. ф-гар тут-лар). ☉ Супруг, муж (по отношению к жене, обычно употр. в притяж. ф.)
Эмээхсинэ оҕонньорун, бачча тухары бииргэ эн-мин дэсиһэн, эр-ойох буолан олорон баран, билбэт буолуо дуо?! П. Ойуунускай
Кэлээт, ити оҕонньорбун кытта холбоспутум, оччолорго эдэр этибит. Эрилик Эристиин
3. харыс т. Эһэни (тыатааҕыны) ханарытан ааттыыр тыл. ☉ Слово, употребляемое в значении «медведь»
«Оҕонньор» билигин уһуктан арҕаҕыттан тахсан, чугас эргин лэппэрдээн эрдэҕэ. Далан
«Киирдэҕинэ, оҕонньору бултаһан көрүөҥ дуо?» — Киргиэлэй киһитэ туох диирин истээри, сэҥээрбиттии көрөн олордо. Болот Боотур
Эһэ суоһасуодала бэрт буолан, былыр итэҕэл баарын саҕана дьон ордук куттанара; амаакаа, улахан аһыылаах, оҕонньор эҥин диэн ааттыыллара. ПАК ЭТ
◊ Оҕонньор <дьиэлээх> кэпс., күл.- ооннь. — олус омуннурар, өрүкүйэр эбэтэр төттөрүтүн аһара холку киһини күлүүоонньуу кэриэтэ этии. ☉ О человеке пылком, живом или, наоборот, очень спокойном
Оҕонньор дьиэлээх, кырдьык бөҕөҕө кыайтаран, бэл кыыһырбатаҕа. Болот Боотур
Оо, оҕонньор дьиэлээх, эмиэ омуннаан, күөркүн абырахтанан киирэн бардыҥ. Г. Колесов
Ама доҕор, салайааччы ааттаах киһи үлэһиттэригэр оннук куруубайдык сыһыаннастаҕай, оҕонньор дьиэлээх кыратык эбэҕин дуу, хайдаҕый? «Кыым»
ср. монг. оҥон ‘онгон, дух, изображение духа’

с. солб. аат. Саҥарааччы биир ахсааҥҥа иккис сирэйи бэлиэтээн этэр тыла. ☉ Личное местоимение 2-го лица единственного числа, ты
Итиннэ барытыгар эн эппиэттиэх тустааххын. Н. Якутскай
Эн ханна да барыма! Эрилик Эристиин
[Солко:] Уйбаан, бэрдин бэрт киһи буолан бараҥҥын, эн биир улахан итэҕэстээххин ээ. С. Ефремов
♦ <Эн> айаххар батыам суоҕа — айаххар батыам суоҕа (баппатах баҕайым ини) диэн курдук (көр айах I)
Эн айаххар баппатах баҕайым ини. Тыллыыраптаан сиэбэккэ сирэйиҥ саатыа. «ХС»
Эн антах түс — аан антах бар (түс) диэн курдук (көр антах). Бэйэм кыараҕастык олорон, тылгын быһа гыммакка, кыах баарынан көмөлөспүтүм үрдүнэн, эн антах түһэ олороруҥ даа баар ээ. ГНС СТСДТ. Эн аньыыҥ (инниҥ) инньэ (туспа), мин аньыым (инним) инньэ (туспа) — мантан антах эн биһиги дьылҕабыт тус-туспа. ☉ С этого момента наши пути расходятся
Онуоха хоммут хоноһото Эрдьигэн Баатыр: «Эн аньыыҥ инньэ, мин аньыым инньэ», — диэн баран, таһырдьа тэп гыммыта. СНА. [Лэкиэс:] Аны эһиги кыыскынаан иннигит туспа, мин инним туспа. С. Ефремов
Эн-мин дэһэн (дэсиһэн) — эн-мин дэс (дэһис) диэн курдук (көр дэс). Былыр хаһан эрэ чугас ыаллыы буолан эн-мин дэһэн олоорпут этэ буолбат дуо? А. Софронов
Эмээхсинэ оҕонньорун, бачча тухары бииргэ эн-мин дэсиһэн эр-ойох буолан олорон баран, билбэт буолуо дуо? П. Ойуунускай
Миитэрэйдээҕи кытта эн-мин дэһэн, хардарыта ылса-бэрсэ, көмөлөсүһэ олорор этибит. «ХС»
Эн соххор, мин соххор дэспиккэ (диэбиккэ) дылы — эн соххор, мин соххор диэн курдук (көр соххор I). Ээ, эрэйдээх, били эн соххор, мин соххор диэбиккэ дылы, элэй-балай тыллаһа турума. В. Ойуурускай. Эн хараххар ким да үүт ыгыа суоҕа көр үүт I
◊ Эн буолбут киһи — ким эмэ үчүгэйгэ тиксэригэр ымсыыран этии. ☉ Мне бы на твоём месте быть (букв. мне бы быть тобой)
Ээ, оччоҕо сыбаайбаҕа бэлэх бэлэмнээтэҕэ. Үчүгэй да баҕайы. Эн буолбут киһи. А. Фёдоров
— Сарсыарда үлэбэр массыынанан аҕалан биэрэллэр, киэһэ дьиэбэр илдьэллэр. — Аата үчүгэйин, эн буолбут киһи баар ини! «Чолбон»
Эн эппэтэҕин буоллун көр эт I. «Оо, дьэ, эн эппэтэҕин буоллун, барыта этэҥҥэ буоллун», — дии-дии илиитин ыга тутан салыбыратта. «Чолбон»
Дьэ, кырдьаҕас, баһыыба, Эн эппэтэҕин буоллун. «ХС»
ср. др.-тюрк., тюрк. сэн, сен ‘ты’