лэс гын диэнтэн дьаһ
туһ. Чууркаларын биирдии охсуунан лэс гыннартыыр.  Мэнигийээн, эмискэ сүгэнэн [абааһы кыыһын] баһын лэс гыннаран баран, …… үгэҕэр киирэн хаалбыт. Саха ост. II

көр абытай
Хоно кэлбит хоноһолорум барахсаттар Хараҥаҕа ааны булан тахсымыналар Үгэхпэр киирэн, соһуйаннар, Ыскааппын сууллардылар дуу? Туох үлүгэрэй, доҕоттоор, Уой, абытакай оҕолоор! Саха фольк. Туора дьону кыбытыма кыһалҕаҕар, Тулуй эрэй абытакай аһыыларын. С. Тарасов

уоп I диэнтэн төхт
көрүҥ. Эһэтэ дьэдьэннээх быһыы килиэп улахан өттүн чугаһата аспытын Тээйэ, кэпсээнигэр аралдьыйа олорон, көрбөккө эрэ ылан, аҕыйахта уобуталаан кэбистэ. Софр. Данилов
[Алаа Моҥус] Чаачахаан оҕолорун, Үгэххэ саспыттарын, Харбыалаһан булаттыыр, Биирдиитэ уобуталыыр. М. Ефимов

туохт. Ааны хараҕалаа, хатаа. ☉ Запирать дверь (обычно на деревянную задвижку)
Отут күннүк сиринэн Уон оҕус тириитэ Олох сибэтиэй буорбун Ойо тэптэрэн олуурдааммын Уһун дьэргэлгэн олбуорун [иһигэр] Ойутан киирдим. Саха нор. той. IV. Дьонтон саатан, ол дьахтары наар үгэххэ тутан ииппиттэр, таһаарбакка таһыттан олуурдаан сылдьар эбиттэр. Болот Боотур

туохт. Тугу эмэ түүрэ суулаа, эрий биитэр баай. ☉ Свернуть, скрутить, скатать что-л. в тюк
Хаппыт иҥиири сүллүгэһинэн сынньан, таҕаан атаҕар тардан имитэн баран, тус-туспа түрбэлээн уураллар. АЕЕ ӨҮОБ
Илим ситимин ураһаҕа киллэрэн ириэрэн баран, түрбэлээн түүрбүттэрэ. Сэмэн Тумат. Суон хатыҥнартан туос хастаан ыланнар, түрбэлээн сииктээх үгэххэ уура сылдьан эҥин эгэлгэ иһиттэри тигэр буолаллара. ПСН УТС

аат., атаах. Оҕону таптаанууллан ааттааһын: тукаам, оҕоккоом (үксүгэр оҕоҕо туһулаан этэргэ тард. ф-тын 1-кы с. тут-лар). ☉ Дитятко моё, чадо моё, миленький мой (обычно употр. с аффиксом принадлежности 1-го л. при обращении к ребёнку)
«Утукаам оҕото!» — диэн баран хаҥас диэки үгэҕэр көтөн түстэ. ПЭК ОНЛЯ I
Утука-ам, утука-ам, Утуй дуу, оо, тукаам! «ХС»

туохт.
1. Тарҕан, билин (сыт туһунан). ☉ Распространяться, разноситься (о запахе)
Чуҥкуйар күммэр ырыам Төбөтүн түөспэр ууруо; Сүрэхпэр бу аҥкыйыа Дьэдьэн, сугун, наҕыл буруо. И. Гоголев
Түптэ буруотуттан атын, кии сытынан аҥкыйбыт, кэҥэрдии сыттаах. «ХС»
2. Үр, тарҕан (тымныы туһунан). ☉ Повеять, поддувать (о холоде). Булуустан тымныы аҥкыйар
□ Оттон билигин оһох кэнниттэн, үгэх иһиттэн, хотонун дуомуттан, киһи силиитигэр киирэр сүлүһүннээх тымныы-сиик аҥкыйар, кур, никсик сытынан тунуйар. А. Сыромятникова
тюрк., монг. аҥги, аҥкы

даҕ.
1. Ахчаҕар атахтаах, кыра уҥуохтаах; атаҕын ахчатан кыра буолан көстөр (киһи). ☉ Раскоряченный (о ногах); кажущийся ниже ростом из-за раскоряченных ног (о человеке). Ньахчаҕар оҕонньор киирэн кэллэ
2. Намтаан, кэтирээн көстөр (үксүгэр иһит, тутуу). ☉ Низкий, приземистый (обычно о посуде, строениях)
Остуолга ньахчаҕар кэтит иһиккэ аҕыйах быһыы килиэп, …… үрүө-тараа турар астаах үрүүмкэлэр көстөллөр. В. Яковлев
Кини хатырык балаҕан кэннигэр саһан турар, кыра ньахчаҕар үгэх диэн ааттанар дьиэҕэ киирбитэ. Далан
ср. бур. налшагар ‘низенький’, халх. налшигар ‘низкий, плоский, низменный’

1. аат. Чахчыта биллибэт, үһү-таамах курдук сурах, кэпсээн. ☉ Слух, молва
   Кини ол-бу тылга-өскө, ускахха суолта биэрээччитэ, аахса барааччыта суох. В. Яковлев
   Дэҥҥэ, ханнык эрэ сир баһыгар ити курдук этэр, кэпсэтэр ускахтарын дуораана кэлэрэ. С. Дадаскинов
   Ол-бу араас ускахта ыытыҥ, Лэкэттэлэр үгэхтэрэ иччилэммит эҥин диэн. ИН ХБ
2. даҕ. суолт. Чахчыта биллибэт, үһүтаамах курдук (сурах, кэпсээн). ☉ Маловероятный, сомнительный (о слухе, молве)
   Демьян агро-бөһүөлэк туһунан усках сураҕы урут да истибиттээҕэ. А. Данилов
   Ама, бу иччитэх дьиэттэн куттана сылдьыам дуо, кылаас өстөөҕө ыыппыт усках тылыгар эрэнэн? Н. Габышев
   Ахтыылар ханнык эрэ үһү-таамах эбэтэр кырдьык-сымыйа былаастаах усках сурах курдук буолбакка, дьиҥ кырдьыгы уонунан сыллары уҥуордатан аҕалбыттар. ФЕВ УТУ

I
ымыы диэн курдук
Толбон көмүс дуй буолан Окко-маска түспүтэ, Көччүйэр дуолун булан, Көлүөс үөһэ көппүтэ. Күннүк Уурастыырап
Харыйа Көмүс хаар төбөтүгэр Күнүм мэлдьи оонньуур. Күөх куйаар лабаатыгар Көлүөс мустан ыллыыр. Таллан Бүрэ. Ырыа чыычаахтартан уобараска литератураҕа күөрэгэй ордук үгүстүк киирэр. Кини кэнниттэн — туллук, татыйык, көлүөс уо. д. а. КНЗ СПДьНь
◊ Көлүөс балык түөлбэ. — Саха сирин хотугу оройуоннарын күөллэригэр үөскүүр горбушаҕа маарынныыр кыһыл эттээх балык. ☉ Рыба семейства лососевых, похожая на горбушу, обитающая только в северных озерах Якутии
Онуоха күөл быраҥааттатын, кыһыл эттээх көлүөс балыгы, тылга ууллар күөл чыырын эбэн кэбиһиэҕиҥ. Баһаам аһылык буолбат дуо? С. Тумат
русск. клёст
II
даҕ. Аллараа өттүнэн кэҥээн түһэр (үксүн бүрүүкэ, былааччыйа). ☉ Расширенный книзу, с широким раструбом внизу (брюки, юбка)
Көлүөс бүрүүкэ. — Даарыйа эмээхсин, дьарыйа үөрэммит куолаһынан күө-дьаа саҥарасаҥара, көлүөс ырбаахыта күөлбэриҥнээн үгэххэ киирдэ. Айталын
русск. клёш