шутки-прибаутки, побасёнки; ср. үгэ-хоһоон.

аат., сирэн. Куһаҕаны оҥорор, алдьатыылаах салайааччы. ☉ Горе-руководитель
Ол санаа үгэтэ-хоһооно эмиэ бу сэһэҥҥэ быстахтык ахтыллар Тит Сергеевич курдук салайыахсыттарга …… туһуланар. Эрчимэн

лабаҥхалаа диэнтэн хай
аата. Лэбэйии, лабаҥхалааһын, буолары-буолбаты барытын ах тыы баар, оттон наадалааҕын кө түтэн кэбиһэр. С. Руфов
[ Болконскай оҕонньор] урукку үгэтигэр-хоһоонугар аны саҥа үгэс эбиллэр — маачаха ту һ уна н лабаҥхалааһын уонна Бурьеҥҥа сы лаанньыйбыта буолуу. Л. Толстой (тылб.)

даҕ. Кими эмэ хайа эрэ өттүнэн хаарыйар суустаах, тарбааһыннаах, кыһыылаах (хол., тыл-өс). ☉ Язвительный, колкий, насмешливый (напр., о слове)
Кыыс да хаана-сиинэ уларыйда, урукку саҥарар куолаһыттан туспатык, хайдах эрэ эҕэлээх соҕустук саҥарда. А. Софронов
Кырдьаҕас киһиттэн түктэри майгыннаах, наһаа кырыктаах, аны үгэтэ-хоһооно, эҕэтэ суох сүгүн кэпсэппэт. Н. Лугинов
Мин кинини сөбүлээбэппин — мэлдьи эҕэлээх, элэктээх! Н. Габышев

аат.
1. Таайтаран этэр ис хоһоонноох, туохха эрэ үөрэтэр түмүктээх кылгас кэпсээн эбэтэр хоһоон. ☉ Басня. Саха литературатыгар бастакы үгэлэри С.А. Саввин — Күн Дьирибинэ суруйбута
□ Баҕатаайыскай бастакы кинигэтин үгэлэригэр билиҥҥи олоххо баар араас итэҕэстэрдээх, омсолоох дьону саралыыр
ТНН КХК. «Буруй эрэ моттойоҕо» диэн норуот үгэ хоһооно манна туттуллубута айымньы элэктиир туонун күүһүрдэн биэрэр. КНЗ КАӨ
2. Элэк оҥостуу, үгэргээн этии, таайтаран күлүү-элэк гыныы. ☉ Скрытая насмешка, ирония, издёвка
Бу олоҥхо иһэ истээх олоҥхо буолла! Баһыттан атаҕар диэри үгэ. Олоҥхоһут өксөкү кыыла — ити өрөбөлүүссүйэ буолар. Эрилик Эристиин
Сөбүлүүллэрэ-сиилииллэрэ биллибэттик үгэнэн кэпсэтэр идэлээх оҕонньоттор, кинини кытта судургутук кэпсэтэллэр. Амма Аччыгыйа
Үгэҕэ үгэнэн хардарыам этэ да Мин быһаччы этэри таптыыбын. И. Гоголев
ср. бур. үгэ ‘слово; речь (выступление)’

I
туохт.
1. Тугу эмэ санныгар уурун, тугу эмэ көхсүгэр быраҕын. ☉ Взваливать что-л. себе на плечи, на спину
Дарайбыт улахан уҥуохтаах киһи, бобо тардыллыбыт угуулаах куулу сиртэн өрө тэлээрдэн таһааран көхсүгэр сүгүннэ. Амма Аччыгыйа
Өлөксөй киэҥ «Мүрү» эбэтин Киэркэйбит тумулун үрдүттэн, Сүүс үгүс мончуугу сүгүнэн, Сүүрүүнэн сүргүллэн түһүөҕэ. Күннүк Уурастыырап
2. көсп. Тэриллэн, төрөппүт дьоҥҥуттан кэргэн тахсар киһиҥ дьиэтигэр көс (эргэ тахсар кыыс туһунан). ☉ Переезжать в дом жениха
Халыым аахтылар, Сулуу куттардылар …… Сүктэр тэриир сүпсүгэ сүрдэннэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Кыыһа сүктэн барар таҥаһын икки улахан сундуукка тобус-толору симтэ. И. Гоголев
Анньыыһыйа Дьөгүөссэ диэн көннөрү сэниэ олохтоох, уонтан тахса сүөһүлээх огдообо киһиэхэ эргэ тахсан, манна сүктэн кэлбитэ. А. Бродников
II
сыһ.
1. Туохха да мэһэйдэппэккэ, туохтан да долгуйбакка, нус бааччы, холкутук (олор, тугу эмэ оҥор). ☉ Спокойно, тихо, свободно (жить, что-л. делать)
Ыстапаан уута олох көттө, онуоха эбии ол-бу өттүн кулахы быһыта ытыран сүгүн сытыарбата. А. Софронов
Оннук улуу ойууннар өлөн да бараннар сүгүн сыппаттар диэн буолар. И. Гоголев
Бөлүүн бэрт да куһаҕаннык түһээтим, бука сүгүн олорумаары гынныбыт дуу, ханнык эрэ. Эрилик Эристиин
△ Баар бэрээдэги кэспэккэ, көрсүөтүк. ☉ По-хорошему, смирно, толком
Маппыр реальнай училищеҕа сүгүн үөрэммэккэ, батан сылдьыбакка, үүрүллүбүтэ. Л. Попов
Кырдьаҕас киһиттэн түктэри майгылаах, наһаа кырыктаах, аны үгэтэ-хоһооно, эҕэтэ суох сүгүн кэпсэппэт. Н. Лугинов
Муннугун ыйаама, муннуҥ син уһуо суоҕа. Сүгүн үөрэн. Н. Габышев
2. Туох да хардата, утарылаһыыта суох, улгумнук, түргэнник. ☉ Послушно, покорно, без сопротивления (с отриц. ф. глагола), быстро
«Куһаҕаннык саҥата суох хааллым. Бэйи аны көрүстэрбин эрэ сүгүн арахсыам суоҕа», — дии санаата Сэмэнчик. Н. Неустроев
Мин кинилэр [бандьыыттар] иккиһин кэллэхтэринэ сүгүн төннүбэттэрин өйдөөбүтүм. А. Кондратьев
Кэскиллээх саҥа дьыала, үүнэн эрэр оҕо сүгүн охтон биэрбэтин курдук, уостубатын бэйэҥ да билэриҥ буолуоҕа. ДФС КК
ср. ДТС сүк ‘тихо, спокойно; неподвижно’
III
саҥа алл. Кими эмэ буойары, дьарыйары көрдөрөр. ☉ Выражает требование прекратить что-л., призыв к порядку
«Чэ, сүгүн!» — диэтэ аҕалара тобуктаан туран. Амма Аччыгыйа
— Сүгүн эрэ, нохоо! Күннүк Уурастыырап
ср. ДТС сүк тур ‘успокойся!’

1. булкуй диэнтэн атын. туһ. Кэннибинэн Кэхтиэм кэриэтин Сүнньүм үүттэниэ, Сүрэҕим булкуллуо. П. Ойуунускай
2. Өрө-таҥнары ытылын, долгуй (хол., убаҕаһы, күөл, өрүс уутун этэргэ); айманан атыттары кытта хардары-таары түһүс, хардары-таары бутулун. ☉ Перемешиваться, волноваться (напр., о жидкости, водоеме); смешиваться, перемешиваться друг с другом
   Байҕал уута бааллыран дьалкыйда, Муора уута булкуллан будулуйда. Саха фольк. Муҥутуур тииттэр Мунду балык Үтэһэтин курдук Булкуллан бардылар, Күтүр тииттэр Күөнэх үтэһэтин курдук Күөгэлдьийэн бардылар. Нор. ырыаһ. Оҕолорун оҕолоро Уҥа диэки итиннэ Оонньоон булкулла сылдьаллар. С. Васильев
   △ Атыттар быыстарыгар киирэн, туспа көстүбэт буол. ☉ Смешиваться с другими
   [Ойуунускай] бэйэтэ онтон кыбыстарга дылы гынар, биһиги ортобутугар булкуллан, харахха быраҕыллыбаттык туттан сылдьа сатыыр. Амма Аччыгыйа
   Киһитэ суох биир ат гусардар ортолоругар булкулунна. Л. Толстой (тылб.)
3. Туохха эмэ биһилин, умньан, төкүнүй. ☉ Пачкаться чем-л., валяться в чем-л.
   Бадарааҥҥа булкуллар да, баһаарга сыаналаах баар үһү (тааб.: сибиинньэ). Ыаллыылар оҕолорун: «Сыыскабуорга булкуллан сырыттыннар. Улааттахтарына бэйэлэрэ сыыстарын-буордарын тэбэнэн дьон буолуохтара» — диэн үгэһинэн иитэллэрэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
   [Аркаша:] Тоҕо итинник үтүөкэн бэйэлээх кыысчаан манна биһиги хотоммутугар булкулла сылдьара буолуой? С. Ефремов
4. Мээнэ уларытыыттан-тэлэритииттэн сөптөөх сүрүҥҥүн, сааскын сүтэр, бутулун. ☉ В результате изменений терять свой определенный порядок или основной смысл, становиться путаным, запутываться. Силлиэ-халарык ытылыннын, Земпредел таҥнары булкулуннун!С. Васильев
5. Тугу эмэ сатаан өйдөөбөккө, быһаарбакка мунаар, бутулун. ☉ Сбиваться с толку в чем-л., в понимании чего-л. или сомневаться в принятии какого-л. решения
   Менделеевпыт таблицатыгар тиийдэхпитинэ букатын булкуллан хаалабыт. С. Федотов
   Саараан турда, хайа да диэки барыан булбакка булкулунна. М. Доҕордуурап
   Баанньа иһигэр ити курдук аймана, булкулла олорорун кылааска ким да үөмтэлээбэтэх. Н. Кондаков
   Тутуу салалтата туох да быһаарыылаах дьаһалы ылыаҕын булбакка, булкулла, ыгылыйа олорбут. В. Яковлев
   △ Түөһэйэн эбэтэр өйгүнэн ыалдьан, тугу да дьиҥнээхтик таба өйдөөбөт буол. ☉ Быть не в состоянии воспринимать окружающее адекватно, будучи в старческом слабоумии или в помешательстве
   «Ээ, улаханнык булкуллубут сордоох», — диэтэ Миитэрэй оҕонньор. Аҕабыыт өйүнэн булкуллубутун бары билбиттэрэ. Эрилик Эристиин
   △ көсп., кэпс. Түөһэйбит эбэтэр өйүнэн ыалдьыбыт киһи курдук тыллас, быһыылан. ☉ Рассуждать, поступать как выживший из ума, как помешанный
   Киил оҕонньор букатын булкуллубут муҥнаах. Кырдьаҕас киһиттэн түктэри майгылаах, наһаа кырыктаах, аны үгэтэ-хоһооно, эҕэтэ суох сүгүн кэпсээбэт. Н. Лугинов

1. туохт.
2. Илиигэр тутан тураргын ыһыгын, төлөрүт. ☉ Выпустить из рук, отпустить от себя кого-что-л.
   Оҕо дьарапалаанын ыытан кэбиспитэ, ыраах көтөн тэлээрэн, ампаар аанын диэки баран түһэр. Күндэ
   Микиитэ ийэтигэр дьулуһа сатыырын биир кырдьаҕас эмээхсин, илиититтэн ылан баран, төрүт ыыппат. Амма Аччыгыйа
   Уйбаан таастыганын ойбоҥҥо түһэрэн баран, илимин ыытан биэрэ истэ. «ХС»
3. Тутуллан, хаайтаран, баайыллан турар кими, тугу эмэ босхолоо, көҥүлгэ таһаар. ☉ Освобождать, отпускать на свободу кого-что-л.
   Лэглээрдэр кунаннарын тоҕо көлүйбэккэ, көҥүл ыыттыгыт? Амма Аччыгыйа
   Босхо ыыппыт эрэллээх ата иҥэрсийэ-иҥэрсийэ, …… киһитин тиэрэ бырахта. И. Гоголев
   Дырбаах эмээхсин күөл диэки дьулуһарын төрүт ыыппаттар. Эрилик Эристиин
   △ Туох эмэ убаҕас сүүрэрин бопсубакка, бүөлээбэккэ эбэтэр бопсуутун аһан көҥүл сүүрт. ☉ Не препятствовать свободному течению чего-л. жидкого. Быһыты аһан, ууну бааһынаҕа ыыт
4. Кими, тугу эмэ ханна эмэ барар курдук дьаһай, соруктаа. ☉ Отправлять, посылать кого-что-л. на какое-л. задание
   [Өксүүнньэ:] Оҕолору маарын отонното ыыппытым, киэһэ дагдаҕа кутаары. Күндэ
   Өссө биир тыраахтары оттор мас тиэйтэрэ ыыппыттар. П. Егоров
   Чоочо чаччыыналарын ыытан, Манчаарыны туттаран ылан, туоһулаһа сатаабыт да, киһитэ билиммэтэх. МНН
5. Ким эмэ олорор сириттэн, дьиэтиттэн-уотуттан ыраах барарын, олохсуйарын курдук оҥор, оннук дьаһалла ыл. ☉ Отправлять кого-л. куда-л. далеко от места жительства, принять такое распоряжение
   Кытаанах түһээни кыайан төлөөмүнэ аккаастаммытын иһин, үс сылга күһэлэҥ үлэҕэ ыыталлар. Күндэ
   Оҕолорун үөрүүнү кытта үөрэттэрэ ыыталлар. И. Федосеев
   Уолларын …… Москваҕа огурунуом үрдүк үөрэҕэр ыыппыттара. Эрилик Эристиин
   △ Ким эмэ ханна эмэ барарын, киирэрин көҥүллээ, бопсума. ☉ Не препятствовать, разрешать кому-л. пойти куда-л. Кыра уолбун, баҕарара бэрдин иһин, оскуолаҕа ыытаары гынабын. А. Софронов
   «Миигин ийэм оскуолаҕа ыытыах буолла!» — диэн хаһыытаабытынан киирэр. Н. Якутскай
   Аармыйаҕа ыытарга көрдөһөн сайабылыанньа биэрбитин, үлэ боруонугар манна сылдьаҕын диэн ыыппатахтара. «Чолбон»
6. Тугу эмэ ханна, кимиэхэ эмэ илтэр, тириэрт, тиксэр. ☉ Доставлять, передавать что-л. кому-л.
   Тойон ыраахтааҕы миэхэ кыһыл көмүс мэтээл наҕараада ыыппыта. Н. Неустроев
   Мин бу түүн дьыаланы оҥоруом, тэлэгирээмэнэн уонна суругунан ыытыахпыт. М. Доҕордуурап
   Аҕата хортуоппуй, икки куобах, харчы сыыһа ыыппыт. «Чолбон»
   △ Кимиэхэ эмэ туһаайан тылгынан эппитиҥ тиийэрин курдук гын. ☉ Передавать словами что-л. кому-л.
   Лариса Кээчэнэн хайдах да илдьит ыытыах туһа суох. А. Фёдоров
   Эн оҕолоргор алгыс тылларын ыытаҕын. Т. Сметанин
   Үөлээннээх доҕоро киниэхэ Иһирэх эҕэрдэ ыыппыта. А. Абаҕыыныскай
7. кэпс. Тырааныспары урууллаан салай, айаннат. ☉ Управлять транспортом, рулить, водить
   Өссө кини миигин тыраахтары хайдах ыытарга үөрэтиэх буолбута. И. Никифоров
   [Ойуурап:] Үөрэхтэн хаалбыт оҕолору тыраахтарга, хамбаайыҥҥа олордо сатыыбыт, онтукаларбыт ол сэптэрин ыытыахтарынааҕар, алдьаталлара элбэх. С. Ефремов
   Ырычаах тимирин тарпыта, Тыраахтары салайан ыыппыта. Күннүк Уурастыырап
8. кэпс. Тугу эмэ суох оҥор, көстүбэт гын (хол., кири, бээтинэни). ☉ Выводить (напр., грязь, пятно)
   Синтиэтикэттэн оҥоһуллар сириэстибэлэр арыысыа бээтинэтин ыыталлар. ХОДь
   Мыыла кини сирэйин, илиитин кирин ыраастык ньылбы ыыппыта. ФНС ХБС
9. көсп. Тугу эмэ тэрий, салай, тэрийэн, салайан оҥор. ☉ Организовывать, проводить какое-л. мероприятие
   Киэһэ миигин көһүтээйэҕин, нэрээттэри кэмигэр ыытаар. Н. Якутскай
   Өлөксөй нэһилиэк устун мунньах ыыта сылдьан, Хоруйан диэн сайылыкка тиийдэ. В. Протодьяконов
   Мин бу дойдуну тула өссө чинчийэр үлэни ыытыам. С. Ефремов
10. көсп., кэпс. Тутун, ороскуоттаа (хол., үбү-аһы, харчыны). ☉ Тратить, транжирить (напр., деньги)
    Төһө да аһы ылбыттарын иһин, өр ыыппаттар. А. Софронов
    Киргиэлэй улаханнык сүүйтэрбит, бэйэтин үбүн барытын ыыппыт. Болот Боотур
    Нээстэр оҕонньор тойон бэригэр, наай гыннар, аҕыйах тыһыынчаны ыытаа ини. Бэс Дьарааһын
    △ Туһата суох атаар, бараа (хол., күнү-дьылы, бириэмэни). ☉ Тратить впустую, непродуктивно (напр., время)
    Үйэбитин онно ыыппаккабыт, туох эмэ туһалааҕы эбии айбыт буолуо этибит. Суорун Омоллоон
    Бириэмэни ыытымыахха, киллэртээн ыйыталаан иһиэҕиҥ. С. Ефремов
    Оҕонньоро көрүдьүөстээх тылларынан күнү-дьылы ыытан кэлбитэ, эмээхсинэ буоллаҕына, хатыылаах тылынан аала сылдьааччы. М. Доҕордуурап
11. көмө туохт. суолт.
12. Кылгастык, соһуччу буолар хайааһыны көрдөрөр. ☉ Обозначает кратковременность, внезапность действия
    Онуоха айыы да бухатыыра мүччү ыыппат киһи буолан биэрбит. П. Ойуунускай
    Оскуолак түһэн, мин саам маһын хабыры ыытта. Т. Сметанин
    «Эмтээх от!» — Күөрэгэй үөрүүтүгэр куһун төлө ыыта сыста. «Чолбон»
13. Буолан бүппүт хайааһыны көрдөрөр. ☉ Обозначает завершённость, исчерпанность действия
    Биир үөр уйалаах сиригэр атын хаас кэллэҕинэ, кыйдаан ыыталлар. Н. Якутскай
    «Өлүөскэҥ баатыр эбит, эһэни кыайан, куттаан ыытта», — диэн Пуд Ильич Нинаҕа тылбаастыыр. Далан
    Тойон дьадаҥы ыалын манньалаан, кэһиилээх баайын мэлитэн ыытар. Суорун Омоллоон
    ♦ Аат (ааты) ыыт көр аат I
    Ол баайдар холуннараннар аат ыыппыттара. Күндэ
    Кэргэннэ ыл дии-диигин, Арахпакка хаайаҥҥын Ааппын ыыттыҥ, алдьаттыҥ. Күннүк Уурастыырап
    Эйигин ынахпын уларыппыт диэн аат бөҕөҕүн ыыппыта ыраатта. М. Доҕордуурап
    Аат-суол ыыт — аат (ааты) ыыт диэн курдук (көр аат I). Чэ, аатысуолу ыыта таарыйа, үчүгэйдик тэринэн, сиэрин-туомун ситэрэн, от үлэтин иннинэ ынахсытта тартарыахха. Болот Боотур
    Интэринээккэ үлэлии сырыттаҕына, сымыйанан уоруйахтаан, аат-суол ыытан турардаахтар. С. Никифоров. Босхо ыыт — наһаа, аһара үрдэт (хол., сыананы). ☉ Завысить, отпустить (напр., цены)
    Ырыынакка сыананы босхо ыыппыттар, ас-үөл наһаа ыараабыт. Быара суох барда (ыыталаата, ыытта) көр быар. Ону көрөн Дьулус: «Букатын малааһын курдук», — диэн табаарыстарын быара суох ыыталаата. Күрүлгэн
    Дьылга ыыт көр дьыл. Ыалларбыт оҕустара күрүөһүт буолан, быйыл сүөһүлэрбитин дьылга ыытар буолла. «Чолбон»
    Ийэтигэр-аҕатыгар атаар (ыыт) көр ийэ-аҕа. Бандьыыттар кими баҕарар ийэтигэр-аҕатыгар ыыталларын кэрэйбэт буолбуттар быһыылаах. «Чолбон»
    Көҥүл ыыт көр көҥүл. [Баһылай:] Өндөрөй да оҕонньор уола ойоҕун көҥүл ыытара бэрт. А. Софронов
    Аччыгый киһийдэх түптээхтик үлэлээбэт, хата, көҥүл ыытар буоллар, иһиэ-аһыа эбит. М. Попов
    Күлүүгэ ыыт көр күлүү. Таанньалаах балаҕаннарын таһыгар тиийэн бүдүрүйэн умса түһэн, киһини күлүүгэ ыытаайаҕын!? Эрилик Эристиин
    Торуой уола Кууһуманы көрсөн баран эттэ: «Киһини күлүүгэ ыыттыҥ». Н. Павлов
    Күнү-дьылы ыыппакка көр күн-дьыл. «Чэ, тоойуом, күнү-дьылы ыыппакка тахса оҕус», — диэтэ Болугур оҕонньор. Н. Якутскай
    [Күөх Көппө:] Хата, ыл, күнү-дьылы ыыппакка оонньуох. Суорун Омоллоон
    Сорох кутугунас хаһаайкалар манна күнү-дьылы ыыппаккалар, таҥас сууйан илигирэтэллэр. И. Никифоров
    Күн ыаһаҕын (күнү) ыыт көр күн. Урукку курдук күммүтүн ыыта сатаан, тылга тииһии тохтоото. Н. Лугинов
    Кырдьаҕастар кураанахха көлөһүнү тоҕоҕут, күн ыаһаҕын ыытаҕыт диэн биһигини сэмэлииллэрэ. И. Артамонов
    Михаил Иванович ааҕар-суоттуур кииҥҥэ диэри күн ыаһаҕын ыыта таарыйа, эмиэ сатыы барда. «ХС»
    Күөрт ыт күлүүтүгэр (эриэн ыт элэгэр) ыыт — күлүүгэ ыыт диэн курдук (көр күлүү). Тоҕо саҥарбаккын, Аргыылаптары күөрт ыт күлүүтүгэр ыытаары гынаҕын дуо? Софр. Данилов
    Улууһугар баппатах, кулубатын хомпуустаан эриэн ыт элэгэр ыыппыт. П. Филиппов
    Кыыл ыыт көр кыыл. Ол кинилэр да буоллаллар, хайа сирэйдэринэн киһини кыыл ыытыахтарай? Күрүлгэн
    Саакка киллэр (ыыт) көр саат II. Ээ, айдаараайаҕын, киһини саакка ыытан, хас да буоллун, сах сиэтин. В. Гаврильева
    Кини хотторуоҕа, онон саакка ыытыаҕа. «Чолбон»
    Саҥата суох ыыт көр саҥа I. «Сыыһа!» — диэн суос-соҕотох тылынан саҥата суох ыытта. Н. Лугинов
    «Ол эн бырааскын дуо?» — диэн саҥата суох ыытта. Г. Нельбисова
    «Кимиэхэ да үҥэр-сүктэр санаа суох», — диэн биирдэ саҥата суох ыытта. «ХС»
    Сурахта ыыт көр сурах. [Баһылай:] Дьоҥҥо араас сураҕы ыытан, киһини хобулаан, куһаҕаны оҥорор наадата буолар. А. Софронов
    Өрүүскэ, бандьыыттар эйигин холуннараннар сүрдээх куһаҕан сураҕы ыыппыттарын истэ-истэ, сүрэҕим ыалдьар. Күндэ
    Хараҥа буруйдаахтар ханна да саһан, хайдах да кубулунан, араас сураҕы ыытан куотуохтара суоҕа. Т. Сметанин. Тыла суох ыыт I — төрүт саҥардыма, саҥарыах бокуой биэримэ. ☉ Заставить замолчать кого-л. (острым словом, сильными аргументами)
    Сөдүөт этэн көрбүтүн, бары саба түһэн, тыла суох ыыттылар. Амма Аччыгыйа
    «Чуумпуруҥ!» — Даша дьоннор саҥараары гыммыттарын тыла суох ыытта. М. Доҕордуурап
    Тыла суох ыыт II көр тыл II. Булчут ыллык суолга киирэн биэрбит саһылы тыла суох ыыппыт. «Чолбон»
    Тылла ыыт (тарҕат) көр тыл II. [Баһылай:] Кийиитим баҕайы, биһиэхэ өстөнөн, тыл ыытыах бэйэтэ буоллаҕа. А. Софронов
    Баайдар, кулаактар холуннараннар ол-бу диэн тыл ыыппыттарын үгэ-хоһоон гына сылдьар туох баҕайыный? Күндэ
    [Өрүүскэ:] Эһиги тыл ыыта олороҕут. «ХС». Ууга ыыт кэпс. — тугу эмэ ууга былдьат. ☉ Подвергать что-л. затоплению, затоплять
    Кини дьиэтин маһын ууга ыыппытын, акылаатын көтүрбүтүн саныы биэрдэ. М. Доҕордуурап
    Аҕам Торкуопка бостууктуу сылдьан муус тостон, биэс табаны ууга ыыппыт. Н. Габышев
    Суох, кини бүтүн биир сүөһүнү ууга ыытар санаата суох. Н. Заболоцкай
    Уунан ыытар көр уу I. Икки-үс хоноот, ньирэйдэрэ хара кутурук буоллулар, уунан ыыттылар. С. Федотов
    Ыал устун ыыт көр ыал. Сорохторун хамначчыт оҥостубуттар, ыал устун ыыппыттар. Болот Боотур
    Куорат баайдара обургулар биир түүн иһигэр Ньукулай сиэбин тэбээн, ыал устун ыыталлар. ФЕВ УТУ. Ыытар кыырдым, тэбэр мохсоҕолум кэпс. — быстах-остох наадаҕа, сорукка сылдьар, көмө буолар баар-суох киһим (үксүгэр уол оҕону этэргэ). ☉ Так говорят о своём незаменимом помощнике (обычно о юноше — букв. пускаемый мой кречет, бьющий мой сокол)
    Аҕата уолун туһунан баар-суох хоһуун киһим, ыытар кыырдым, тэбэр мохсоҕолум диэн астына кэпсээччи. «ХС»
    ◊ Босхо ыыт — умса тутун (хол., төбөҕүн); аллара диэки санньылыт, ыһыктынан кэбис (хол., илиигин, атаххын). ☉ Опускать вниз (напр., голову); расслаблять (напр., руки, ноги)
    Кини илиитин-атаҕын босхо ыытан, төбөтүн улам аллара куоҕатан, бэйэтэ бүтүннүү аллара диэки сыҕаллан истэ. Амма Аччыгыйа
    Тобуктарын босхо ыытан, оргууй хааман накыҥнаталыыр. «Чолбон»
    △ Санньылытан, намылытан түһэр (хол., быаны). ☉ Свесить, опустить что-л. вниз (напр., верёвку)
    Мойот күөгүтүн босхо ыытан, аллараа уоһун төлө түһэрэн, ити дьикти ырыаны иһиллии олордо. Т. Сметанин. Кумалааҥҥа ыыт эргэр. — үбэ-аһа эстибит, үлэни кыайбат буолбут киһини нэһилиэк иитиитигэр биэр. ☉ Назначать кого-л. неимущего, немощного на общественное содержание
    Баара эрэ биир ынахтаах, ону ылаа инигин, кэргэттэрин кумалааҥҥа ыытыаҥ буоллаҕа дии. М. Доҕордуурап. Кый ыыт көр кый III. Былыргы баайдар сүөһүлэрэ аһара элбээтэҕинэ, кый ыыталлара эбитэ үһү. Саха сэһ
14. Мух-мах ыыт — кими эмэ ыган-түүрэн, этиэҕин да кыайан эппэт курдук оҥор. ☉ Заставить кого-л. растеряться
    Итинник дьорҕойон, кини оҕонньорун мух-мах ыытара. «Чолбон»
    Уот (уоту) ыыт көр уот II. Хагдаҥынан уоту ыыттахха, күөхтэри кытта салаан барыа. Амма Аччыгыйа
    Элбэх киһини илдьэ киирэн, уоту ыытыах баара. М. Доҕордуурап. Ууга ыыт кэпс. — тугу эмэ ууга түһэр, уунан уһуннар (хол., бэрэбинэни). ☉ Отправлять вплавь по течению, сплавлять (напр., брёвна)
    Бу суоруллубут бэрэбинэлэри боротуокаҕа сууллартаан, ууга ыытыахха. М. Доҕордуурап
    Сүөдээх түүн остуолбаларын хаһан ылан, ууга ыыта сырыттаҕына Друзьяновтар түбэһэннэр, кэһэтэ түһэн биэрбиттэр. «Чолбон»
    Дьиэ маһын ууга ыыппыттар, акылаатын быһа кэрдибиттэр, дьэ, сүрдээх дьон эбит. «ХС»
    ср. др.-тюрк. ыд ‘посылать; распускать (о волосах)’, тюрк. ыт ‘отпусти’, тув. ит ‘отпусти, посылай’