Якутские буквы:

Якутский → Якутский

үктэнии

үктэн диэнтэн хай
аата. Чысхаан кылыйан иһэн, үһүс туоһу үктэниитигэр, бүдүрүйэн баран, өрүһүннэ. В. Чиряев
Уулаах Уйбаан өйүнсанаатын уһуктуута, таба суолга үктэниитэ олус уустук. Н. Тобуруокап

үктэн

туохт.
1. Атахтаргынан сиргэ тирэн, тирэнэн тур. ☉ Наступать на землю, ступать по чему-л.
Атах тыаһа ыараханнык үктэнэн, хостон таҕыста. Амма Аччыгыйа
Силиппиэн сөрүүн буор муостаҕа үктэннэ. Софр. Данилов
Оргууй аҕай, сэрэниин-сэрэнэн, үөм-чүөм үктэнэн, болкуон хоһу өҥөйөн көрдө. Н. Лугинов
2. Ханнык эмэ кэмҥэ тиий, тиийэ олор; хайа эрэ сааскын туолар кэмҥэр тиий, төһө эрэ саастаах буол. ☉ Дожить до какого-л. момента времени; достигнуть какого-л. возраста
Дьыл оройугар үктэннибит, аны кыһыммыт тобоҕун этэҥҥэ туоруур инибит. Ойуку
Дора Иннокентьевна икки тыһыынча биир сылга үктэнэн баран, олунньу ыйга Аляскаҕа баран кэллэ. ПНИ ЭД
Саамай оһоҕос түгэҕинээҕи Коля биэһигэр үктэннэ. «ХС»
3
үктээ 5 диэн курдук. Бука, улахан булт — эһэ, тайах да баара буолуо, Лааһар биһиги угаайыбытыгар үктэнэр. Далан
[Бэдэр] бэйэтэ да үөскээбит, ыырдаммыт сиригэр чааркааҥҥа үктэнимтиэ кыыл. «Чолбон»
4. Ханна эмэ тиий, сырыт. ☉ Бывать где-л.; добираться до какой-л. местности
Уол этэҥҥэ кытылга үктэммитэ. Далан
Өлөксөй бачча кэлэн баран өтөҕөр үктэнэр санааланар. У. Нуолур
Амма оройуонун биир уһук нэһилиэгэр — Алтаҥҥа — бөлүүн түүн үөһэ үктэммитим. С. Федотов
5. көсп. Ханнык эмэ суолу тутус, олоҕуҥ суолун оҥоһун. ☉ Встать, ступить на какой-л. путь (жизненный)
Кини өйө-санаата уһуктан, охсуһуу суолугар үктэнэн испитэ. В. Протодьяконов
Олох уустук аартыгар үктэнэн эрдэҕэ. У. Ойуур
Эн билигин биир суолу чуолкай өйдүөхтээххин. Ол киһи куһаҕан суолга үктэнэрэ түргэнин, көнөрө ыараханын. И. Семёнов
♦ Атаҕын төбөтүнэн үктэнэн көр атах
Маайа …… атаҕын төбөтүнэн үктэнэн, чөмөйөн хааман баран, соҕуруокка быыһынан ыйдаҥардан көрдө. Эрилик Эристиин
Еремеев атаҕын төбөтүнэн үктэнэн, ааҥҥа тиийэн иһиллээтэ. М. Доҕордуурап
◊ Күөххэ үктэннэ көр күөх I
Күөххэ үктэннэххэ, дьэ, дьыл таҕыстыбыт диэн өрө тыыналлар, сүргэлэрэ көтөҕүллэр. Күн Дьирибинэ
«Аҕыйах хонугу тулуйдарбыт, күөххэ үктэниэ, көҥүлгэ көтүө этибит», — дии саныыллар. И. Федосеев

Якутский → Русский

үктэн=

ступать, наступать; сиргэ үктэннэ он ступил на землю.

Еще переводы:

поступь

поступь (Русский → Якутский)

ж. үктэнии, хаамыы, хардыылаа-һын; твёрдая поступь чиҥник үктэнии.

тэбинии

тэбинии (Якутский → Якутский)

тэбин диэнтэн хай
аата. Халлаан хараҥата хастанан, Боролхой буолуутугар, Үрүө-тараа көтүү, өйөһө-өйөһө Үөһэ-аллара үктэнии, Дьиэ-дьиэҕэ тэбинии буолуутугар, …… Аһаабыт атастар, Айманан-сайманан, …… Ааннарын араччы булан Арҕамтарҕам бараллар. А. Софронов
Үчүгэй аҕай тэбинии... Ама сиэннэммит, ама кийииттэммит иһин... «ЭК»

уратылан

уратылан (Якутский → Якутский)

туохт. Туох эмэ уратылаах буол. ☉ Иметь какое-л. отличие, какую-л. особенность, отличаться, выделяться чем-л., разниться с кем-чем-л.
Сахалар атын омуктан уратыланар, саамай чаҕылхай хаачыстыбабыт, киэн туттар кэрэ майгыбыт буолар. ЕА ЭС
Халыма уонна Дьааҥы сылгылара …… үөскээбит эйгэлэрин айылҕата уонна аһыыр аһылыктара улаханнык уратыланар. АНП СЭЭ
Оҕо тоҕус-уон сааһыгар үктэниитигэр муусукаҕа сыһыана, интэриэһэ атын оҕолортон араҥаланар, уратыланар. ОАП ОДьТС

лёгкий

лёгкий (Русский → Якутский)

прил. 1. (на вес) чэпчэки; лёгкая ноша чэпчэки сүгэһэр; 2. (о движениях) чэпчэки, чэпчэкитик; лёгкая походка чэпчэкитик үктэнии; 3. (нетрудный) чэпчэки, дөбөҥ; лёгкая задача чэпчэки задача; 4. (незначительный) чэпчэки; лёгкое наказание чэпчэки буруйдааһын; 5. (небольшой, слабый) кыра; лёгкий ветерок кыра тыал; 6. (легкомысленный, ветреный) чэпчэки, боччума суох; лёгкие нравы чэпчэки майгы; 7. (уживчивый) элэккэй, сайаҕас; лёгкий характер элэккэй характер; # лёгкая музыка чэпчэки музыка; лёгкая промышленность чэпчэки промышленность; лёгкие сплавы чэпчэки холбоһуктар (чэпчэки ыйааһыннаах металлар холбоһук уһаарыыла-ра); с лёгким сердцем улахаҥҥа уурбакка, ымыттыбакка; лёгкий слог хомоҕой тыл; с лёгкой руки илии дьолуотунан; лёгок на помине аатын аҕыннарбат (ахтыллар кэмигэр баар буола түспүт киһини).

дьүөрэлээ

дьүөрэлээ (Якутский → Якутский)

туохт.
1. Тугу эмэ атыны кытта тэҥнээ, маарыннат (иһиллиитинэн, тас көрүҥүнэн, быһыытынан-майгытынан о. д. а. көстүүлэринэн). ☉ Сравнивать что-л. с кем-чем-л., уподоблять кому-чему-л. (по звучанию, внешнему виду, характеру и др.)
Талан, тылы дьүөрэлиир Тардыылааҕын баҕаһын, Үлүһүйэн үлэлиир Үчүгэйэ алыһын! Күннүк Уурастыырап
Сайын саһыл сыһыыларыгар Самоходка косилкаҕын Салайаргын көрдөхпүнэ Сандал күҥҥэ дьүөрэлиибин. П. Тобуруокап
Поэт саҥа олоҕу саас кэлиитигэр, сайыҥҥы күөххэ үктэниигэ дьүөрэлээн хоһуйар. «ХС»
2. Тугу эмэ туохха эмэ холбуу тут, сөп түбэһиннэр. ☉ Сочетать, совмещать что-л. с чем-л.
Кыһыл Аармыйа соһуччу маневры уонна артиллерияны таба дьүөрэлээн туттан, өстөөххө саба түһэр саҥа тактиканы олохтообута. НМВ ССРСИ
Ыччаттар сынньанар кэмнэрин үлэни кытта таба дьүөрэлииллэр. «ЭК»

стоптаться

стоптаться (Русский → Якутский)

сов. тиэрэ үктэн, кэлтэччи үктэн.

аттестат

аттестат (Якутский → Якутский)

аат.
1. Ханнык эмэ үөрэх тэрилтэтин бүтэрии туһунан туоһу сурук. ☉ Официальный документ об окончании учебного заведения
[Даайа] ол айманан-сайманан кэргэниттэн арахсан баран, үөрэхтэн арда атан, салгыы барбакка, орто оскуола биэрбит аттестатынан бүппүтэ. П. Аввакумов
Уол пааспарыттан ураты соҕотох докумуонун — аттестатын сэкирэтээргэ уунна. Н. Лугинов
Суптугур сэҥийэлээх уһун киһи Максим путевкатын, хомсомуол кэмитиэтин суругун уонна орто үөрэҕин бүтэрбит аттестатын бэрт болҕомтолоохтук көрүтэлээтэ. «ХС»
2. Наукаҕа научнай ааты эбэтэр учуонай истиэпэни иҥэрии туһунан туоһу сурук. ☉ Официальный документ о присвоении ученого звания или ученой степени.
3. Ханна эмэ барар байыаннай сулууспалаах аһынан хайдах хааччыйыллыбытын туһунан докумуон. ☉ Выдаваемый отъезжающему куда-л. военнослужащему документ об обеспечении его продуктами питания
Мин эйиэхэ фронтан аттестат ыытыам, оччоҕо ас чааһынан арыый буолуоҥ. К. Симонов (тылб.)
Ыстаап старшай писарыгар эт, эйиэхэ командирскай форманы уонна ас аттестатын суруйан биэрдин! Н. Якутскай
4. Сүөһү боруодатын туоһулуур докумуон. ☉ Документ, удостоверяющий породистость животного.
◊ Ситии-хотуу аттестата — орто үөрэҕи бүтэрии туһунан туоһу сурук (ситэн-хотон, олох суолугар аан бастаан үктэниини көрдөрөр диэн эбии өйдөбүллээх). ☉ Аттестат зрелости
Урукку «сыттык саҕа» ситии-хотуу аттестат аны итинник уларыйбыт үһү. С. Федотов
Сөдүөт, Сөдүөт, уолчааныҥ Сүүнэ киһи билигин, Ситии-хотуу аттестатын Ылла, үөрэр инигин? И. Гоголев

оступаться

оступаться (Русский → Якутский)

несов., оступиться сов. сыыһа үктэн.

ступить

ступить (Русский → Якутский)

сов. 1. үктэн, атыллаа; ступить на землю сиргэ үктэн; 2. (войти куда-л.) киир, үктэн.

тирэх

тирэх (Якутский → Якутский)

I
1. аат.
1. Киһи атаҕар бигэтик үктэниитэ; тирэнэр күүһэ, кыаҕа. ☉ Устойчивое положение ног; способность сохранять равновесие
Биһиги киһибит охсуһаары тарапачыһан көрбүтэ эрээри, сиртэн тирэҕин сүтэрэн салгыҥҥа ыйанан, туһа тахсыбатаҕа. Далан
[Курдаһан тустууга] дьиҥнээх туруору күүс, тирэх ордук наадалаах. Н. Лугинов
Тустууга букатын билбэт албаспар түбэспиттии, төбөм иэри-тиэри барда, тирэҕим түөрэҥнээтэ. «ХС»
2. Ханнык эмэ тутуу олоҕо, атаҕа. ☉ Опора какого-л. сооружения
Солооһуҥҥа үрдүк күүрүүлээх лииньийэ тирэхтэрэ саҕахха тиийэ көстөллөр. Далан
Быһыт ампаар тирэҕин суон бэрэбинэлэртэн бэлэмнээтилэр. М. Доҕордуурап
Кыраньыыттан дьиэ акылаатын, күрбэ тирэхтэрин, кирилиэс үктэллэрин оҥороллор. СМН АҮө
3. көсп. Туох эмэ үөскээн, оҥоһуллан тахсарыгар төрүт, оҥкул. ☉ Предварительное условие для чего-л., предпосылка
Архыыптан тирэх ылан, дириҥ ис хоһоонноох, ыраахха ытар түмүктэри кытта оҥорон таһаарыахха сөп. Багдарыын Сүлбэ
Суругунан литература үөскээһинигэр фольклор бөҕө тирэх буолбута. ФЕВ УТУ
Тылдьыты оҥорорго бигэ тирэҕинэн тылдьыт картотеката буолар. АПС СТЛ
4. көсп. Кимиэхэ, туохха эмэ олук, төрүт. ☉ База, основа, фундамент (напр., развития), гарантия (напр., здоровья)
Уйбаан учуутал идэтин таларыгар үөрэммит оскуолата тирэх буолбута. «ХС»
Дьиэ кэргэн олоҕо иллээх, эйэҕэс буолуута — дьахтар этэҥҥэ быыһаныытыгар, доруобай оҕо төрүүрүгэр сүҥкэн тирэх. ТЕН ИДь
5
көсп. тирээбил 2 диэн курдук. [Барахсаанап:] Сарсын тыһыынчалаах сыбаайбаны оҥоруом, онно дьоммун ынырыам. Ол дьон миэхэ тирэх буолуохтара. С. Ефремов
Тулаайах хаалбыт эдьиийбэр тирэх буолаары үөрэммэккэ холкуоска үлэлээбитим. «ХС»
Сайыына эмиэ хаан-уруу балта эрээри, кини тирэх буолар төрөппүттэрдээх. ТТК
6. көсп., үрд. Тирэнэр бигэ күүс. ☉ Надёжная защита, твердыня, оплот
Эйэ тирэҕэ буолан Ийэ сири иилии эргийдэ, Көҥүл күрүөтэ буолан Күн анныгар күлүмнүү оонньоото! С. Зверев
Оттон биһиги дойдубут — Тэҥ быраап, күн-көҥүл тирэҕэ. Күннүк Уурастыырап
[Волга] Эн кэрэҕиэн чэлгийэҥҥин, Ийэ дойдум тирэҕэ. И. Чаҕылҕан
2. даҕ. суолт.
1. Кимиэхэ эмэ өйөбүл, күүс-көмө буолар. ☉ Являющийся опорой, оказывающий поддержку
Өйөл, тирэх атастар Куоракка, тыаҕа да бааллар. Р. Баҕатаайыскай
Тирэх дьоммут диэн — оҕолор уонна оҕонньоттор. «ХС»
2. Туохха эмэ сүрүн, төһүү буолар, тутаах. ☉ Опорный (напр., пункт, крепость)
Арыыны бэрт табыгастаах тирэх сир оҥостуммуттар. Амма Аччыгыйа
Кубань хочолоругар нуучча аармыйатын эбии тирэх кириэппэстэрэ тутуллубуттара. П. Филиппов
Сэрэтэр үлэни ыытыыга тирэх пууннар тэрилиннилэр. «Кыым»
♦ Тирэх булун — 1) кимиэхэ эмэ тугунан эмэ көмөлөһүннэр, туһалат, салҕат. ☉ Прибегать к чьей-л. помощи, поддержке, воспользоваться чьей-л. помощью
Сөдүөччүйэ Микиитэлиин Наҕылга тирэх булуна барар буоллулар. Амма Аччыгыйа; 2) кимиэхэ, туохха эмэ тирэн, кимтэн эмэ өйөбүл ыл. ☉ В чьём-л. лице найти себе опору и поддержку
«Бу эрэйдээх билигин туох эмэ буоллаҕына Баһылайы ииҥҥэ тэпсэ сатыаҕа», — диэн кэм тирэх булуммут, хайыҥ охсуммут курдук сананна. П. Ойуунускай
[Ньургустаана] дьоһуннаахтык быһаарсарга тирэх булунаары Доҕойдоонобу кытары сэһэргэстэ, кини биһирэбилин ылла. «ХС». Тирэҕин сүтэрэр — ким, туох эмэ өйөбүлэ, көмөтө суох буолар. ☉ соотв. терять почву под ногами
[Дьонун-сэргэтин] олохторун көрбөтбилбэт, кэпсэппэт хайа да баһылык тирэҕин сүтэрэр. Н. Лугинов
◊ Тирэххин булун — охтумаары, сууллумаары бигэтик үктэн, туохха эмэ лаппа тирэн. ☉ Принять устойчивое положение, чтобы не упасть, найти опору
Киһи уҥа хайыһарын аргыый туора халтарытан, тирэҕин булунна уонна тайах маһынан быраҕан кууһуннарда. Амма Аччыгыйа
Тирэҕин булунна, дөйбүт атыыр оҕус курдук даадаччы тэбиннэ. Суорун Омоллоон
Бөдөҥ таастартан үктэнэн тирэҕин булунар. И. Бочкарёв
ср. др.-тюрк. тирэклик ‘подпорка’, тиргүк ‘опора’, кирг. тирек ‘подпорка, опора’, уйг. тирэк ‘опора, подпорка, подставка; стойка, упор’, чув. терек ‘оплот’
II
1. аат., бот. Дэхси ньуурдаах бороорхой хатырыктаах, уһун синньигэс, сырдык умнастаах, ньолбоҕор килэгир сэбирдэхтээх иирэ, тэтиҥ мастар биистэригэр киирсэр мас. ☉ Тополь. Тирэх Өлүөнэ баһыгар, Өлүөхүмэ, Алдан өрүстэр сүнньүлэринэн үүнэр
□ Тиит, хатыҥ, харыйа, бэс, сыалаах, тирэх, тэтиҥ — барыта манна чуоҕуһан үүммүттэр. Амма Аччыгыйа
Күһүнү көрсө тирэхтэрим Күлэн-үөрэн тураллар. И. Эртюков
Индигиир эбэ баараҕай хойуу тирэхтэри, тиит мастары бүрүнэн, устан ньиккирии, харылыы сытар. Н. Заболоцкай
2. даҕ. суолт. Тирэхтэн оҥоһуллубут. ☉ Изготовленный из тополя, тополёвый
Кини улахан тирэх кырыысалаах кыра хаата диэки бара турбута. Суорун Омоллоон
◊ Тирэх мас көр тирэх II
1.
Үтүөмааны мас тирэх Хараҥаҕа хамсыыра. Күннүк Уурастыырап
Тирэх мастаах уулусса Устун киэптии хаамабын. С. Данилов
Ийэм учуутала кэһиитин тирэх мас оҕотун силистэри түөрэн аҕалбыт этэ. Сэмээр Баһылай. Тирэх тыы — тирэх мастан оҥоһуллубут, чэпчэки ыйааһыннаах кыра тыы. ☉ Лёгкая маленькая лодка, изготовленная из тополя
Булчут киһи тирэх тыыга олорон, кыыллар ууга түһэр сирдэригэр тоһуйар. Далан
Сайын тирэх тыылаах Халыма өрүһүгэр балыктыы сырыттаҕына, тыытын ох дьөлө көтөн ааспыт. Н. Якутскай
Аакка киирбит түргэн сырыылаах тирэх тыыларга олордон сэрэх киһи Тыгын үс эр бэрдин дьону-сэргэни көрдөрө ыыппыта ырааппыта. «Чолбон»
Төннөрүгэр тирэх тыынан Өлүөнэни туораары былаҕайга былдьаппыт. «ХС»
тюрк. тирек, терек, тирэк