эрэкинэ чуоҕур (эчикийэ чуоҕур) — таабырын дьүһүннүүр тыла (чуолкай суолтата биллибэт). ☉ Образное загадковое слово (прямое значение неизвестно). Эргиэни элэтэр, барсы баратар, көлөһүнү көтүтэр эрэкинэ чуоҕур (эчикийэ чуоҕур) баар үһү (тааб.: хаарты)

итиҥэй диэнтэн атаах.-аччат. Итиҥэйкээни ылбаппын
 Эчикийэ-туомуйа!.. Итиҥэйкээн, иннэ үүтүнэн сүөкэммитэ биллибэккэ мэлийэр түүлээх туһугар астарбытсаптарбыт эрэйдэрин даа! Д. Апросимов

саҥа алл. Олоҥхоҕо абааһы кыыһын ырыатын саҕаланыыта. ☉ Запев бесовской девы в якутском эпосе - олонхо
Иһиликпин-таһылыкпын... Иэдээникпинкуодааныкпын... Биэстээхэй тарбаҕым бээбэйэ Бэрэлитэ бээбэй буоллун! П. Ойуунускай
Ээһэ-һээй, ээһэ-һээй! Иһиликпин-таһылыкпын, Иэдээникпинкуодааныкпын! Эчикийэ, эчикийэ эристиин, Эн дуу күтүр дьаалы Энчирэппэт эрчим эрбэх, Мүччүрүппэт сүлүһүн сөмүйэ, Эриэкээбит эбиккин. П. Ядрихинскай. Онуоха абааһы кыыһа обургу саҥара олорор үһү: «Алаата, ат татай эбит ини! Иһиликпин-таһылыкпын, иэдээммин-алдьархайбын, адырыкпын-айдааммын, оҕолор!» Ньургун Боотур

даҕ.
1. Наҕыл-холку майгылаах, эйэҕэс. ☉ Ласковый, незлобивый, добродушный, с кротким, нежным нравом (о человеке)
Эчикийэ оҕолоор, ити, бэйэлээх киһи, — Хайдах эрэ үтүө, айылгылаах майгылаах, Сатыы аҕай намылы санаалаах сүрэхтээх. Саха нар. ыр. II
Санаан көрдөххө кини Нина аҕалаах ийэтэ олус сэмэй намылы дьон. Н. Габышев
2. поэт. Бытааннык, намыыннык түһэр, көп (хаар туһунан). ☉ Тихо падающий, мягкий, пушистый (о снеге)
Хаар оргууй түһэр, Намылы хаар. Хаар хайдан түһэр Нэлим сыа. Н. Босиков

I
даҕ. Итии, суостаах. ☉ Горячий, жаркий
Хатырык уота халааннаах. ПЭК СЯЯ
Эчикийэ оҕолоор, Этиҥнэрин уота Маннык эҥсилгэннээх эбитэ дуу?! Халлааннарын уота Маннык халааннаах эбитэ дуу?! С. Зверев
II
даҕ. Хаһыытаан саҥарар, хаһыылаах-ыһыылаах. ☉ Громкоголосый, горластый, крикливый. Ойуун ойоҕо дархан, кинээс ойоҕо халааннаах (өс хоһ.)
Халааннаах саҥалаах, Ханаллыбыт быһыылаах Хатын дьахталлар. Күннүк Уурастыырап
Хаҥас диэки ороҥҥо олорор халааннаах саҥалаах …… хотун дьахтар ойоҕо ыйытар үһү. Саха сэһ. 1977

туохт.
1. Туох эмэ үрдүгэр олорон түргэнник айаннат, ыстаннар. ☉ Ехать вскачь, мчаться
Эчикийэ, эмиэ хайалара өрөһө хайдарынан ойутта? А. Софронов
Атын эргитэ тардан, сыбар ойууру ортотунан, суола суох сиринэн үлтү барчалаан, мүччү ойутан таҕыста. Суорун Омоллоон
Балтараа көс сири муҥ кыраайбынан ойутан тиийэммин, ампаарбын тэлэйэ баттаатым. Амма Аччыгыйа
2. -ан сыһыат туохтуур киэбин ылынан хайааһын олус түргэнник, тэтимнээхтик оҥоһулларын көрдөрөр. ☉ В форме деепричастия на -ан обозначает мгновенность, энергичность действия
Эрдэлиир Миитэрэй киһитин чугастааҕы ыалга ойутан таһаарбыт. Амма Аччыгыйа
Аҕам улахан этэрбэһэ ыйанан турарын сулбу ойутан ылан, балтыбар кэтэрдэн кэбистим. Т. Сметанин
Киһим сүүрэн ыадалыйан тиийдэ да, суон баҕайы мутугу сулбу ойутан аҕалан, охсон саайда. Р. Кулаковскай

аат.
1. Ааспыт олох туһунан көлүөнэттэн көлүөнэҕэ тылынан бэриллэн кэлбит кэпсээн. ☉ Рассказ о былом, передаваемый устно из поколения в поколение, предание
Үс саха үөскээнтөрүөн тэнийбитин, үөһээҥҥи-алларааҥҥы үс бииһин уустара Үөскээбит үһүйээннэрин үтүктэн кээспит. П. Ойуунускай
Нууччалыы эттэххэ, «исторические предания» — диэни биһиги былыргы сэһэннэр эбэтэр үһүйээннэр диибит. Суорун Омоллоон. 1937 с. Сэһэн Боло биллиилээх олоҥхоһут Д.М. Говоров тылыттан «Омоҕой Баай, Эллэй Боотур» диэн үһүйээни суруйбута. Багдарыын Сүлбэ
2. Чуолкайа биллибэт сурах-садьык, үһү-таамах кэпсээн. ☉ Слухи, молва, известие
Эчикийэ суох, ханнык эрэ үһүйээннэр кулгаахпар охсуллан ааспыттара, ону мин кырдьыктаныах санаам кэлбэт этэ. А. Сыромятникова
Ол дьон буолар-буолбат үһүйээнин итиэҕэйэҥҥин, дьүһүлэнэҕин дуо? «Чолбон»

саҥа алл. Туохтан эрэ сөҕүүнү, соһуйууну, дьиктиргээһини, кыйаханыыны, манньыйыыны, күүстээх иэйиини көрдөрөр (киэҥник нор. айыннь., фольк. тут-лар). ☉ Междометие, выражающее волнение, удивление, восхищение, раздражение и другие эмоции и чувства (обычно встречается в фольк.)
Ар-дьаалы! Аарт-татай! Алаатыгар эминэ туомуй! Алдьархайдаах аллараа дойдуттан, Үлүгэрдээх үс күлэр ньүкэнтэн Үтүө ааккытыгар, Үрдүк сураххытыгар Үөлэскит үүтун өҥөйбүтүм Үһүс сыла туолла эбээт. П. Ойуунускай
Эминэ туомуй! Эчикийэ, көрөн-истэн, өргөстөнөн, бу киммит быйаҥа турарый? Болот Боотур. [Ойуун] көрүү көрөр: «Оо-оо-оо! Кыраҕыйа чаҕыйык эминэ туомуй! Туман дьоно тумаҥҥа туойтараарыҥҥытый, күдэн дьоно күдэҥҥэ этитээригитий…» Р. Кулаковскай
ср. кирг. эминэ ‘что’

аат. Киһи-сүөһү быттыга. ☉ Пах (человека или животного)
Дуся бөҕүөрбүт илиилэрин ынаҕын сымсыгар уган ириэрэ олордо. «ХС»
Термометры оҕо хонноҕун анныгар эбэтэр сымсыгар кыбытыллар. Дьиэ к. Утарылаһааччыны уҥа атаҕыттан ылбыт буоллахха — атаҕын икки илиинэн ыга кууһан баран, уҥа саннынан сымсыга анньыллар. АГГ ХТ
◊ Уу сымса — быттык саамай чараас өттө. ☉ Самая тонкая, нежная часть паха
«Биир уолга ийэ тайах икки оҕотунаан тахсан биэрбитин, аһартыы-аһартыы, эҥин баска ытыалаан охтортообут этэ. — Эбэтэр уу сымсыгар», — диир Пуд Ильич. Далан
Күнүм тулунна, Күһэҥэм быһынна, Эн хааллыҥ — мин бардым Эчикийэ, иһим түгэҕэ аҕай, …… Икки уу сымсым аҕай …… Икки ылгын таас ойоҕоһум аҕай. П. Ойуунускай
Икки ылгын таас ойоҕоһум, Икки уу сымсым, Икки эмиийим кэрэтэ Икки эбир дьаҕыл ньилбэгим ыарыйдылар. Саха нар. ыр. II
ср. ДТС йамыз, алт. чамыш, ног. ямыз, бур. сами ‘пах’

I
аат.
1. Түү, баттах бэйэбэйэтин кытта сыстыһан, иилистэн мөчөхтөспүтэ. ☉ Сбившаяся, свалявшаяся шерсть; спутавшиеся волосы
Бу ат түүтэ тааҕы буолан хаалбыт. ПЭК СЯЯ
Тааҕы буола будьуруччу үүммүт, арбайбыт баттаҕын кырыттарбыта. И. Никифоров
2. Туох эмэ элэйбитэ. ☉ Что-л. старое, потрёпанное, изношенное
Мин кыра эрдэхпиттэн биир тааҕы буолбут полевой суумкалаах, куруутун тиэтэйэ-саарайа, дьаһайса сылдьар киһини өйдүүбүн. Далан
3. түөлбэ. Эргэрбит куобах суорҕан. ☉ Старое, истрёпанное заячье одеяло
Хатыттаар, миигин тааҕыга суулаан бараҥҥыт, дьиэ эркинигэр тахсаҥҥыт ууран кэбиһиҥ! Саха ост. I
Биирөргөстөөх (өргөс муостаах) тайах талахтаан сии-сии иһэр. Бу тайах кэлэн били оҕонньору тааҕылары, талаҕы кытта сиэн кэбиһэр. Саха ост. I
ср. алт. таакы, хак. тааха ‘клочок шерсти’, кирг. даакы ‘весенняя шерсть (ещё не вылинявшая)’
II
сыһ. Туһата суоҕу, хаалары. ☉ Понапрасну, без пользы
Эчикийэ, тааҕы эрэйдэнэн кэллим, дабыдалым силиитин таах ууллардым [диир хаххан]. Суорун Омоллоон
Ээ, тааҕы саҥара турума дуу, үрэх быта үрэххэр бараҥҥын балыктаан сиэ. Күндэ
Тукаам, туоҕуҥ саҥатай, тааҕы баҕаран санааҕын уурума, хаһан сатаан киирээригин [үөрэххэ]. Н. Түгүнүүрэп