эрэкинэ чуоҕур (эчикийэ чуоҕур) — таабырын дьүһүннүүр тыла (чуолкай суолтата биллибэт). ☉ Образное загадковое слово (прямое значение неизвестно). Эргиэни элэтэр, барсы баратар, көлөһүнү көтүтэр эрэкинэ чуоҕур (эчикийэ чуоҕур) баар үһү (тааб.: хаарты)

саҥа алл. Соһуйууну, курутуйууну, куттаныыны, сэнээһини көрдөрөр. ☉ Выражает удивление, горе, испуг, презрение говорящего к содержанию высказывания
«Тыый, доҕор! Эчикийэ ити эттэҕиҥ бэрдин!» — Киил оҕонньор соһуйбут аҕай харахтарынан Айдар диэки өрө көрдө. Н. Лугинов
Бу хотуммут, хотоҥҥо тумсун угаат, туох буолла? Эчикийэ, миигинньик киһи чугаһыан да куттанар. С. Федотов
[Өндүрүүс:] Һы, эчикийэ! Эр дьон эрээри, ынах ыары сарбаҥнастахтара үһү! И. Семёнов
ср. тув. эчигэй ‘бр-р-р’

итиҥэй диэнтэн атаах.-аччат. Итиҥэйкээни ылбаппын
 Эчикийэ-туомуйа!.. Итиҥэйкээн, иннэ үүтүнэн сүөкэммитэ биллибэккэ мэлийэр түүлээх туһугар астарбытсаптарбыт эрэйдэрин даа! Д. Апросимов

саҥа алл. Олоҥхоҕо абааһы кыыһын ырыатын саҕаланыыта. ☉ Запев бесовской девы в якутском эпосе - олонхо
Иһиликпин-таһылыкпын... Иэдээникпинкуодааныкпын... Биэстээхэй тарбаҕым бээбэйэ Бэрэлитэ бээбэй буоллун! П. Ойуунускай
Ээһэ-һээй, ээһэ-һээй! Иһиликпин-таһылыкпын, Иэдээникпинкуодааныкпын! Эчикийэ, эчикийэ эристиин, Эн дуу күтүр дьаалы Энчирэппэт эрчим эрбэх, Мүччүрүппэт сүлүһүн сөмүйэ, Эриэкээбит эбиккин. П. Ядрихинскай. Онуоха абааһы кыыһа обургу саҥара олорор үһү: «Алаата, ат татай эбит ини! Иһиликпин-таһылыкпын, иэдээммин-алдьархайбын, адырыкпын-айдааммын, оҕолор!» Ньургун Боотур

даҕ. Кэрэ дьүһүннээх, кэрэ. ☉ Красивый, привлекательный (напр., о девушке)
[Бэһис мэтириэт дьахтара] Эдэр сигил кыргыттар энчини эттэллэр эрэ, «Эчикийи даа, кэбис!» — диир идэлээх. Өксөкүлээх Өлөксөй
Хотугу кыраай киин куоратыгар мин үс хостоох, икки сиппит сигил кыыстаах, эмтиэкэҕэ үйэтигэр үлэлээбит …… кэргэннээх киэбирэ соҕус наҕыллык, наскыллык олорбутум баара. Н. Габышев. Тэҥн. силик

даҕ.
1. Наҕыл-холку майгылаах, эйэҕэс. ☉ Ласковый, незлобивый, добродушный, с кротким, нежным нравом (о человеке)
Эчикийэ оҕолоор, ити, бэйэлээх киһи, — Хайдах эрэ үтүө, айылгылаах майгылаах, Сатыы аҕай намылы санаалаах сүрэхтээх. Саха нар. ыр. II
Санаан көрдөххө кини Нина аҕалаах ийэтэ олус сэмэй намылы дьон. Н. Габышев
2. поэт. Бытааннык, намыыннык түһэр, көп (хаар туһунан). ☉ Тихо падающий, мягкий, пушистый (о снеге)
Хаар оргууй түһэр, Намылы хаар. Хаар хайдан түһэр Нэлим сыа. Н. Босиков

I
даҕ. Итии, суостаах. ☉ Горячий, жаркий
Хатырык уота халааннаах. ПЭК СЯЯ
Эчикийэ оҕолоор, Этиҥнэрин уота Маннык эҥсилгэннээх эбитэ дуу?! Халлааннарын уота Маннык халааннаах эбитэ дуу?! С. Зверев
II
даҕ. Хаһыытаан саҥарар, хаһыылаах-ыһыылаах. ☉ Громкоголосый, горластый, крикливый. Ойуун ойоҕо дархан, кинээс ойоҕо халааннаах (өс хоһ.)
Халааннаах саҥалаах, Ханаллыбыт быһыылаах Хатын дьахталлар. Күннүк Уурастыырап
Хаҥас диэки ороҥҥо олорор халааннаах саҥалаах …… хотун дьахтар ойоҕо ыйытар үһү. Саха сэһ. 1977

туохт.
1. Туох эмэ үрдүгэр олорон түргэнник айаннат, ыстаннар. ☉ Ехать вскачь, мчаться
Эчикийэ, эмиэ хайалара өрөһө хайдарынан ойутта? А. Софронов
Атын эргитэ тардан, сыбар ойууру ортотунан, суола суох сиринэн үлтү барчалаан, мүччү ойутан таҕыста. Суорун Омоллоон
Балтараа көс сири муҥ кыраайбынан ойутан тиийэммин, ампаарбын тэлэйэ баттаатым. Амма Аччыгыйа
2. -ан сыһыат туохтуур киэбин ылынан хайааһын олус түргэнник, тэтимнээхтик оҥоһулларын көрдөрөр. ☉ В форме деепричастия на -ан обозначает мгновенность, энергичность действия
Эрдэлиир Миитэрэй киһитин чугастааҕы ыалга ойутан таһаарбыт. Амма Аччыгыйа
Аҕам улахан этэрбэһэ ыйанан турарын сулбу ойутан ылан, балтыбар кэтэрдэн кэбистим. Т. Сметанин
Киһим сүүрэн ыадалыйан тиийдэ да, суон баҕайы мутугу сулбу ойутан аҕалан, охсон саайда. Р. Кулаковскай

аат.
1. Ааспыт олох туһунан көлүөнэттэн көлүөнэҕэ тылынан бэриллэн кэлбит кэпсээн. ☉ Рассказ о былом, передаваемый устно из поколения в поколение, предание
Үс саха үөскээнтөрүөн тэнийбитин, үөһээҥҥи-алларааҥҥы үс бииһин уустара Үөскээбит үһүйээннэрин үтүктэн кээспит. П. Ойуунускай
Нууччалыы эттэххэ, «исторические предания» — диэни биһиги былыргы сэһэннэр эбэтэр үһүйээннэр диибит. Суорун Омоллоон. 1937 с. Сэһэн Боло биллиилээх олоҥхоһут Д.М. Говоров тылыттан «Омоҕой Баай, Эллэй Боотур» диэн үһүйээни суруйбута. Багдарыын Сүлбэ
2. Чуолкайа биллибэт сурах-садьык, үһү-таамах кэпсээн. ☉ Слухи, молва, известие
Эчикийэ суох, ханнык эрэ үһүйээннэр кулгаахпар охсуллан ааспыттара, ону мин кырдьыктаныах санаам кэлбэт этэ. А. Сыромятникова
Ол дьон буолар-буолбат үһүйээнин итиэҕэйэҥҥин, дьүһүлэнэҕин дуо? «Чолбон»

саҥа алл. Туохтан эрэ сөҕүүнү, соһуйууну, дьиктиргээһини, кыйаханыыны, манньыйыыны, күүстээх иэйиини көрдөрөр (киэҥник нор. айыннь., фольк. тут-лар). ☉ Междометие, выражающее волнение, удивление, восхищение, раздражение и другие эмоции и чувства (обычно встречается в фольк.)
Ар-дьаалы! Аарт-татай! Алаатыгар эминэ туомуй! Алдьархайдаах аллараа дойдуттан, Үлүгэрдээх үс күлэр ньүкэнтэн Үтүө ааккытыгар, Үрдүк сураххытыгар Үөлэскит үүтун өҥөйбүтүм Үһүс сыла туолла эбээт. П. Ойуунускай
Эминэ туомуй! Эчикийэ, көрөн-истэн, өргөстөнөн, бу киммит быйаҥа турарый? Болот Боотур. [Ойуун] көрүү көрөр: «Оо-оо-оо! Кыраҕыйа чаҕыйык эминэ туомуй! Туман дьоно тумаҥҥа туойтараарыҥҥытый, күдэн дьоно күдэҥҥэ этитээригитий…» Р. Кулаковскай
ср. кирг. эминэ ‘что’