аат., фольк. Олус сэргэх, элэстэммит киһи. ☉ Очень подвижный, суетливый человек, непоседа
Кылдьыылаах симэхтээх Эргичийэр эмэгэтим, …… Эһиэхтэнэр дьэргэстэйим, Кырбастанар Куоҕалдьыма! П. Ойуунускай
Эн дьиэрэҥкэй Эн дьэргэстэй: Сонуҥ - манна! Бэйэҥ онно! «ХС»
Сэрэн, эйигин, дьэргэстэйи, мин оһох анныгар кутуйахтарга уган биэриэм, оччоҕо начаас өйгүн-төйгүн булуоҥ! М. Горькай (тылб.)

I
аат. Лигийэн охсуолааһын, лигийии. ☉ Мерный стук, перестук (механический)
[Аргыстарым] үһүйээннэри кэпсээн …… быардарын тыытта иһэллэр. Ол, арааһа, массыына лигиириттэн, үөһэ-аллараа эһиэхтэнэриттэн аралдьытынар албастара да быһыылаах. М. Тимофеев
Дайар эн ар ҕаскар көтөр аал, Тэллэххэр тимир суол лигиирэ. Таптыыбын улуу сир ыччата Мин кыра норуоппун, эйигин! Р. Гамзатов (тылб.)
II
көр либиир
Тура сылдьар киһи кини лигиир сытааччыларга илии-атах буолара. Сэмээр Баһылай

сыһ.
1. Чачыгырыы тыаһаан. ☉ Издавая непрерывный треск
Дьуона …… чачыгыраччы умайар кулуһун уотугар …… маһы өссө быраҕан, уоту оттон күөдүпчүлээбитэ. Н. Габышев
Көмүлүөк оһох чачыгыраччы умайар, чоҕунан эһиэхтэнэр. И. Никифоров
Уоппут мас төрдүлэринээҕи сэтиэнэҕи чачыгыраччы сии-сии, киһи уҥуоҕун диэки сүүрдэ. «ХС»
2. Улаханнык саҥа таһааран өрө күүрүүлээхтик, хатаннык (күл). ☉ Пронзительно, заливисто (смеяться)
Эмээхсин хантас гына түһэн, куоҕалдьыйа-куоҕалдьыйа, сүрдээх эрчимнээхтик чачыгыраччы күллэ. Амма Аччыгыйа Ордук Чоочо кыыһа Даайыс атаҕын өрө тэбэтэбэ, имэҥнээхтик чачыгыраччы күллэ. Болот Боотур
Малаанньа бу сырыыга чачыгыраччы күлбүтэ. П. Аввакумов

туохт. Эрэпкиэминэн үлэлээ. ☉ Работать в ревкоме, быть членом ревкома
Эт эрэ, урут эрэпкиэмнээн киэбирэ-киэптии сылдьаҥҥын, баайдары эһиэххэ диир этиҥ ээ?! В. Протодьяконов
Мин эрэпкиэмнии сырыттахпына араас түһүү-тардыы баар буолар этэ. Р. Кулаковскай

туохт.
1. Алын өттүнэн куоһуу хас. ☉ Расширять подкопом нижнюю часть чего-л.
2. Куорҕаллаа, холуннар, ким эмэ «куһаҕанын» кимиэхэ эмэ дакаастаа. ☉ Вредить кому-чему-л., «копать» под когочто-л.
Кулаакка иитиллибитэ диэннэр, Курдат, Кудумньулуу киирэннэр, Эн силискин кытта кэрбиэхтэрэ, Эрэлгин, итэҕэлгин эһиэхтэрэ. С. Васильев

сыһыаннас диэнтэн хай
аата. Марина кинини кытта билигин бу эйэҕэстик, истиҥник сыһыаннаһыыта, кини диэки аламаҕайдык көрүүтэ кини сүрэҕэр эрэли үөскэппитэ. Софр. Данилов
Аан дойду үрдүнээҕи билиҥҥи сыһыаннаһыылары үөрэтиигэ боччумнаах хардыылар оҥоһулуннулар. «Кыым»
Бастатан туран, сири туһаныыга бэрээдэги олохтуохха, сири ыскайдааһын, сиргэ сиэмэхтик сыһыаннаһыы чахчыларын букатын эһиэххэ наада. Л. Брежнев (тылб.)

туохт. Сааскылыы быһыытый, күн уһаан, тымныы уоҕа ааһан, сырдаан, имийэн бар. ☉ Клониться к весне, проявлять признаки весны (о погоде и связанных с ней явлениях)
Сааскытыйан барда. Ыраастыйбыт, үрдээбит торҕо күөх халлааҥҥа аламай маҥан күн наҕыллык талбаарыйа устар буолла. Амма Аччыгыйа
Сааскытыйан истэҕин аайы айылҕа кэрэ сонуннара эбии элбээн истилэр. Уустаах Избеков
△ Сааскыны билэн сэргэхсий, уһугун (айылҕаны, харамайы этэргэ). ☉ Оживляться с наступлением весны (о природе, животных)
[Сүөһүлэр] сааскытыйаннар, хата, харсан күүстэрин-уохтарын эһиэх курдуктар. «Кыым»

туохт.
1. Тугу эмэ иккис төгүлүн гын, хатылаа. ☉ Делать что-л. два раза, второй раз, повторять
Сыал табылынна! Эрэл буоллун диэн, [Гавриил] иккистээтэ. А. Данилов
Киһи бары бэйэтин Көҥүлүнэн туһаныахтаах. Ити чааһын мин эһиэхэ Иккистээммин өйдөтөбүн. Күннүк Уурастыырап
Эргэ тобоҕун Иккистээбэт гына эһиэхпит. Эллэй
2. Иккис миэстэҕэ таҕыс, иккис миэстэни ыл (хол., күрэхтэһиигэ). ☉ Занять второе место (напр., в соревнованиях)
Быйыл тустууга өрөспүүбүлүкэҕэ иккистээбит.  Кини Союзка иккистиирин саҕанааҕы туругар мин Олимпиадаҕа бастыыр кэмминээҕи кыахпынан тустубуппут буоллар, бөҕөс быһыытынан төһө эбиллибиппин, үүммүппүн-сайдыбыппын чопчу билиэх этим. ПП ОА

1. аат.
2. Тугу эмэ оҥоро охсоору эбэтэр ханна эмэ бараары тиэтэйии, түргэнник, ыгымнык туттуу. ☉ Стремление быстрее сделать что-л. или идти куда-л., спешка, торопливость
   Артамыан ыксал бөҕөнөн ойуоккалаан кэлэн …… дьиэ ортотугар баар буола түстэ. А. Бэрияк
   Барыта ыгым, ыксал, мүнүүтэҕэ тиийэ сыаналанар күндьыл үүммүт. И. Никифоров
   Ыгылыйыы, ыксал, тыын былдьаһыыта диэн дьэ манна [куота охсорго] кэлбитэ. В. Яковлев
3. Кими эмэ соһуччу өмүтүннэрэр, уйулҕатын хамсатар мүччүргэннээх быһыы, иэдээн, алдьархай. ☉ Неожиданная угроза, опасность, беда, застигнувшая кого-л. врасплох
   Ыксал, кыһыы буолла, Ытамньыйда, кыранна. Күннүк Уурастыырап
   Ити икки ардыгар өстөөхтөрө өссө чугаһаабыттара. Ыксал бөҕө буолбута. Д. Таас
   Ыксал буоллаҕына, күрүө анныгар ньылбыс гынан биэриэх санаалаахпын. Н. Заболоцкай
4. даҕ. суолт.
5. Уһаппакка, түргэнник оҥоһуллар, толоруллар, тиэтэллээх. ☉ Требующий немедленного выполнения, спешный, срочный. Сарсын окко киирээри ыксал хомунуу буолла. Ыксал сорудаҕы биэрдилэр
   □ Ыксал ыҥырыы ыраатта, Тиэтэл бэбиэскэ кэллэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
6. Ыарахан балаһыанньаҕа түбэһэр, кутталлаах, алдьархайдаах. ☉ Тяжёлый, опасный, гибельный
   [Манчаары:] Ыксал күн ыктаҕына, Ытыы олорума, ылбардыырыам. А. Софронов
   Ыксал [кыайтарар] күн кэллэҕинэ, илиитэ-атаҕа суох буолан хаалыллыа. Эрдэ-сылла Тураах аймаҕы уонна Хабахтары тутан ылан, имнэри эһиэххэ наада. Эрилик Эристиин
   Ыксал да, куттал да күҥҥэ Ытыыры билбэтэхпит. И. Эртюков

I
туохт. Туохтан эрэ санааҥ олус астынан, дуоһуйан, көтөҕүлүн, дэбдэй. ☉ Радоваться
Һа, аны кус кэһиилээхтэр, бу үөрдэхпин! Амма Аччыгыйа
Сурук тутар үчүгэйиэн! Чэпчии, үөрэ түһэҕин. П. Тобуруокап
«Үөрэ истиэх тустааххын, Үлэлиэҕиҥ!» — диэн тылы, Үөрэ этиэх тустааххын «Үлэлиибин!» — диэн тылы. С. Данилов
«Хата, оҕом Аанаҕа дьукаах түбэспититтэн үөрэ олоробун», — диэтэ Мавра. М. Доҕордуурап
ср. др.-тюрк. өгир, өгүр ‘радоваться’
II
аат.
1. Биир көрүҥнээх көтөр, сүүрэр элбэх буолан сылдьар бөлөҕө. ☉ Группа животных, птиц, насекомых одного вида: стадо, стая, табун, косяк, гурт. Хаас үөрэ. Үрүмэччи үөрэ
□ Чооруос халыҥ үөрэ ирбинньиктэнэн ааһа көттө. Амма Аччыгыйа
Арҕаа толоон түгэҕэр ньирэйдэр хойуу үөрдэрэ буралла сырсаллар, мэҥирээн эйээрэллэр. М. Доҕордуурап
Уруккута эбитэ буоллар, манан, арай, үөр балыктар сэллээн ааһыа эбиттэрэ буолуо. В. Яковлев
Дэриэбинэ таһыгар дьэллик ыт үөрэ үөскээн, куобах оҕотун, бэйэтин да күүскэ тутар. ПАЕ КБАТ
△ Ханнык эмэ үөртэн биир чилиэнэ (хол., атыыр үөрүттэн). ☉ Член, особь стада, табуна, косяка, стаи. Атыыр тоҕус үөрэ. Отучча үөрдээх мороду
□ Чэлгийэн көстөр күөх хотоол нөҥүө өттүнээҕи сырыынньа томторго холкуос дуул атыыра отучча үөрүнүүн таалалаан тураллар. М. Доҕордуурап
2. көсп. Өстөөх дьон бөлөҕө. ☉ Вражеская банда, орда, свора
Өссө сэрии буоллаҕына, Өстөөх саба түстэҕинэ — Көҥүл, дьоллоох олохпутун Көмүскэһэ барыахпыт, Күөмчүһүттэр үөрдэрин Күдэн гынан эһиэхпит! Күннүк Уурастыырап
Фашист үөрүн күлгэ көмөн, Көҥүл күнэ оонньуо. Эллэй
◊ Атыыр үөрэ көр атыыр II
Үс атыыр үөрүн аҕалан далга хаайталаан кэбиһэр. Суорун Омоллоон
Туобуйа баай улахан хара тураҕас атыырын үөрэ Хатыҥ үрэх эҥээригэр хаһан аһыы сылдьар. Н. Павлов
ср. др.-тюрк. үгүр, тат. оер, алт. үйүр, үүр ‘стадо, табун, стая’
III
аат., миф., эргэр. Былыргы сахалар итэҕэллэринэн, куһаҕаннык өлбүт эбэтэр өлөн баран хараллыбатах киһи кута илэ абааһы буолан сылдьыыта. ☉ По поверьям якутов: превращение души покойника, не нашедшей успокоения, в үөр — злого духа, который причиняет живым всякие беды и несчастья
Бахсы тойоно Дьэллэҥэй кинээс кэнники үөр буолан Болугур айыытын, Алтан айыытын, Мэлдьэхси айыытын, Игидэй айыытын кытта бииргэ аттаах, аарыктаах, хоболоох, чуорааннаах илэ сылдьар аттаах буолар этэ. Саха фольк. Былыр бу бабаарынаҕа түөрт булчут быстаран өлбүттэрэ үһү. Үөрдэрэ билиҥҥэ дылы илэ сылдьар дэһэллэр. Суорун Омоллоон
«Харатаайаптаах моҥнон өлбүт кыыстара Маайа үөр буолан сылдьарын көрбүттэр», — диэн кэпсээн тарҕанна. Н. Якутскай
♦ Үөрэ ытаан ааһар эргэр., миф. — былыргы саха итэҕэлинэн, өлбүт киһи үөрүн (дууһатын) абааһылар кини тыыннааҕар сылдьыбыт сирдэринэн кэритэллэр. Үс хонук иһигэр кэритэн бүтэриэхтээхтэр, ол иһин ыксатан таһыйаллар, онтон өлбүт киһи үөрэ ытыыр. Үөр ытаан ааһара кулгаах чуҥкунуурунан биллэр дии саныыллара. ☉ По древним верованиям якутов: после смерти человека злые духи заставляли его душу облетать в течение трёх суток все места, которые умерший посещал при жизни
Поторапливая, злые духи стегали душу умершего, отчего она плакала. Плач души умершего отдавался звоном в ушах кого-л.. Өлбөтөхпүнэ төгүрүк сылынан кэлиэҕим, өллөхпүнэ үөрүм ытаан ааһыаҕа, иккилээх оҕо саҕа барҕаҥ дьэс эмэгэт буолан этэ дьиэһийэн ааһыаҕа. Ньургун Боотур
Күһүҥҥү хараҥаҕа үөр хаас кылыкынаан ааспат, өлбүт киһи үөрэ ытаансоҥоон ааһар. И. Гоголев
ср. каракалп. үрей ‘призрак’, хүрей ‘привидение’